Araşdırma
Tanrıdan törəyə: Türklərə peyğəmbər göndərilməsi məsələsi və Oğuz Kağan
İnsanlıq tarixi yalnız siyasi və iqtisadi münasibətlərin deyil, eyni zamanda mənəvi axtarışların, ilahi həqiqətə yönəlmiş düşüncə sistemlərinin tarixidir. Din fenomeni bu baxımdan cəmiyyətlərin formalaşmasında, kollektiv kimliyin qurulmasında və legitim hakimiyyət anlayışının yaranmasında mühüm rol oynayıb. Peyğəmbərlik institutu isə ilahi dinlər tarixində insanla Tanrı arasında əlaqəni təmin edən əsas mexanizm kimi çıxış edir. Qurani-Kərimdə açıq şəkildə bildirildiyi kimi, Allah hər bir qövmə öz dili və mədəni konteksti daxilində peyğəmbərlər göndərib, insanları haqq yola dəvət edib.
İslam teologiyasında peyğəmbərlik anlayışı yalnız tarixi şəxsiyyətlər silsiləsi deyil, insanlığın mənəvi inkişaf mərhələlərini ifadə edən ilahi mexanizmdir. Qurani-Kərimdə peyğəmbərlərin sayının dəqiq göstərilməməsi, yalnız bir qisminin adlarının çəkilməsi təsadüfi deyil. Bu yanaşma, ilahi təbliğin yalnız Yaxın Şərq və Aralıq dənizi hövzəsi ilə məhdudlaşmadığını, bütün bəşəriyyəti əhatə etdiyini göstərir.
"Biz hər bir ümmətə öz içindən bir peyğəmbər göndərdik" prinsipi, tarixi proseslərə dinlər tarixi prizmasından baxmağı zəruri edir. Bu baxımdan, qədim Çin, Hind, Orta Asiya və Avrasiya bozkırlarında formalaşmış mənəvi sistemlərin sırf fəlsəfi və ya mifoloji məhsul kimi deyil, ilahi təlimlərin zamanla dəyişmiş formaları kimi də oxunması mümkündür.
Bu universal prinsipdən çıxış edərək, islam alimləri və tarixçilər tarix səhnəsində mühüm rol oynamış xalqların – o cümlədən türk xalqlarının – ilahi təbliğdən kənarda qalıb-qalmaması məsələsini müzakirə ediblər. Türk tarixinin mifik və tarixi qatlarında yer alan Oğuz Kağan obrazı isə bu müzakirələrin mərkəzində dayanır. Oğuz Kağan yalnız türk siyasi yaddaşının deyil, həm də dini və mənəvi dünyagörüşünün simvoluna çevrilmiş fiqurdur.
Qədim Türk inanc sistemi və tövhid düşüncəsi
Qədim türk dünyagörüşünün əsasını təşkil edən Tengri inancı, çox vaxt yanlış olaraq şamanizm və ya politeizm çərçivəsində təqdim edilir. Halbuki həm Orxon-Yenisey abidələri, həm də erkən islam tarixçilərinin qeydləri göstərir ki, türk dini düşüncəsində ali və tək yaradıcı anlayışı dominant mövqeyə malik olub.
Tengri – nə antropomorfik, nə də konkret məkanla məhdudlaşdırılmış varlıqdır. O, kainatı idarə edən, xaqanlara hakimiyyət verən və taleyi müəyyən edən yaradıcı ali qüvvədir. Bu xüsusiyyətlər Tengri anlayışını İslam tövhid anlayışı ilə ciddi şəkildə yaxınlaşdırır. Məhz bu ideoloji yaxınlıq türk toplumlarının İslamı sürətlə və kütləvi şəkildə qəbul etməsinin əsas səbəblərindən biri kimi dəyərləndirilir.
Türk törəsi, sadəcə adət-ənənələr toplusu deyil, cəmiyyətin bütün sahələrini tənzimləyən normativ sistemdir. Törədə ədalət, vicdan, ailə institutunun qorunması, ictimai məsuliyyət və fərdi şərəf anlayışı mərkəzi yer tutur. Cinayət və cəza münasibətlərində tətbiq olunan qisas prinsipi, zina və əxlaqsızlığa qarşı sərt mövqe, ictimai sabitliyin qorunmasına yönəlmiş tədbirlər İslam hüququ ilə paralellər təşkil edir.
