Siyasi

İtkinlərin taleyi: sülhün görünməyən tərəfi və Bakının yeni çağırışı

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 7 oktyabr 2026-cı ildə “İtkin düşmüş şəxslər üzrə Bakı Dialoqu” çərçivəsində keçirilən IV beynəlxalq konfransın iştirakçılarına ünvanladığı müraciət yalnız humanitar məsələyə həsr olunmuş növbəti siyasi bəyanat deyil. Sənəd həm də Cənubi Qafqazda formalaşan yeni reallıqlar fonunda sülhün mahiyyətinə dair Azərbaycanın mövqeyini ortaya qoyur: siyasi razılaşma münaqişənin bütün nəticələrinin aradan qaldırılması demək deyil. Müharibənin bitməsi ilə onun insan talelərində yaratdığı suallar da avtomatik olaraq bitmir.

Prezidentin müraciətində əsas fikir məhz budur: itkin düşmüş şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi yalnız keçmişin ağrılı səhifəsinə aydınlıq gətirmək məsələsi deyil, həm də gələcək sülhün möhkəmliyini müəyyən edən amillərdən biridir. İlham Əliyev bunu açıq şəkildə vurğulayaraq qeyd edir ki, “dayanıqlı sülhün bərqərar edilməsi siyasi razılaşmalarla yanaşı, etimadın möhkəmləndirilməsini və münaqişənin humanitar nəticələrinin aradan qaldırılmasını tələb edir”.

Bu yanaşma təsadüfi deyil. Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlər yeni mərhələyə qədəm qoyarkən əsas məsələ artıq yalnız sərhədlərin, siyasi prinsiplərin və kommunikasiyaların gələcəyi deyil. Münaqişənin geridə qoyduğu humanitar miras da sülh gündəliyinin tərkib hissəsinə çevrilir. İtkinlərin taleyi isə həmin gündəliyin ən həssas və ən ağrılı mövzularından biridir.

4010 insanın arxasında 4010 ailə dramı dayanır

Azərbaycan Prezidentinin müraciətində açıqlanan 4010 rəqəmi məsələnin miqyasını anlamaq üçün mühüm göstəricidir. Ermənistanın Azərbaycana qarşı otuz ildən artıq davam edən hərbi təcavüzü nəticəsində uşaqlar, qadınlar və ahıllar da daxil olmaqla 4010 azərbaycanlı itkin düşmüş şəxs kimi qeydə alınıb.

Lakin statistik rəqəmlər burada məsələnin yalnız bir tərəfidir.

4010 rəqəminin arxasında illərdir cavab gözləyən ailələr, qapısı döyülməyən evlər, haqqında heç bir dəqiq məlumat olmayan insanlar və “bəlkə sağdır” ümidi ilə yaşayan yaxınlar dayanır. Buna görə də itkin düşmüş şəxslər məsələsi klassik mənada müharibə statistikasına aid edilə bilməz. Bu, insan talelərinin yarımçıq qalması problemidir.

Məhz buna görə Prezidentin müraciətində “İtkin düşmüş heç bir vətəndaşımız unudulmur” fikrinin səsləndirilməsi siyasi mesajdan daha artıq məna daşıyır. Dövlətin məsuliyyəti yalnız ərazi bütövlüyünün bərpası ilə məhdudlaşmır; müharibənin insan həyatında yaratdığı nəticələrin araşdırılması da həmin məsuliyyətin davamıdır.

Zəfər itkinlərin axtarışında yeni mərhələ yaratdı

Müraciətin diqqət çəkən məqamlarından biri 2020-ci il Vətən müharibəsindən sonra yaranmış yeni imkanların xüsusi qeyd edilməsidir.

İşğaldan azad edilmiş ərazilər uzun illər Azərbaycan üçün bağlı qalmış informasiya məkanı idi. Həmin ərazilərə çıxışın mümkün olmaması itkinlərin axtarışını da ciddi şəkildə məhdudlaşdırırdı. Ərazilərin azad edilməsi ilə isə bu istiqamətdə yeni faktların üzə çıxarılması üçün imkan yarandı.

Prezidentin məlumatına görə, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə indiyədək 32 kütləvi məzarlıq aşkarlanıb. İnsan qalıqları üzərində aparılan ekspertizaların nəticələri isə bir sıra hallarda şəxslərin işgəncəyə məruz qalması barədə nəticələr ortaya qoyub.

Bu faktlar məsələyə daha bir ölçü əlavə edir: itkinlərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi artıq sadəcə axtarış prosesi deyil, eyni zamanda mümkün cinayətlərin sənədləşdirilməsi və hüquqi qiymətləndirilməsi prosesidir.

