Çin iqtisadiyyatına ağır zərbə: Tramp neftin bahalaşmasını istəmir - MÜSAHİBƏ

XXI əsrin ikinci rübünə daxil olduğumuz bir dövrdə beynəlxalq münasibətlər sistemində köklü dəyişikliklərin şahidi oluruq. Qlobal güc balansı sürətlə yenidən formalaşır, beynəlxalq hüquq və çoxtərəfli mexanizmlər isə getdikcə daha çox arxa plana keçir. Bu proseslər fonunda bəzi dövlətlər klassik diplomatiya və razılaşma yolundan imtina edərək, güc amilini yenidən əsas siyasi alətə çevirməyə çalışırlar.

Xüsusilə ABŞ-nin son illərdə atdığı addımlar göstərir ki, Vaşinqton qlobal liderlik mövqeyini yalnız iqtisadi və siyasi təsirlə deyil, eyni zamanda sərt təzyiq və nəzarət mexanizmləri vasitəsilə qorumaq niyyətindədir. Bu yanaşma ticarət müharibələrindən tutmuş enerji bazarlarına müdaxiləyə, regional qarşıdurmaların dərinləşdirilməsindən strateji ərazilərə marağın artmasına qədər geniş bir spektri əhatə edir.

Baş verənlər artıq ayrı-ayrı ölkələrin daxili problemi deyil. Qlobal enerji təhlükəsizliyi, beynəlxalq ticarət, maliyyə axınları və hətta sosial rifah bu yeni siyasətin birbaşa təsiri altındadır. Böyük güclərin maraqları uğrunda apardığı mübarizə bir çox regionlarda qeyri-sabitlik yaradır, iqtisadi asılılıqları dərinləşdirir və dünya nizamının gələcəyi ilə bağlı ciddi suallar doğurur.

Məhz bu kontekstdə ABŞ-nin Latın Amerikası, Yaxın Şərq və Arktika istiqamətində apardığı siyasətə diqqətlə baxmaq, baş verən proseslərin arxasında dayanan real məqsədləri və mümkün nəticələri təhlil etmək zərurəti yaranır. Çünki bu siyasət təkcə ayrı-ayrı dövlətlərin deyil, bütövlükdə qlobal sistemin gələcək inkişaf trayektoriyasını müəyyənləşdirən əsas amillərdən birinə çevrilməkdədir.

Milli Məclisin 4 çağırış deputatı (III, IV, V, VI) iqtisad elmləri doktoru, professor Rüfət Quliyev Crossmedia.az-ın suallarını cavablandırıb:

- Trampın ikinci dəfə hakimiyyətə gəlməsindən sonra dünya baş verən iqtisadi- siyasi prosesləri necə qiymətləndirirsiniz?

-  Yeni ildə ABŞ öz imperialist mövqelərini daha da möhkəmləndirdi. Ötən il dünya iqtisadiyyatına Tramp administrasiyasının ən təsirli addımlarından biri ticarət rüsumlarını artırması oldu ki, bu da qlobal ticarət sisteminə mənfi təsir göstərdi və nəticə etibarilə ABŞ vətəndaşlarının cibinə toxundu. Bu il isə əsas hadisə Venesuelada baş verən proseslər oldu. Sözügedən addımlar beynəlxalq hüquqa zidd olmaqla yanaşı, BMT-nin əsas qanun və sənədlərinin kobud şəkildə pozulması kimi qiymətləndirilə bilər. ABŞ rəhbərliyi Venesuela prezidentini və onun xanımını həbs etdi. Bu, məsələnin görünən tərəfidir. Lakin bu prosesin görünməyən tərəfləri də mövcuddur.

- Nə kimi görünməyən proseslər?