Bu oxşarlıqlar təsadüfi deyil. Bir sıra tədqiqatçılar türk törəsini zamanla təhrif olunmuş, lakin əsas prinsipləri qorunmuş ilahi qanun kimi qiymətləndiriblər. Bu kontekstdə Oğuz Kağan yalnız siyasi lider deyil, eyni zamanda ilahi qanunun cəmiyyətə tətbiqini təmin edən rəhbər kimi təqdim olunur.
Oğuz Kağan: Tarix, mif və ilahi missiya
Oğuz Kağan türk dastan ənənəsində sıradan hökmdar deyil. Onun doğuluşu, uşaqlıq dövrü və hakimiyyətə gəlişi qeyri-adi motivlərlə müşayiət olunur. Bu motivlər peyğəmbər qissələrində tez-tez rast gəlinən ilahi seçilmişlik anlayışı ilə səsləşir.
Oğuznamədə o, Şərqlə Qərb arasında bir dövlət quran, Afrikanın daxili hissələrinə qədər uzanan və bir çox türk tayfalarına ad verən bir Türk Xaqanı kimi təsvir olunur. Həm Rəşidəddinin Oğuznaməsində, həm də Əbülqazi Bahadır Xanın "Şəcərə-i Tərakimə" əsərində Oğuz Kağan əvvəlcə bu prinsipləri gizlicə öz yaxın çevrəsinə aşılayan, sonra güc toplayaraq atasını və başqalarını öz anlayışına dəvət edən təkallahlıq anlayışını müdafiə edən biri kimi təsvir olunur. Atası imana çağırışını qəbul etmədikdə, ondan imtina edən, onunla savaşan və qalib gələn, sonra öz dini anlayışını cəmiyyətində dominant etməyə çalışan bir xaqandır. Yenə də, Oğuznamədə qeyd olunur ki, o, doğulduqdan sonra anasının südünü əmməyib və anası üç gün ardıcıl olaraq onu yuxularında görüb: "Əgər südünü əmməyimi istəyirsənsə, tək olan Tanrını qəbul et. Ona olan borclarını olduğu kimi yerinə yetir". Anası haqq dinini qəbul etdikdən sonra isə, Oğuz anasının südünü əmməyə başlayıb.
Mövlanə Məhəmməd Nəşri də həmçinin "Cihannüma" əsərində Oğuz Kağanın atasının kafir və dinsiz bir insan olduğunu, Oğuzun doğulduqdan sonra Tanrının onu təkallahlıq prinsipinə yönəltdiyini, türklər arasında "La ilahə illəllah" (Allahdan başqa tanrı yoxdur) deyən və xalqını dinə dəvət edən ilk şəxs olduğunu, buna görə də atası ilə onun arasında fikir ayrılığı yarandığını, atasının onu, ailəsini və ona sadiq olanları öldürmək istədikdə yetmiş beş il atası ilə şiddətli müharibələr apardığını, atasını öldürüb atasının əlindəki torpaqları ələ keçirdiyini və öz inancını dövlət dini kimi qəbul etdiyini qeyd edir. Yazılı şəkildə qeyd olunmasa da, Oğuz Kağanın türklərin nəsillər boyu qoruyub saxladığı hüquqi ənənəni formalaşdıran və türk adət-ənənələrini quran şəxs olduğu qəbul edilir.
Oğuznamələrdə Oğuz Kağanın atasına qarşı çıxmasının əsas səbəbi dini ziddiyyətdir. O, tək Tanrı inancını müdafiə edir, bu inancı qəbul etməyən çevrəsinə qarşı mübarizə aparır. Bu narrativ İbrahim peyğəmbərin bütpərəst cəmiyyətə qarşı mübarizəsini xatırladır və Oğuz Kağan obrazının peyğəmbərlik kontekstində şərh edilməsinə imkan yaradır.
Burada digər vacib və olduqca maraqlı məqam Zülqərneyn peyğəmbərlə bağlıdır. Zülqərneynin kimliyi İslam tarixşünaslığında ən çox müzakirə olunan mövzulardan biridir. Qurani-Kərim Zülqərneyn haqqında geniş coğrafi təsvirlər versə də, onun konkret kimliyini açıqlamır. Bu qeyri-müəyyənlik tarixçilər və müfəssirlər üçün geniş interpretasiya imkanları yaratmışdır.