Başqa sözlə, “itkin” anlayışının arxasında ölüm, zorakılıq, əsirlik və məcburi yoxa çıxarılma kimi ehtimallar dayana bilər. Bu ehtimalların hər biri araşdırma və hüquqi qiymətləndirmə tələb edir.

Bakı Dialoqu niyə əhəmiyyətlidir?

Azərbaycanın yaratdığı Bakı Dialoqunun əhəmiyyəti də məhz burada ortaya çıxır.

İtkin düşmüş şəxslər məsələsi bir dövlətin təkbaşına həll edə biləcəyi problem deyil. Burada dövlət qurumları ilə yanaşı beynəlxalq təşkilatların, məhkəmə-tibbi ekspertlərin, arxiv mütəxəssislərinin, DNT laboratoriyalarının və ən əsası, məlumat sahibi olan şəxslərin əməkdaşlığı tələb olunur.

Prezident müraciətində Bakı Dialoqunu dövlətlərin, beynəlxalq təşkilatların və mütəxəssislərin səylərini birləşdirən, təcrübə mübadiləsinə və əməli əməkdaşlığın genişləndirilməsinə xidmət edən platforma kimi təqdim edir.

Bu, Azərbaycanın məsələyə yanaşmasında mühüm dəyişiklikdir: problem yalnız ikitərəfli Azərbaycan-Ermənistan münasibətləri çərçivəsində saxlanılmır, qlobal humanitar gündəliyə çıxarılır.

Əslində Bakının əsas mesajlarından biri də budur: dünyanın hansı regionunda baş verməsindən asılı olmayaraq, müharibələr zamanı itkin düşən insanların taleyi beynəlxalq ictimaiyyətin ortaq məsuliyyəti olmalıdır.

Ermənistan üçün məsələ yalnız keçmiş deyil

Prezidentin müraciətində Ermənistanın üzərinə konkret məsuliyyət qoyulur. Sənəddə Ermənistanın itkin düşmüş azərbaycanlıların taleyi, kütləvi və fərdi dəfn yerləri barədə bütün məlumatları təqdim etməli, arxivlərin açılmasına və şahid ifadələrinin toplanmasına şərait yaratmalı olduğu bildirilir.

Burada diqqətçəkən ifadə “İnsan talelərinə aid məlumatlar siyasi şərtləndirmə predmeti olmamalıdır” fikridir.

Bu yanaşmanın siyasi əhəmiyyəti böyükdür. Çünki itkinlər məsələsi siyasi mübahisələrin predmeti olduqda humanitar məqsəd arxa plana keçir. Halbuki ailənin bilməyə haqqı olduğu məlumat siyasi münasibətlərin vəziyyətindən asılı olmamalıdır.

Başqa sözlə, Bakı bu məsələyə siyasi güzəşt predmeti kimi deyil, humanitar və hüquqi öhdəlik kimi yanaşır.

Sülh yalnız sənədlə imzalanmır

Prezidentin müraciətinin ən mühüm siyasi tərəfi itkinlər probleminin sülh prosesi ilə birbaşa əlaqələndirilməsidir.

Azərbaycan və Ermənistan arasında 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda Birgə Bəyannamənin imzalanması və sülh sazişinin paraflanması regionda yeni imkanlar yaradıb. Prezidentin müraciətində də bu proses Cənubi Qafqazda dayanıqlı sülh və əməkdaşlıq üçün tarixi imkan kimi qiymətləndirilir.

Amma siyasi razılaşmanın dayanıqlı olması üçün cəmiyyətlərin yaddaşında qalan humanitar problemlərin də həllinə ehtiyac var.

Sülh sənədi sərhədləri müəyyən edə bilər. Siyasi razılaşma münasibətlərin hüquqi çərçivəsini yarada bilər. Lakin itkin övladının taleyini bilməyən ailə üçün sülhün mənası başqa suallarla tamamlanır: O haradadır? Nə baş verib? Harada dəfn olunub? Son anları necə keçib?

Deməli, sülhün siyasi və hüquqi tərəfi ilə yanaşı, insani tərəfi də var.

Məhz bu səbəbdən itkinlərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində etimadın qurulması üçün praktik mexanizmə çevrilə bilər. Çünki etimad yalnız bəyanatlarla deyil, konkret humanitar addımlarla formalaşır.

Bakı daha böyük mexanizm təklif edir

Prezident İlham Əliyevin müraciətində ən mühüm yeni təkliflərdən biri BMT çərçivəsində itkin düşmüş şəxslər üzrə xüsusi mexanizmin yaradılması çağırışıdır.

Bu təklif məsələnin qlobal səviyyəyə çıxarılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycan 2002-ci ildən etibarən BMT Baş Assambleyasında itkin düşmüş şəxslərlə bağlı qətnamə təşəbbüsləri ilə çıxış etdiyini bildirir. İndi isə Bakı bu istiqamətdə daha sistemli beynəlxalq mexanizmin yaradılmasını təklif edir.

