Mədəniyyətin mahiyyəti və təkamül prosesi - Transkulturalizm

Mədəniyyət bəşər tarixinin hər mərhələsində cəmiyyətin sütununu təşkil edən, lakin mahiyyəti daim mübahisə doğuran fundamental bir anlayışdır. Ən geniş mənada mədəniyyət, fərdlərin bir araya gələrək ünsiyyət qurmaq, ortaq dəyərlər bölüşmək və icma yaratmaq üçün inşa etdikləri təsəvvür və mənalar “yığımı”dır. Əgər cəmiyyət fiziki olaraq insanların toplusudursa, mədəniyyət həmin insanların yaratdığı intellektual və emosional məna sistemidir. Müasir mədəniyyətşünaslıqda bu anlayış statik bir miras kimi deyil, dinamik və açıq bir proses kimi qəbul edilir. Mədəniyyət ətrafımızdakı dünyanı təsəvvür etməklə başlayır; bu təsəvvürlər isə diskurs, dil, simvollar, işarələr və mətnlər vasitəsilə ifadə olunur və maddiləşir. Lakin bu təsəvvür və mənalar heç vaxt sabit və dəyişməz qalmır. Onlar zamanın, məkanın və insan fəaliyyətinin təsiri ilə daim transformasiyaya uğrayır, yenidən formalaşır və bəzən tamamilə dağılıb yenidən qurulur. Mənalar müəyyən tarixi və məkan kontekstində müəyyən məqsədlər üçün qurulur, amma bu quruluş heç vaxt tam bitmiş hesab edilə bilməz. Təsəvvür və məna bir-birini formalaşdırır, gücləndirir və ya sarsıda bilər.  Mədəniyyət harmonik, ziddiyyətli, üst-üstə düşən, mübahisəli, davamlı və ya qırılmalı ola bilər. Yəni o, daim keçid halındadır, dəyişir və açıqdır. Sosioloji yanaşmalar dili çox vaxt sabit sistem kimi təsvir etsə də, dil kimi məna sistemləri həm anlaşılmazlıq, həm də mənasızlıq yarada bilir. Hər bir mədəniyyət eyni anda çoxsaylı məna mübahisələri ilə üzləşir.

“Dominant” məna və ya ideologiya mövcud ola bilər, lakin mədəniyyət heç vaxt qapalı sistem deyil, çünki o, müxtəlif maraqlar, qruplar və güc strukturlarından ibarətdir. Mədəniyyət müxtəlif sosial qruplar və praktikalar vasitəsilə fəaliyyət göstərir. O, ailə mədəniyyəti, milli mədəniyyət, etnik mədəniyyət, qlobal mədəniyyət, iş mədəniyyəti, dini mədəniyyət, universitet mədəniyyəti, futbol mədəniyyəti, texnoloji mədəniyyət və s. kimi saysız-hesabsız formalarda mövcuddur. Bəzi mədəniyyətlər institutlar ətrafında formalaşır və ideoloji, etik, estetik və təşkilati xüsusiyyətlərə malik olur. Fərdlər eyni anda bir neçə mədəniyyətdə iştirak edə bilər. Hər bir mədəniyyət öz norma və dəyərləri, inancları, siyasi ideyaları, ritualları, geyim tərzləri və dil xüsusiyyətləri ilə seçilir. Bu sistemlər fərqli güc strukturlarına malik ola bilər. Eyni zamanda, fərdlər müxtəlif mədəniyyətlər arasında ziddiyyətlər yaşayırlar. Məsələn, ABŞ-da yaşayan bir müsəlman çoxarvadlılığı tətbiq etmək istəyə bilər, lakin bu, milli mədəniyyətlə ziddiyyət təşkil edir. Eyni şəkildə, narkotik istifadəçisi iş mühitində ciddi uyğunlaşma problemi yaşaya bilər.