Ənənəvi yanaşmalarda Zülqərneyn Makedoniyalı İskəndər ilə eyniləşdirilir. Lakin bu yanaşma bir sıra ciddi uyğunsuzluqlar yaradır. İskəndərin politeist inanclara sahib olması, ilahi vəhyə əsaslanan bir missiya daşımaması və Quranda təsvir edilən ədalətli, mömin hökmdar obrazı ilə uyğun gəlməməsi bu identifikasiyanı zəiflədir.
Osmanlı dövrü türk alimləri – xüsusilə Vani Mehmet Efendi, Rüstəm Paşa və bəzi tarixçilər – Zülqərneynin Oğuz Kağan ola biləcəyi ehtimalını irəli sürmüşlər. Rüstəm Paşanın “Tevarih-i Ali Osman” əsərində müəllif yazır ki, “Etrak (Türklər) söyle fikrederlerdi ki, Hak Sübhanehü ve Teâla, Kur’an-ı Kerim’de Zülkarneyn deyu zikrettiği bu Oğuz Han’dır derlerdi”.
Vani Mehmet Efendi də, “Arais’ül-Kur’an ve Nefais’ül-Furkan” adlı əsərində, Zülqərneynin Oğuz Kağan olduğunu irəlii sürmekdə, bu qənaətə də özündən əvvəl yazılmış olan rəvayətlər və tarixi həqiqətlərin ışığında gəldiyini bldirir. Erdoğan Pazarbaşı “Arais’ül Kur’an’da Türkler” adlı məqaləsində Vani Mehmet Efendinin Zülqərneyn qissəsini ələ alan Kəhf surəsinin 83-98-ci ayətlərini qeyd edərkən onun kimliyi ilə bağlı rəvayətləri qələmə aldıqdan sonra öz fikirlərinə yer verir: “Türklərin İshaqın nəsli hesab edilməsinə gəldikdə isə, burada adı çəkilən İshaqın İshaq peyğəmbər olduğu aydındır. Bil ki, mən türk tarixlərində Oğuz xanın Yafəsin nəslindən olduğunu görmüşəm. Türklərin hamısı onun nəslindəndir. Oğuz xan Hz.İbrahimlə eyni zamanda yaşadı. Hətta türklər, onun İbrahimə inandığını və İshaqın qızı ilə evləndiyini iddia edirlər və Quranda Zülqərneyn kimi xatırlanan Oğuz xanın olduğunu deyirlər. Buna görə, türklər ana tərəfdən İshaqın nəslindəndirlər. Necə ki, ana tərəfdən İsa İsrail oğullarındandır, türklər də İshaqın övladlarından hesab olunurlar. "Türk" adı da Oğuz xanın övladlarına verilir”.
Bu iddia yalnız milli romantizmin məhsulu deyil, eyni zamanda mənbələrarası müqayisəyə əsaslanan yanaşmadır. Oğuz Kağanın üç qitəyə yayılan hakimiyyəti, ədalət prinsiplərinə söykənən idarəetməsi və ilahi dəstək motivləri Zülqərneyn qissəsi ilə ciddi paralellər təşkil edir.
Bununla belə, Yəcuc-Məcuc səddi məsələsi bu identifikasiyanın ən problemli nöqtəsidir. Oğuznamələrdə konkret sədd tikintisi qeyd olunmasa da, bəzi tədqiqatçılar bunun simvolik məna daşıdığını, siyasi və hərbi baryerlərin metaforik ifadəsi ola biləcəyini irəli sürürlər.
Qurani-Kərimdə Yəcuc–Məcuc, yer üzündə fitnə-fəsad törədən, ictimai və mənəvi nizamı pozan bir qövm kimi təqdim olunur. Onların konkret etnik və ya coğrafi kimliyi açıq şəkildə bildirilmədiyi üçün, bu məsələ erkən dövrlərdən etibarən təfsir, tarix və esxatologiya ədəbiyyatında geniş spekulyasiyalara səbəb olub.
Klassik İslam mənbələrində Yəcuc–Məcuc çox zaman Şimal xalqları, xüsusilə Qafqaz və Orta Asiya istiqamətində yaşayan tayfalarla əlaqələndirilib. Bəzi tarixçilər onları türk tayfaları ilə eyniləşdirməyə çalışıb, digərləri isə bu yanaşmanı qəti şəkildə rədd ediblər. Bu ziddiyyətli mövqelər əsasən orta əsr etnoqrafik biliklərinin məhdudluğu və siyasi-ideoloji yanaşmalarla bağlı olub. Ərəb və fars mənbələrində türklərin hərbi gücü və genişlənməsi çox zaman Yəcuc–Məcuc mifologiyası ilə şərh edilib, bu da zamanla stereotiplərin formalaşmasına gətirib çıxarıb.