Burada söhbət sadəcə yeni bir qurum yaratmaqdan getmir. Əsas məsələ itkinlərin axtarışının vahid beynəlxalq standartlar əsasında aparılması, məlumat mübadiləsinin sürətləndirilməsi, məhkəmə-tibbi ekspertizanın inkişaf etdirilməsi və ailələrin prosesə daha sistemli şəkildə cəlb olunmasıdır.

Prezident müraciətində müasir texnologiyalar, arxiv məlumatlarının əlçatanlığı, mütəxəssislərin hazırlanması və ailələrin müntəzəm məlumatlandırılmasını əsas istiqamətlər kimi göstərir.

Bu isə problemin yalnız siyasi deyil, texnoloji və elmi tərəfinin də olduğunu göstərir.

İtkinlərin axtarışı həm də yaddaş məsələsidir

Bu problemin başqa bir mühüm tərəfi kollektiv yaddaşdır.

Müharibədən sonra cəmiyyətlər çox vaxt gələcəyə baxmağa çalışır. Lakin keçmişin cavabsız sualları həll edilmədən tam mənada yeni səhifə açmaq çətindir. İtkinlərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi həm ailələrin mənəvi rahatlığı, həm də cəmiyyətin tarixi yaddaşının tamamlanması baxımından vacibdir.

Azərbaycanın mövqeyində bu məqam aydın görünür: itkin düşmüş şəxslərin axtarışı müharibənin davamı kimi deyil, müharibənin humanitar nəticələrinin aradan qaldırılması kimi təqdim olunur.

Bu, prinsipial fərqdir.

Çünki məqsəd keçmiş qarşıdurmanı yenidən gündəmə gətirmək yox, məhz həmin qarşıdurmanın insan həyatında yaratdığı nəticələri aradan qaldırmaqdır.

Azərbaycanın çağırışının beynəlxalq əhəmiyyəti

İlham Əliyevin müraciətində diqqət çəkən başqa məqam məsələnin ayrı-seçkiliyə yol verilmədən həll edilməsinə çağırışdır. Prezident beynəlxalq fəaliyyətin insan ləyaqətinə və beynəlxalq humanitar hüquqa hörmət əsasında həyata keçirilməli olduğunu bildirir.

Bu yanaşma problemin yalnız Azərbaycan-Ermənistan kontekstindən çıxarılaraq universal humanitar prinsipə çevrilməsinə imkan verir.

Çünki dünyada müxtəlif münaqişələr nəticəsində minlərlə insanın taleyi hələ də naməlumdur. Deməli, Bakı Dialoqu yalnız bir regionun problemi ilə məhdudlaşmayan platformaya çevrilmək potensialına malikdir.

Azərbaycanın BMT çərçivəsində xüsusi mexanizm yaradılması təklifi də məhz bu kontekstdə oxunmalıdır.

Nəticə: sülhün ən vacib ölçüsü insan taleyidir

İlham Əliyevin müraciətinin əsas mesajını bir cümlə ilə ifadə etmək mümkündür: müharibənin bitməsi itkinlərin axtarışının bitməsi demək deyil.

Əksinə, siyasi münaqişə başa çatdıqdan sonra humanitar məsuliyyət daha da aktuallaşır.

Azərbaycan artıq ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa edib. İndi qarşıda duran mühüm vəzifələrdən biri münaqişənin insan talelərində buraxdığı izləri mümkün qədər aradan qaldırmaqdır. 4010 azərbaycanlının taleyi isə bu prosesin miqyasını göstərən ən ciddi göstəricilərdən biridir.

Bakı bu məsələni yalnız ikitərəfli münasibətlər çərçivəsində deyil, beynəlxalq humanitar gündəliyin bir hissəsi kimi təqdim edir. Bakı Dialoqunun yaradılması və BMT çərçivəsində xüsusi mexanizm təklifinin irəli sürülməsi də bunun göstəricisidir.

Əslində, itkinlərin taleyinə aydınlıq gətirmək sülhün keçmişə baxan tərəfidir. Lakin bu baxış gələcəyə yönəlib.

Çünki bir cəmiyyətin öz itkinlərini unutmadığını göstərməsi yalnız keçmişə sədaqət deyil. Bu, gələcəkdə insan həyatının və insan ləyaqətinin müharibə və siyasi maraqlardan üstün tutulacağına dair prinsipial mövqedir.

Və məhz bu baxımdan, itkinlərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi Azərbaycan-Ermənistan sülh gündəliyinin kənarında dayanan humanitar məsələ yox, dayanıqlı sülhün özünün mühüm şərtlərindən biridir.

Müşahidəçi

🖨 Çap et

17:36 07.10.2026

Oxunuş sayı: 72