6 noyabr – Azərbaycan Televiziyası və Radiosu Günü: Bir əsrlik səs, milli yaddaş və dəyişən media dünyası
Azərbaycanın media tarixində elə hadisələr var ki, onların əhəmiyyəti yalnız baş verdiyi dövrlə məhdudlaşmır, bütöv bir xalqın yaddaşında iz qoyaraq gələcək nəsillərə ötürülür. 1926-cı il noyabrın 6-da Bakının küçə və meydanlarında quraşdırılmış reproduktorlardan eşidilən “Danışır Bakı!” sədası da məhz belə tarixi hadisələrdən biridir. Həmin gün Azərbaycan radiosu ilk dəfə efirə çıxaraq ölkənin informasiya və mədəniyyət tarixində yeni bir səhifə açdı. Bu gün həmin tarixi hadisədən 100 il ötür. Bir əsr ərzində radio və televiziya cəmiyyətin həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilib, ölkənin ictimai-siyasi, mədəni və mənəvi inkişafında mühüm rol oynayıb.
6 noyabr yalnız peşə bayramı deyil, həm də Azərbaycan milli mediasının keçdiyi mürəkkəb və şərəfli yolun, bu sahədə çalışan insanların əməyinin və informasiya məkanımızın formalaşmasının simvoludur.
“Danışır Bakı!” – Şərqdə radio yayımının tarixi başlanğıcı
1926-cı il noyabrın 6-da Azərbaycan radiosunun fəaliyyətə başlaması ölkənin ictimai həyatında mühüm yenilik idi. Həmin dövrdə radio dünyanın bir çox ölkələrində hələ geniş yayılmamış, informasiya ötürülməsinin yeni və müasir vasitəsi kimi qəbul edilirdi. Azərbaycanın bu texnoloji yeniliyə erkən qoşulması ölkənin mədəni və intellektual inkişafının göstəricilərindən biri idi.
İlk radio studiyası indiki İstiqlaliyyət küçəsi 10 ünvanında yerləşən, vaxtilə İsmailiyyə binası kimi tanınan və hazırda Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Rəyasət Heyətinin yerləşdiyi binanın üçüncü mərtəbəsində fəaliyyət göstərirdi. Cəmi üç otaqdan ibarət olan studiyada texniki imkanlar məhdud olsa da, burada başlayan fəaliyyət sonradan böyük bir media ənənəsinin əsasını qoydu.
İlk vaxtlar radio verilişləri gündə cəmi bir saat yayımlanırdı. Daha sonra efir müddəti üç saata qədər artırıldı. Azərbaycan və rus dillərində, eləcə də digər dillərdə informasiya proqramları, konsertlər, publisistik çıxışlar və müxtəlif mədəniyyət proqramları dinləyicilərə təqdim olunurdu.
Azərbaycan radiosunun ilk kişi diktoru Azərbaycan Politexnik İnstitutunun tələbəsi İsmayıl Əlibəyov, ilk qadın diktoru isə Bakı Darülfünunun tələbəsi Raya İmanzadə olub. Onların səsləndirdiyi ilk verilişlər təkcə yeni informasiya vasitəsinin fəaliyyətə başlaması deyil, həm də Azərbaycan dilinin efir məkanına daxil olması baxımından əlamətdar idi.
Radio qısa müddət ərzində Bakı ilə yanaşı, ətraf yaşayış məntəqələrində də dinlənilməyə başladı. 1928-ci ildə radionun Əsasnaməsinin təsdiqlənməsi onun fəaliyyətinin təşkilati və hüquqi baxımdan inkişafına təkan verdi. Sonrakı illərdə ölkənin müxtəlif bölgələrində radiostansiyaların və radioqəbuledici qurğuların sayı artdı, yayımın əhatə dairəsi genişləndi.
Azərbaycan radiosunun tarixi əhəmiyyəti onun texniki yenilik olmasından daha genişdir. Radio Azərbaycan dilinin qorunması, düzgün tələffüz və orfoepiya normalarının formalaşması, milli musiqinin, muğamın, xalq yaradıcılığının, ədəbiyyatın və teatr sənətinin geniş auditoriyaya çatdırılması baxımından əvəzsiz rol oynayıb. Müxtəlif dövrlərdə tanınmış şairlərin, yazıçıların, sənət adamlarının və ictimai xadimlərin çıxışları radio vasitəsilə minlərlə insana çatdırılıb.
Beləliklə, radio yalnız məlumat ötürən texniki vasitə kimi deyil, milli dilin, mədəniyyətin və ictimai düşüncənin inkişafına xidmət edən mühüm institut kimi formalaşıb.
