İqtisadi

İnkişafın dəyişməyən şərti istehsaldır

İqtisadiyyat haqqında danışarkən diqqət çox vaxt neftin qiymətinə, valyuta ehtiyatlarına, dövlət büdcəsinin həcminə, kredit faizlərinə və məzənnəyə yönəlir. Bunların hər biri mühüm göstəricidir. Lakin ölkənin uzunmüddətli iqtisadi gücünü müəyyən edən daha əsas bir meyar var: o, öz insanı, biliyi və resursları ilə nə qədər dəyər yarada bilir?

Crossmedia.az xəbər verir ki, pul maliyyə sistemində dövr edə, istehlakı genişləndirə, əmlak və qiymətli kağızların qiymətini yüksəldə bilər. Real iqtisadi imkan isə zavodda, tarlada, laboratoriyada, texnologiya mərkəzində və yaradıcı əməyin nəticəsində formalaşır. Ölkə istehsal etmədiyi məhsulu xaricdən alır, sahib olmadığı texnologiyaya görə ödəniş edir və daxildə yaratmadığı iş yerlərini başqa iqtisadiyyatlarda maliyyələşdirir.

Buna görə inkişafın dəyişməyən şərti istehsaldır. Ancaq müasir iqtisadiyyatda istehsal yalnız daha çox məhsul buraxmaq demək deyil. Eyni miqdarda xammalı daha səmərəli emal etmək, məhsulun keyfiyyətini yüksəltmək, yeni texnologiya tətbiq etmək, yerli brend yaratmaq və xarici bazara çıxmaq da bu anlayışın tərkib hissəsidir. Əsas məsələ məhsulun həcmi ilə yanaşı, onun ölkə daxilində nə qədər əlavə dəyər yaratmasıdır.

Bir ton xammalın ixracı ilə həmin xammaldan hazırlanmış son məhsulun satışı eyni iqtisadi nəticəni vermir. Xammal satıldıqda ölkə əsasən resursun ilkin dəyərini əldə edir. Son məhsul istehsal edildikdə isə emal, dizayn, logistika, texnologiya, marketinq və satış mərhələlərinin yaratdığı gəlirin daha böyük hissəsi ölkədə qalır. Yeni peşələr yaranır, əməkhaqqı ödənilir, vergi bazası genişlənir və yerli təchizatçılar inkişaf edir.

Azərbaycan üçün bu məsələ xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2025-ci ildə ölkədə 129,1 milyard manatlıq ümumi daxili məhsul istehsal edilib, real iqtisadi artım 1,4 faiz olub. Neft-qaz sektorunda əlavə dəyər 1,6 faiz azaldığı halda, qeyri-neft-qaz sektorunda 2,7 faiz artım qeydə alınıb. Qeyri-neft iqtisadiyyatının artması müsbət haldır. Bununla belə, ümumi artım tempinin aşağı qalması yeni, daha məhsuldar və davamlı inkişaf mənbələrinin əhəmiyyətini artırır.

İstehsalın genişlənməsi üçün maliyyə vacibdir, lakin pulun mövcudluğu öz-özlüyündə inkişaf yaratmır. Maliyyə vəsaitləri əsasən hazır məhsulların alınmasına, daşınmaz əmlaka və cari istehlaka yönəldikdə dövriyyə genişlənə bilər, amma istehsal imkanları eyni sürətlə artmaz. Maliyyə yeni avadanlığa, texnologiyaya, təsərrüfatların modernləşdirilməsinə və ixrac qabiliyyətinə yönəldikdə isə gələcək gəlirin mənbəyi yaranır.

Bu səbəbdən kreditlərin və dövlət dəstəyinin yalnız həcmi yox, nəticəsi də ölçülməlidir. Ayrılan vəsait hesabına neçə müəssisənin yaradılması vacib göstəricidir, amma kifayət etmir. Həmin müəssisələrin neçə il fəaliyyət göstərməsi, nə qədər məhsul satması, neçə dayanıqlı iş yeri yaratması, məhsuldarlığı və ixrac imkanları da qiymətləndirilməlidir.

Qeyri-neft ixracındakı artım iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi baxımından ümidverici istiqamətdir. Belə ki, 2025-ci ildə Azərbaycanın qeyri-neft sektoru üzrə ixracı 8,1 faiz artaraq 3,6 milyard ABŞ dollarına çatıb. Lakin ixracın məbləği ilə yanaşı, tərkibi də önəmlidir. Həmin il qeyri-neft ixracında ilk üç yeri qızıl, pomidor və karbamid tutub. Bu göstəricilər ixrac artımını təsdiqləsə də, yüksək texnologiyalı və mürəkkəb son məhsulların payının genişləndirilməsi üçün hələ böyük potensialın olduğunu göstərir.

İqtisadiyyat yalnız zavodların sayını artırmaqla sənayeləşmir. Müəssisədə istifadə olunan avadanlıq, proqram təminatı, əsas xammal və texniki xidmət bütövlükdə xaricdən alınırsa, yaradılan gəlirin bir hissəsi yenidən ölkədən çıxır. Buna görə sənaye siyasəti yerli təchizat zəncirlərinin inkişafını da əhatə etməlidir. Böyük müəssisənin ətrafında kiçik və orta istehsalçılar, xidmət göstərən şirkətlər və peşəkar kadr bazası formalaşdıqda onun iqtisadi təsiri genişlənir.