Müasir dövrdə bu proses media vasitəsilə daha da güclənir və mürəkkəbləşir. Elektron media XX əsrdə mədəni prosesləri sürətləndirmiş, mədəni mübahisələri, ziddiyyətləri və dəyişkənliyi artırmış, eyni zamanda yeni məna yaratma imkanlarını genişləndirmişdir. Əvvəllər uzaq olan mədəniyyətlər indi bir-birinə daha çox yaxınlaşmışdır. Bu yaxınlaşma isə yeni mədəni diskursların çoxalmasına, anlaşılmazlıqların və kommunikasiya boşluqlarının yaranmasına səbəb olmuşdur. Məhz bu dinamik və çoxqatlı kontekstdə Jeff Lewis tərəfindən irəli sürülən transkulturalizm konsepsiyası mühüm elmi alət kimi çıxış edir. Transkulturalizm kulturalizmin məhdudiyyətlərini aşaraq mədəniyyəti sadəcə “məna yığımı” kimi deyil, daim dəyişən, mübarizə aparan, qarşılıqlı təsir və “dil müharibələri” ilə formalaşan dinamik bir proses kimi başa düşməyə imkan verir. O, mədəniyyətin həm keçici, həm də dəyişdirici gücünü vurğulayır, semiotik və maddi şərtlər arasındakı qarşılıqlı əlaqəni nəzərə alır, qloballaşma şəraitində “dil müharibələri”nin intensivləşdiyini göstərir və tənqidçini passiv müşahidəçi deyil, aktiv iştirakçı kimi görür. Transkulturalizm həmçinin mədəni fərqliliyin sadəcə qeyd olunması deyil, aktiv sosial dialoq olduğunu vurğulayır. Zərərli və ya zorakı fərqliliklər rədd edilməli, fərqlilik isə dialoq və ədalət mübarizəsi üçün fürsətə çevrilməlidir. Beləliklə, transkulturalizm müasir qloballaşan dünyada mədəniyyətin mahiyyətini və təkamül prosesini anlamaq üçün ən adekvat nəzəri çərçivələrdən birini təşkil edir. Bu konsepsiya yalnız keçmişdən miras qalan mədəni formaları təsvir etmir, həm də gələcəkdə yaranacaq yeni hibrid mədəniyyətlərin formalaşma mexanizmlərini izah etməyə kömək edir. Növbəti bölmələrdə transkulturalizmin fəlsəfi əsasları, qloballaşma ilə əlaqəsi və praktiki tətbiqləri daha ətraflı təhlil olunacaq.

Transkulturalizmin nəzəri bazası: Lewis, Gramsci və Foucault

Jeff Lewis, transkulturalizm modelini qurarkən Richard Johnsonun “kulturalizm” konsepsiyasını təməl götürür, lakin onu daha sərt və ardıcıl bir nəzəriyyəyə çevirmək üçün Antonio Gramsci və Michel Foucaultnun ideyaları ilə sintez edir. Bu sintez nəticəsində transkulturalizm sadəcə mədəniyyətin təsviri ilə məhdudlaşmır, onun dinamik, ziddiyyətli və güc münasibətləri ilə iç-içə olan xarakterini sistemli şəkildə təhlil edən güclü analitik alətə çevrilir.

Dinamizm və ziddiyyət

Lewis-ə görə mədəniyyət harmonik, bütöv və sabit bir sistem deyil. O, eyni zamanda həm üst-üstə düşən, həm də bir-biri ilə münaqişədə olan mənalar toplusudur. Mədəniyyət daim keçid halındadır, dəyişir və açıqdır. Sosioloji yanaşmalar dili çox vaxt sabit sistem kimi qəbul etsə də, transkulturalizm dilin həm anlaşma, həm də “anlaşılmazlıq” və mənasızlıq yaratma potensialına xüsusi diqqət çəkir. Hər bir mədəniyyət eyni anda çoxsaylı məna mübahisələri ilə üzləşir. “Dominant” məna və ya ideologiya mövcud ola bilər, lakin mədəniyyət heç vaxt qapalı sistem deyil, çünki o, müxtəlif maraqlar və qruplardan ibarətdir. Bu ziddiyyətlər mədəniyyətin həm keçici, həm də dəyişdirici gücünü təşkil edir.