Səddin mahiyyəti məsələsində də oxşar mübahisələr mövcuddur. Ənənəvi təfsir yanaşmaları səddi fiziki, texniki baxımdan möhtəşəm bir tikili kimi təsvir edir. Dəmir və mis qatışığından inşa edilən bu səddin konkret coğrafi mövqeyi ilə bağlı Qafqaz dağları, Dərbənd keçidi və Orta Asiyanın müxtəlif bölgələri irəli sürülür. Lakin arxeoloji tapıntıların qeyri-müəyyənliyi bu iddiaların qəti şəkildə təsdiqlənməsinə imkan vermir.
Müasir elmi yanaşmalarda isə Yəcuc–Məcuc səddi daha çox simvolik və funksional anlayış kimi şərh olunur. Bu baxışa görə, sədd yalnız fiziki baryer deyil, mədəni, siyasi və hüquqi müdafiə mexanizmidir. Zülqərneynin fəaliyyəti, xaos yaradan güclərə qarşı nizam və ədaləti qorumağa yönəlmiş dövlətçilik modelinin metaforik ifadəsidir. Bu kontekstdə sədd, sivilizasiya ilə barbarlıq, qanunla qanunsuzluq arasında çəkilmiş sərhədi təmsil edir.
Oğuz Kağan kontekstində bu məsələ xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Oğuznamələrdə birbaşa Yəcuc–Məcuc səddi təsviri olmasa da, Oğuz Kağanın nizamsız tayfaları ram etməsi, sərhədlər müəyyən etməsi və törə vasitəsilə ictimai nizam yaratması, sədd ideyasının funksional qarşılığı kimi oxuna bilər. Bu baxımdan Yəcuc–Məcuc qissəsi konkret etnik qruplardan daha çox, tarix boyu təkrarlanan xaos fenomeninin simvolik ifadəsi kimi anlaşılmalıdır.
Beləliklə, Yəcuc–Məcucun kimliyi məsələsi onları müəyyən bir millət və ya tayfa ilə eyniləşdirməkdən çox, insanlıq tarixində nizamı təhdid edən destruktiv qüvvələrin ümumiləşdirilmiş təsviri kimi dəyərləndirilməlidir. Bu yanaşma həm Qurani-Kərimin üslubuna, həm də Zülqərneyn qissəsinin ümumbəşəri mesajına daha uyğun görünür.
Irkıl Ata və türk peyğəmbərlik ənənəsi
Irkıl Ata türk dastan və tarixşünaslığında yalnız müdrik müşavir deyil, ilahi hikmət daşıyıcısı kimi təqdim olunur. Onun adı bəzi mənbələrdə peyğəmbərlər siyahısında çəkilir və bu fakt türk peyğəmbərlik ənənəsinin mövcudluğu ilə bağlı mühüm ipucları verir.
Hüseyn Hüsaməddin Əfəndi "Amasya tarixi" adlı əsərində “dini və əxlaqi cəhətdən aşağı səviyyəyə düşmüş türk millətini dirçəltmək üçün Tanrının türk dədələrindən biri olan İrkıl Ataya onları istiqamətləndirməsini tapşırdığı”, “atasının ölümündən sonra təkallahlı dinin yayılmasına böyük töhfələr vermiş Oğuz Kağanın taxta çıxmasına kömək etdiyi”, “Oğuz Kağanın özü ilə eyni inancı paylaşan təkallahlı və mömin İrkıl Atanı özünə məsləhətçi təyin etməklə türklüyü dirçəltdiyi”, “təkallahlılıq anlayışını bir tərəfdən Çinə, digər tərəfdən Misirə və Dunaya çataraq idarə etdikləri bütün bölgələrə yaydığı və dinini və millətini dirçəltən İrkıl Atanın adı türk peyğəmbərləri arasında xatırlanan Harkıl peyğəmbər olduğu” geniş şəkildə qeyd edilir.
Hüseyin Hüsaməddin Əfəndinin yazdığı türk peyğəmbərləri siyahısında Irkıl Ata xüsusi yer tutur. Onun Oğuz Kağanın ideoloji dayağı, törenin formalaşdırıcısı və mənəvi rəhbəri kimi təqdim edilməsi onu sıradan ağsaqqaldan fərqləndirir. Bu baxımdan Irkıl Ata obrazı Musa peyğəmbərin yanında Harun, yaxud Davud peyğəmbərin yanında Natan fiquru ilə müqayisə edilə bilər.