“Göstərir Bakı!” – Azərbaycan televiziyasının yaranması
Azərbaycan mediasının inkişafında növbəti mühüm mərhələ televiziya yayımının başlanması ilə bağlıdır. 1956-cı il fevralın 14-də Azərbaycan televiziyası ilk dəfə tamaşaçıların görüşünə gəldi. Radiodan fərqli olaraq, televiziya insanlara hadisələri yalnız eşitmək deyil, həm də görmək imkanı yaratdı.
İlk televiziya verilişində gənc aktrisa Nəcibə Məlikova “Göstərir Bakı!” sözləri ilə tamaşaçıları salamladı. Həmin gün efirdə “Bəxtiyar” bədii filminin nümayiş etdirilməsi Azərbaycan televiziyasının tarixində yaddaqalan hadisəyə çevrildi.
Televiziyanın fəaliyyətə başlaması ölkənin informasiya və mədəniyyət həyatına yeni nəfəs gətirdi. Artıq tamaşaçılar teatr tamaşalarını, konsert proqramlarını, ictimai-siyasi tədbirləri, sənədli filmləri və müxtəlif verilişləri ekran vasitəsilə izləyə bilirdilər.
Sonrakı onilliklər ərzində Azərbaycan televiziyası texniki və yaradıcılıq baxımından əhəmiyyətli inkişaf yolu keçdi. Ağ-qara yayımdan rəngli yayıma keçid, studiyaların yenilənməsi, çəkiliş texnologiyalarının təkmilləşdirilməsi və proqramların çeşidinin artması televiziya məkanını daha da genişləndirdi.
Televiziya eyni zamanda milli mədəniyyətin təbliğində mühüm platformaya çevrildi. Azərbaycan musiqisinin, teatrının, kinosunun, ədəbiyyatının və incəsənətinin tanıdılmasında onun xüsusi yeri oldu. Müxtəlif nəsillərin yaddaşında iz qoyan verilişlər, aparıcılar, diktorlar və jurnalistlər Azərbaycan televiziya məktəbinin formalaşmasına töhfə verdilər.
Bir əsrlik inkişaf: Dövlətçilik, informasiya və milli-mənəvi dəyərlər
Azərbaycan radiosu və televiziyası fəaliyyət göstərdiyi yüz il ərzində müxtəlif ictimai-siyasi mərhələlərdən keçib. Ölkənin siyasi həyatında baş verən dəyişikliklər, müharibələr, müstəqillik uğrunda mübarizə və dövlət quruculuğu prosesləri bu media vasitələrinin fəaliyyətində də öz əksini tapıb.
Xüsusilə Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin bərpasından sonra radio və televiziya məkanında yeni mərhələ başlandı. Özəl televiziya və radio kanallarının yaranması, informasiya bazarının genişlənməsi və alternativ media platformalarının meydana çıxması ölkənin media mənzərəsini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirdi.
2005-ci ildə “Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri” Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin yaradılması dövlət teleradio sisteminin təşkilati inkişafında mühüm mərhələlərdən biri oldu. Sonrakı illərdə texniki imkanların genişləndirilməsi, rəqəmsal yayım texnologiyalarının tətbiqi və beynəlxalq informasiya mübadiləsinin sürətlənməsi bu sahənin fəaliyyətinə yeni imkanlar qazandırdı.
Bu gün Azərbaycan televiziya və radio kanalları ənənəvi yayım vasitələri ilə yanaşı, internet, peyk və rəqəmsal platformalar üzərindən də auditoriyaya çatır. Artıq informasiya istehlakı yalnız televizor və radioqəbuledicilərlə məhdudlaşmır. İnsanlar xəbərləri mobil telefonlar, internet saytları və sosial şəbəkələr vasitəsilə də izləyirlər.
Bütün bu dəyişikliklərə baxmayaraq, radio və televiziyanın əsas missiyası dəyişməz qalır: cəmiyyəti düzgün və operativ məlumatlandırmaq, ictimai fikrin formalaşmasına töhfə vermək, milli-mənəvi dəyərləri qorumaq və təbliğ etmək.
Azad edilmiş ərazilərdə yayımın bərpası – informasiya təhlükəsizliyinin mühüm istiqaməti
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpasından sonra işğaldan azad edilmiş ərazilərdə radio və televiziya yayım infrastrukturunun qurulması da mühüm məsələlərdən birinə çevrilib.