 Sosial qrupların çoxşaxəliliyi

 Transkulturalizm mədəniyyətin müxtəlif sosial qruplar və praktikalar vasitəsilə fəaliyyət göstərdiyini vurğulayır. Mədəniyyət ailə, milli, etnik, qlobal, iş, dini, universitet, futbol, texnoloji və s. kimi saysız formalarda mövcuddur. Fərdlər eyni anda bir neçə mədəniyyətin daşıyıcısı ola bilər və bu, çox vaxt daxili ziddiyyətlərə səbəb olur. Məsələn, ABŞ-da yaşayan bir müsəlman çoxarvadlılığı tətbiq etmək istəyə bilər, lakin bu, milli qanunvericilik və mədəni norma ilə ziddiyyət təşkil edir. Eyni şəkildə, narkotik istifadəçisi iş mühitində ciddi uyğunlaşma problemi yaşaya bilər. Bu nümunələr mədəniyyətin qeyri-sabit və çoxqatlı təbiətini aydın göstərir. Hər mədəniyyət öz norma, dəyər, inanc, ritual, geyim tərzi və dil xüsusiyyətləri ilə seçilir və fərqli güc strukturlarına malik olur.

 Medianın rolu və qloballaşma

 XX əsrin elektron mediası mədəni prosesləri əhəmiyyətli dərəcədə sürətləndirmiş və mürəkkəbləşdirmişdir. Media mədəni mübahisələri lokallıqdan çıxarıb qlobal müstəviyə daşımış, əvvəllər uzaq olan mədəniyyətləri bir-birinə yaxınlaşdıraraq “diskursların çoxalmasına”, yeni mənaların yaranmasına, eyni zamanda anlaşılmazlıqların və kommunikasiya boşluqlarının artmasına səbəb olmuşdur. Bu proses qloballaşma çətiri altında siyasi, iqtisadi və mədəni sahələrin bir-birinə qarşılıqlı asılı vəziyyətə düşməsini daha da gücləndirmişdir.

Lewis bu dinamikanı Gramsci və Foucault-un konsepsiyaları ilə zənginləşdirir. Gramsci-nin hegemoniya anlayışı transkulturalizmdə institutların və dominant qrupların hegemon diskurslar vasitəsilə mənaları sabitləşdirmək cəhdlərini izah etməyə imkan verir. Foucault isə güc-məna əlaqəsi və diskursların tarixi formalaşmasını təhlil edərək göstərir ki, güc heç vaxt tam nəzarətə ala bilmir, çünki məna daim dəyişir, parçalanır və yeni mənalar, hətta qeyri-mənalar yaradır. Bu qarşılıqlı əlaqə “dil müharibələri”nin əsasını təşkil edir: fərdlər və qruplar ünsiyyət qurarkən, maraqlarını irəli sürərkən və sərhədlər müəyyənləşdirərkən həm sosial birlik, həm də mübarizə yaradırlar. Beləliklə, Jeff Lewisin Gramsci və Foucault ilə zənginləşdirilmiş transkulturalizm modeli mədəniyyəti sadəcə “təsəvvür və mənaların yığımı” kimi deyil, daim dəyişən, ziddiyyətli, güc münasibətləri ilə formalaşan və qloballaşma şəraitində “dil müharibələri” vasitəsilə inkişaf edən dinamik proses kimi anlamağa imkan verir. Bu nəzəri baza transkulturalizmin sonrakı praktiki tətbiqləri və tənqidi potensialı üçün möhkəm zəmin yaradır.  Növbəti bölmədə transkulturalizmin fəlsəfi əsasları və mədəni qarşılaşmaların asimmetrik dinamikası daha dərindən araşdırılacaq.