Türk peyğəmbərlik ənənəsi anlayışı hələ kifayət qədər araşdırılmamış sahədir. Lakin mövcud mənbələr göstərir ki, türk dini tarixində ilahi təbliğ funksiyasını yerinə yetirmiş şəxslər təkcə mifik obrazlar deyil, real tarixi fiqurlar kimi də dəyərləndirilə bilər. Bu mənada Hüseyn Hüsaməddin Əfəndinin "Amasya tarixi" əsəri olduqca qiymətli mənbə olaraq özünü göstərir.
O, öz əsərində türklərə 24 peyğəmbərin göndərildiyini yazır və onların adlarının "Şerh-i Esmâü'l-Mürselîn" kitabında yer aldığını iddia edir. Bu iddia "Amasya Tarixi"ndə belə təqdim olunur: "Türklər ənənəvi inanclarında Uca Tanrını əsl yaradıcı kimi tanıyır, Onu "Tənqri, Tanqrı, Tanrı" adlandırır, yəni Onu, mahiyyəti, sifətləri və biliyi ilə tək yaradıcı kimi qəbul edirdilər. Onlar Onun elçilərini, Ondan kitab və müjdə gətirən peyğəmbərləri "yalvac, yəlvac, yalğac", peyğəmbərlərin gətirdiyi kitabı isə "nüy, nüyi, nüyîn" adlandırırdılar. Türklər peyğəmbərlərini həqiqi rəhbər hesab edərək həm dini, həm də dünyəvi məsələlərdə fövqəladə zəkaya sahib olduqları üçün onlara son dərəcə itaətkarlıq göstərmiş, əmrlərini yerinə yetirmək üçün canlarını fəda etməyi böyük bir sevinc hesab etmiş və bu baxımdan digər millətləri üstələmişlər. Tanrının "Həqiqətən də, Biz sizdən əvvəl bir çox peyğəmbər göndərdik; bəzilərini sizə danışdıq, bəzilərini isə sizə danışmadıq...",- dediyi kimi, O, Məhəmməd peyğəmbərdən əvvəl də qullarını doğru yola dəvət edib". Səhih rəvayətlərlə təsdiqlənir ki, Allah hər millətə öz aralarından minlərlə peyğəmbər göndərib və "Şerh-i Esmâü'l-Mürselîn"də yazıldığı kimi, türklər arasından məlum olan peyğəmbərlər aşağıdakılardır: "Emun, Ümid, Bərah, Təhim, Cüsən, Hərkil (İrkil, Ərkil sözünün ərəbləşdirilmiş formasıdır. Türk tarixlərində İrkilin Oğuz xanın vəziri və məsləhətçisi olduğu qeyd olunur...), Duvil, Savis, Sekun, Salah, Tamir, Anuh, Qazat, Katin, Keduk, Laycu, Narun, Hamun, Hicah, Hicil, Hamidun, Yasan, Yavik, Yehur". Bunlar peyğəmbərlərin adlarıdır. Yuxarıda qeyd olunan kitabda qeyd olunsa da, onların nə vaxt peyğəmbər olduqları və ya hara göndərildikləri barədə heç bir məlumat yoxdur”.
Müasir akademik yanaşmalar Oğuz Kağan məsələsinə ehtiyatla yanaşmağı tələb edir. Dastan və mifoloji mətnlərin tarixi fakt kimi qəbul edilməsi metodoloji risklər yaradır. Bununla belə, müqayisəli dinlər tarixi, antropologiya və mədəni yaddaş nəzəriyyələri bu mətnlərin kollektiv şüurun məhsulu kimi ciddi elmi dəyərə malik olduğunu göstərir.
Aparılan genişləndirilmiş təhlil göstərir ki, Oğuz Kağan obrazı türk dini-mədəni yaddaşında tövhidçi dünya görüşünün daşıyıcısı kimi mühüm yer tutur. Onun peyğəmbər olub-olmaması məsələsi qəti hökm vermək üçün kifayət qədər sübut təqdim etməsə də, mövcud mənbələr bu ehtimalı tamamilə istisna etmir.
14:30 09.02.2026
Oxunuş sayı: 1769