- Ekspertlərin fikrincə, uzun illər ərzində Venesueladan daha böyük narkotik dövriyyəsi ilə məşğul olan ölkə faktiki olaraq mövcud olmayıb. Buraya, eyni zamanda, böyük narkotik dövriyyəsi ilə tanınan Meksika və Kolumbiyanı da əlavə etmək olar. Bu fəaliyyətlərin hamısı təbii ki, qeyri-qanuni yollarla həyata keçirilirdi. Məsələn, “fentanil” adlı narkotik maddə mövcuddur ki, onun Venesuelada istehsalı yoxdur. Bir neçə ay öncə ABŞ bu maddənin yayılmasında Çini ittiham etdi və bildirirdi ki, fentanilin dövriyyəsi ABŞ vətəndaşlarına ciddi zərər vurur. ABŞ-də təxminən 200 il bundan öncə Monro adlı prezident olmuş və onun adı ilə bağlı doktrina mövcud olmuşdur. Bu doktrina əsasən İngiltərə və Fransaya qarşı yönəlmişdi. Məqsəd həmin ölkələrin Şimali və Cənubi Amerikanı işğal etməsinin qarşısını almaq və bu iki qitəni ABŞ-ın təsir dairəsində saxlamaq idi. Hazırda isə bu doktrina yenidən gündəmə gətirilmiş və ciddi maraqlarla müşayiət olunur. Lakin bu dəfə yürüdülən siyasət daha aqressiv və qeyri-sivil xarakter daşıyır. Bunun arxasında isə ABŞ-nin sırf iqtisadi maraqları dayanır. ABŞ-la bağlı maraqlı, hətta demək olar ki, katastrofik bir faktı da qeyd etmək lazımdır. Tramp administrasiyası tərəfindən 66 beynəlxalq sənədə xitam verib ki, onların 35-i BMT sənədləri, 31-i isə qeyri-BMT sənədləridir. Bu, onu göstərir ki, Tramp faktiki olaraq beynəlxalq hüquqi sistemdən uzaqlaşaraq öz qaydalarını tətbiq etmək istəyir. Bu proses artıq həm de-fakto, həm də de-yure xarakter almışdır. Venesuela dünyada ən zəngin neft ehtiyatlarına malik ölkədir. Qaz ehtiyatları isə nisbətən azdır. Venesuela eyni zamanda dünyanın ən ağır  neftinə sahib ölkə kimi tanınır. ABŞ məhz bu resurslara görə Venesuelaya xüsusi maraq göstərmişdir. Hazırda Venesuela neftinin satışını yalnız ABŞ şirkətləri həyata keçirə bilir. Tramp administrasiyası mövcud hakimiyyət qarşısında il ərzində 50 000 000 barel şərti qoymuşdur. Hazırda isə Venesuelada gündəlik 1 000 000 barel neft hasil olunur ki, bu da dünya bazarının təxminən 1 faizindən bir qədər azdır. Bu nəzarət mexanizmi ilə ABŞ faktiki olaraq dünya neftinin 50 faizinə fiziki nəzarət imkanına sahib olur. Tramp neft qiymətlərinin yüksəlməsini istəmir və orta qiymətin 50 dollar civarında qalmasını hədəfləyir. Onun digər addımı isə ölkə daxilində benzin qiymətlərinin aşağı salınması oldu və bu siyasəti bir neçə il davam etdirmək niyyətindədir. Venesuela neftlə yanaşı, nadir metallar və digər qiymətli mineral ehtiyatlara da malikdir ki, bunlar dünya bazarlarında olduqca yüksək dəyərə sahibdir.

- Trampın bu qərarları Çinə necə təsir edəcək?

- Tramp administrasiyası bu siyasətlə Çinə daha ciddi təsir göstərməyə çalışır. Daha əvvəl də qeyd etdiyimiz kimi, Çinin 22 milyard, Rusiyanın isə 17 milyard dollar həcmində Venesuela ilə bağlı neft vəsaitləri faktiki olaraq batmışdır. Tramp şərt qoymuşdur ki, Venesuela bu iki ölkə ilə bütün neft əlaqələrini kəssin. Burada əsas hədəf məhz Çin idi. Son 10 ildə Çin qeyri-neft sektoru, elektrik cihazları, avtomobil istehsalı və digər sahələrə trilyonlarla dollar sərmayə qoymuşdur. Hazırda dünyada satılan elektrik avtomobillərinin 70 faizi Çinə məxsusdur. Çin neftin bir barelinin qiymətinin 75–85 dollar səviyyəsində olmasını planlaşdırırdı. Lakin Trampın 50 dollar siyasəti bu planlarla toqquşur. Bu halda elektrik avtomobillərinə tələbat azalacaq. Bu da Çin iqtisadiyyatına ciddi zərbə vuracaq. Aydın məsələdir ki, Çin bu proseslərə səssiz qalmayacaq.

- Bəs İranla bağlı baş verənlər?

- ABŞ rəhbərliyi açıq şəkildə bəyan edib ki, əgər İranın teokratik rejimi xalqa qarşı silahlı güc tətbiq edərsə, ABŞ və İsrailin müdaxiləsi qaçılmaz olacaq. Bu yanaşma sevgi və ya ideoloji səbəblərlə deyil, sırf iqtisadi və maliyyə maraqları ilə bağlıdır. Çünki İran da dünya miqyasında kifayət qədər böyük neft və qaz ehtiyatlarına malikdir. ABŞ bu siyasətlə qlobal enerji resurslarına nəzarəti ələ keçirmək niyyətindədir.