Transkulturalizmin fəlsəfi əsasları və idrakın parçalanması

Transkulturalizm sadəcə sosioloji bir termin deyil, həm də dərin fəlsəfi köklərə malikdir. Bu yanaşma, bəşəriyyətin tanış olmayanı “biz” və “onlar”, “yaxşılar” və “pislər” kateqoriyalarına bölmək instinktinə qarşı bir etirazdır. İnsan təbiətində qarışıqlığı (xüsusilə onun sürətli ortaya çıxmasındakı qarışıqlığı) anlamağın ən sadə yolu onu kateqoriyalara ayırmaqdır. Daxildə olanlar haqqında identifikasiya, xaricdə olanlar üçün isə kateqoriyalaşdırma mexanizmi işləyir. Transkulturalizm məhz bu mexanizmin məhdudiyyətlərini və təhlükələrini dərk etməyə xidmət edir.

İntellekt və təsnifat təhlükəsi

İnsan intellekti fenomenal dünyanı hissələrə ayırmağa, onları adlandırmağa və getdikcə daha mürəkkəb dillər yaratmağa meyillidir. Bu proses özünüdərkin inkişafı ilə bağlıdır və şüurun sürətlə inkişafına kömək etmişdir. Lakin bu parçalar və anlayışlar “məna”nın özü deyil, sadəcə onu anlamaq üçün vasitələrdir. Onlar alətlər kimi xidmət etməlidir, hakim roluna keçməməlidir. Transkulturalizm xəbərdarlıq edir ki, intellekt xidmətçi deyil, hakim roluna iddia etdikdə mədəni təkəbbür (hubris) yaranır. Bu təkəbbür xüsusilə monoteist dinlərdə və Qərb rasionalizmində özünü göstərir. Burada insan interpretasiyaları müqəddəs reallıqdan üstün tutulur. Məsələn, xristianların sadəcə fərqli teoloji şərhlərə görə bir-birini öldürməsi bu problemin açıq nümunəsidir. Animist dünyagörüşündən panteona, oradan isə tək Tanrı anlayışına keçid intellektual parçalanmanı daha da gücləndirmişdir. Nəticədə intellekt müstəqilliyə meyl etdikdə həm qarışıq, həm də təhlükəli olur.

 Şərq və Qərb idrak formalarının qarşılaşması

Tarixi nümunələr göstərir ki, Qərb intellektual sistemi dünyanı texniki, ticarət və hərbi baxımdan fəth etsə də, onu intellektual baxımdan tam anlaya bilməmişdir. Çünki Qərb düşüncəsi şərq yarımkürəsinin intellekti aşan idrak forması ilə idarə olunan mədəniyyətləri başa düşməkdə çətinlik çəkmişdir. Klassik nümunə 1793-cü il Lord Makartninin Çinə səfirliyidir. Pekinə gələn britaniyalı səfirlik dil fərqini aradan qaldırmaq üçün tərcüməçilərə malik olsa da, uğursuzluğa düçar olmuşdur. Səbəb tərcüməçilərin olmaması deyil, istifadə olunan dillərin tamamilə fərqli düşüncə sistemlərinə əsaslanması və qarşılıqlı anlaşılmazlığın dərin olması idi. Tərəflər arasında açıq hörmətsizlik və antipatiya hökm sürürdü. Şərq fəlsəfələrində (xüsusilə Çin mədəniyyətində, Vedanta, Hinduizm, Caynizm, Buddizm və Daoizmda) ali məqsəd hansısa ali varlıqla birləşmək deyil, parçalanmamış, vahid idrak forması ilə daha yüksək varoluş halını birbaşa dərk etməkdir. Bu təcrübə intellektual deyil, birbaşa yaşantıya əsaslanır. Tanrılar və müqəddəslər ikinci dərəcəli hesab olunur. Qərbdə isə yunan rasionalizminin və sonralar Maarifçilik dövrünün təsiri ilə bu “transrasional” idrak forması ya kənara atılmış, ya da tam inkar edilmişdir. Transkulturalizm Qərbin bu inkarını bir mədəni məhdudiyyət və təkəbbür kimi qiymətləndirir. Transkulturalizm şüurun inkişafına xidmət edən bütün sahələrə — fəlsəfəyə, dinə, elmi və incəsənətə tətbiq oluna bilər. Elm artıq qismən transkultural xarakter daşıyır, çünki alimlər müxtəlif mədəniyyətlərdən olsalar da, nisbətən az anlaşılmazlıqla ünsiyyət qura bilirlər. Lakin transkultural yanaşma elmə də aiddir — fərqli mədəniyyətlərin elmi nəticələri necə qiymətləndirdiyi və tətbiq etdiyi baxımından.