Həmin ərazilərdə informasiya və kommunikasiya infrastrukturunun yenidən qurulması Böyük Qayıdış prosesinin mühüm tərkib hissəsidir. Artıq işğaldan azad olunmuş ərazilərdə 13 yayım stansiyası fəaliyyət göstərir. Bu stansiyalar radio və televiziya siqnallarının əhatə dairəsinin genişləndirilməsinə, əhalinin informasiya təminatının yaxşılaşdırılmasına və ölkənin vahid informasiya məkanının möhkəmləndirilməsinə xidmət edir.
Bu istiqamətdə görülən işlər yalnız texniki infrastrukturun bərpası kimi qiymətləndirilməməlidir. Müasir informasiya mühitində yayım imkanlarının genişləndirilməsi həm də informasiya təhlükəsizliyinin təmin olunması, milli məzmunun əlçatanlığı və dövlətin informasiya məkanında mövcudluğunun gücləndirilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Yüzillik yubiley və Azərbaycan radiosunun gələcəyinə baxış
2026-cı ildə Azərbaycan radiosunun 100 illik yubileyi ölkənin media və mədəniyyət ictimaiyyəti tərəfindən xüsusi qeyd olunur. Bu münasibətlə müxtəlif elmi, mədəni və maarifləndirici tədbirlər təşkil edilir.
Bakı Dövlət Universitetində “Azərbaycan radiosu – 100: milli yaddaşdan rəqəmsal mediaya” mövzusunda elmi-praktik konfransın keçirilməsi, Milli Kitabxanada yubileyə həsr olunmuş kitab sərgisinin açılması bu tarixi hadisənin elmi və ictimai müstəvidə dəyərləndirilməsinə xidmət edir. Prezident İlham Əliyevin media nümayəndələrini təltif etməsi isə informasiya və media sahəsində çalışan insanların əməyinə verilən diqqətin göstəricisidir.
Yubiley yalnız keçmişə nəzər salmaq üçün deyil, həm də gələcək haqqında düşünmək baxımından əhəmiyyətlidir. Çünki müasir dövrdə media sürətlə dəyişir. Süni intellekt, rəqəmsal texnologiyalar, podkastlar, internet radio və televiziya platformaları informasiya istehsalı və istehlakının ənənəvi formalarını yeniləyir.
Bu dəyişikliklər qarşısında radio və televiziyanın əsas üstünlüyü etibarlılıq, peşəkarlıq və auditoriya ilə formalaşdırdığı inam münasibətidir. Sosial şəbəkələrdə məlumatın sürətlə yayılması ilə yanaşı, dezinformasiya və saxta xəbərlərin artması peşəkar jurnalistikanın məsuliyyətini daha da artırır. Belə bir şəraitdə radio və televiziya yalnız sürətli deyil, həm də dəqiq, obyektiv və yoxlanılmış informasiya təqdim etməlidir.
Gələcəyin mediasında texnologiyalar nə qədər inkişaf etsə də, jurnalistin araşdırma aparmaq, faktları yoxlamaq, hadisələri təhlil etmək və cəmiyyət qarşısında məsuliyyət daşımaq missiyası aktuallığını qoruyacaq. Radio və televiziya da məhz bu dəyərləri əsas götürərək yeni dövrün tələblərinə uyğunlaşmalıdır.
Efirin görünməyən qəhrəmanları
Radio və televiziya tarixindən danışarkən bu sahənin inkişafına töhfə verən insanları xüsusi qeyd etmək lazımdır. Diktorlar, jurnalistlər, redaktorlar, rejissorlar, operatorlar, səs rejissorları, mühəndislər və texniki heyət üzvləri efirin arxasında böyük zəhmət və məsuliyyət daşıyırlar.
Tamaşaçı ekran qarşısında yalnız aparıcını, dinləyici isə efirdə diktorun səsini eşidir. Lakin həmin verilişin hazırlanması, məlumatların yoxlanılması, çəkilişlərin təşkili, səs və görüntü keyfiyyətinin təmin olunması çoxsaylı mütəxəssisin əməyinin nəticəsidir. Bu baxımdan radio və televiziya kollektiv əməyin, peşəkarlığın və yaradıcılığın birləşdiyi mürəkkəb sahədir.
Bir əsr ərzində neçə-neçə nəsil bu efirdən keçib, öz səsi, qələmi və fəaliyyəti ilə Azərbaycan mediasının tarixində iz qoyub. Onların əməyi sayəsində “Danışır Bakı!” ilə başlayan yol bu gün müasir rəqəmsal informasiya məkanında davam edir.
Ayhan
10:00 06.11.2026
Oxunuş sayı: 74