- Kuba ilə bağlı nə düşünürsünüz?

- Burada ciddi iqtisadi maraqlardan danışmaq çətindir. Tramp çıxışlarında Kubaya müdaxilə ehtimalını səsləndirsə də, bunun real olacağı inandırıcı görünmür. Birincisi, Kubada ciddi təbii ehtiyatlar yoxdur. İkincisi isə belə bir müdaxilənin böyük maliyyə xərcləri tələb etməsidir. Keçmişdə mövcud olmuş istirahət mərkəzləri və qumarxanaların bərpası isə böyük qazanc vəd etmir. Buna görə də yaxın gələcəkdə Trampın Kubaya birbaşa toxunacağı ehtimalı azdır. Lakin Venesuela neftinin Kubaya ixracının dayandırılması artıq ciddi problemlər yaradıb. Kubanın istifadə etdiyi neftin 50 faizi Venesueladan gəlirdi. Bu mənbənin kəsilməsi nəticəsində ölkədə enerji böhranı yaranıb, gündə 10–12 saat işıq olmur, kənd təsərrüfatı və sənaye fəaliyyəti ciddi şəkildə zəifləyib. Tramp administrasiyası Kolumbiyaya təzyiqləri artıracaq, Braziliyaya isə hələlik toxunmur. Lakin ilkin mərhələlər tamamlandıqdan sonra Braziliyaya da təsir göstərməyə çalışacağı ehtimal olunur. Trampı dəstəkləyən trilyonerlər və milyarderlər, xüsusən də nəhəng neft-qaz və istehsal şirkətləri bu siyasətdən böyük qazanc əldə edirlər. Bu yaxınlarda Tramp hərbi büdcənin 900 milyard dollardan 1,5 trilyon dollara qaldırılacağını açıqladı. Buraya raket əleyhinə “qızıl kupol” sistemi və nəhəng hərbi gəmilərin istehsalı daxildir. Tramp açıq şəkildə bildirir ki, gələcəkdə heç bir ölkə və ya təşkilat ABŞ-nin sözünə qarşı çıxmasın. O, ABŞ xalqına bildirir ki, ticarət rüsumlarından əldə olunan gəlirlər itkiləri kompensasiya edəcək. Lakin sadə riyaziyyat göstərir ki, ildə təxminən 300 milyard dollar gəlir əldə olunsa da, hərbi büdcənin artımı 550 milyard dollara çatır. Bu isə sosial xərclərin azalması hesabına baş verəcək.

- ABŞ-nin Qrenlandiya siyasətini necə qiymətləndirirsiniz?

- Təhlükəsizlik bəhanəsi ilə Qrenlandiyanın ABŞ-yə birləşdirilməsi ideyası irəli sürülür. Riyazi hesablamalar göstərir ki, orada 57 min adam yaşayır. Trampın administrasiyanın isə bu əhali ilə və sayla bağlı büdcəsi var ki, hər adama 10.000 dollar ilə və ya birdəfəlik 100.000 dollar ödəyir. Nəticədə bu ödənişlə Qrenlandiyanı ABŞ özünə birləşdirir. Bu da ümumilikdə 5.7, lap 10 milyard dollar xərcləməklə Qrenlandiyanın təbii resurslarına, yəni 33 trilyon dollara sahib olmaq deməkdir. Bu isə olduqca açıq iqtisadi maraqlardan xəbər verir.  Ümumilikdə, bu yeni imperialist siyasət nə Avropa, nə Çin, nə Rusiya, nə də digər ölkələr üçün müsbət perspektiv vəd edir. Avropada kiçik və orta biznes zəifləyir, bankrotluqlar artır. Slovakiya, Macarıstan, Çexiya kimi ölkələr artıq fərqli mövqe tutmağa başlayır. 

- Baş verənlər Azərbaycana necə təsir edəcək?

- Qlobal neqativ proseslər ölkəmizdən də yan keçmir. Lakin Azərbaycan müstəqil və suveren yolunu seçmişdir və xarici təsirləri maksimum dərəcədə azaltmağa çalışaraq balanslı siyasət yürüdür. 2026-cı il olduqca maraqlı, lakin eyni zamanda neqativ hadisələrlə başlayıb və görünən odur ki, bu proseslər xüsusilə Tramp administrasiyası tərəfindən davam etdiriləcək. 

Elmir Heydərli