 Asimmetrik münasibətlər və mədəni hibridlik

Mədəniyyətlərin qarşılaşması heç vaxt simmetrik və bərabərhüquqlu deyil. Transkulturalizm bu asimmetriyanı və mədəni qarşılıqlı təsirlərin müəyyən “kanallar” üzrə baş verməsini dərindən analiz edir. Bu sahədə *Peter Börk*ün “mədəni hibridlik” anlayışı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir

- Aktorların rolu: Mədəniyyətlər öz-özünə qarşılaşmır; onları qarşılaşdıran və “tərcümə” prosesini yönləndirən fərdlər və qruplardır. Bəzi aktorlar bu prosesdə digərlərindən daha çox iştirak edir və onların maraqları qarşılıqlı təsirin istiqamətini müəyyənləşdirir.

- Dil müharibələri: Qloballaşma şəraitində insanların, məlumatların və media obrazlarının qlobal hərəkəti “dil müharibələri”ni intensivləşdirmişdir. Güc və məna əlaqəsi burada ən aydın şəkildə görünür. İnsanlar gündəlik praktikalar vasitəsilə mənalar yaradır, institutlar isə hegemon diskurslar vasitəsilə onları sabitləşdirməyə çalışır. Lakin bu cəhdlər uğursuz olur, çünki məna daim dəyişir, parçalanır və yeni mənalar, hətta qeyri-mənalar yaradır.

- Aktiv tənqid: Transkultural yanaşmada tənqidçi passiv müşahidəçi deyil. O, “dil müharibələrində” aktiv iştirak etməli, məna yaratma proseslərini izah etməli, sosial ədalətsizlikləri ifşa etməli və dekonstruksiya ilə yanaşı yenidən qurma fəaliyyəti aparmalıdır. Fərqlilik həm qəbul edilir, həm də tənqid olunur: zərərli və ya zorakı fərqliliklər rədd edilməlidir. Transkulturalizm sadəcə fərqliliyin qeyd olunması deyil, aktiv sosial dialoqdur.

 Yeni bir mədəniyyət paradiqması

Jeff Lewisin təqdim etdiyi transkulturalizm modeli mədəniyyəti qapalı sistemlərin cəmi kimi deyil, daim keçid halında olan, hibrid, dəyişkən və açıq bir proses kimi dərk etməyə imkan verir. Bu yanaşma yerli mədəni qərəzləri aşmağı, başqasının baxış bucağından reallığı görməyi və qlobal dünyada yaranan “məna dissonansları”, anlaşılmazlıqlar və kommunikasiya boşluqları ilə işləməyi tələb edir.

Transkulturalizm güc strukturlarının dağılmasını sadəcə gözləmir, aktiv şəkildə “dil müharibələrində” iştirak edir. O, semiotik və maddi şərtlər arasında fərq qoymur, qloballaşma ilə bağlı prosesləri qeyri-bərabər paylanma və ziddiyyətlər kontekstində izah edir. Özünə qarşı da tənqidi yanaşaraq, biliyə dair iddialarını daim yenidən qiymətləndirir və sabit həqiqətin mümkün olmadığını qəbul edir. Beləliklə, transkulturalizm müasir qloballaşan dünyada mədəniyyətin mahiyyətini və təkamül prosesini anlamaq, həmçinin gələcək hibrid mədəniyyətlərin formalaşmasını proqnozlaşdırmaq üçün həm intellektual, həm də praktik bir yol xəritəsidir. Bu model yalnız keçmişi izah etmir, həm də gələcəkdə yaranacaq yeni məna mübarizələrinə hazır olmağa kömək edir.