Eyni yanaşma kənd təsərrüfatına da aiddir. Məqsəd yalnız daha çox məhsul yığmaq olmamalıdır. Suvarma, keyfiyyətli toxum, müasir texnika, saxlama, emal, logistika və satış imkanları bir-birini tamamlamalıdır. Fermer məhsul yetişdirir, lakin onu saxlaya və münasib qiymətə sata bilmirsə, istehsal artımı gəlir artımına çevrilmir. Məhsulun xammal şəklində satılması əvəzinə ölkə daxilində emal edilməsi isə həm gəliri, həm də məşğulluğu artırır.

Müasir istehsalın əsas dayaqlarından biri insan kapitalıdır. İqtisadiyyat təkcə fiziki əməyə deyil, mühəndisə, texnoloqa, proqramçıya, aqronoma, dizaynerə, peşəkar idarəçiyə və bazarı tanıyan sahibkara ehtiyac duyur. Təhsil sistemi ilə əmək bazarı arasında əlaqə zəif olduqda bir tərəfdə iş axtaran insanlar, digər tərəfdə isə uyğun mütəxəssis tapa bilməyən müəssisələr yaranır.

Bu baxımdan təhsilə çəkilən xərc yalnız sosial öhdəlik yox, həm də istehsal siyasətinə qoyulan sərmayədir. Peşə təhsili regionların iqtisadi ixtisaslaşmasına, universitetlər elmi tədqiqatlara, tədqiqatlar isə müəssisələrin texnoloji ehtiyaclarına bağlanmalıdır. Bilik iqtisadi dəyərə çevrilmirsə, təhsillə istehsal arasında zəruri əlaqə tam qurulmayıb.

İstehsalın genişlənməsi dövlətlə özəl sektor arasında düzgün əmək bölgüsü də tələb edir. Dövlətin vəzifəsi hər şeyi özü istehsal etmək deyildir. Uzunmüddətli prioritetləri müəyyənləşdirmək, infrastrukturu inkişaf etdirmək, ədalətli rəqabəti qorumaq, maliyyəyə çıxışı asanlaşdırmaq və strateji sahələrdə ilkin risklərin bölüşdürülməsinə kömək etmək dövlət siyasətinin mühüm istiqamətləridir. İstehsalı və məşğulluğu yaradan əsas qüvvələrdən biri isə təşəbbüs göstərən, sərmayə qoyan və bazar riskini üzərinə götürən sahibkardır.

Dövlət dəstəyi daimi himayəyə çevrilməməlidir. Müəssisə illərlə güzəşt və subsidiya hesabına fəaliyyət göstərir, lakin daha məhsuldar və rəqabətədavamlı olmursa, belə dəstək inkişafdan çox asılılıq yaradır. Yardım müddət, məqsəd və nəticə göstəriciləri ilə məhdudlaşdırılmalı, məhsuldarlıq, texnoloji yenilənmə, ixrac və dayanıqlı məşğulluqla əlaqələndirilməlidir.

Digər tərəfdən, bütün məhsulları ölkə daxilində istehsal etməyə çalışmaq da səmərəli deyil. Heç bir müasir iqtisadiyyat dünyadan təcrid olunaraq inkişaf etmir. Əsas məqsəd idxalı bütövlükdə dayandırmaq yox, ölkənin müqayisəli üstünlüklərinə, strateji ehtiyaclarına və mümkün risklərə uyğun istehsal strukturu qurmaqdır.

Bəzi məhsulları xaricdən almaq onları daxildə istehsal etməkdən daha sərfəli ola bilər. Lakin ərzaq, enerji, dərman, kritik texnologiya və digər strateji istiqamətlərdə həddindən artıq xarici asılılıq böhran dövründə iqtisadi təhlükəsizlik probleminə çevrilir. Pandemiya, müharibələr və təchizat zəncirlərində baş verən pozuntular göstərdi ki, ən ucuz təchizat mənbəyi həmişə ən etibarlı mənbə deyildir.

İstehsal qərarı uzunmüddətli qərardır. Avadanlığa, texnologiyaya və kadr hazırlığına qoyulan vəsait illər ərzində geri qayıdır. Buna görə sahibkar üçün qaydaların sabitliyi, sağlam rəqabət, müqavilələrin icrası və mülkiyyət hüququnun qorunması həlledici əhəmiyyət daşıyır. Gələcəyə inam zəif olduqda sərmayə uzunmüddətli istehsala deyil, daha qısa və az riskli fəaliyyətə yönələ bilər.

Ölkənin iqtisadi gücü təkcə büdcəsinin və valyuta ehtiyatlarının həcmi ilə ölçülmür. Bu güc həm də onun nə qədər ərzaq istehsal etməsi, hansı texnologiyanı yaratması, təbii resursunu necə emal etməsi və məhsulunu dünya bazarında hansı qiymətə satması ilə müəyyən olunur.

Təbii sərvət gəlirləri, borclanma və idxal müəyyən müddət ərzində istehlakı maliyyələşdirə bilər. Lakin dayanıqlı rifah ölkə daxilində yaradılan məhsulun, biliyin, xidmətin və əlavə dəyərin davamlı artmasını tələb edir. Bunun üçün daha çox işləməklə yanaşı, daha məhsuldar, daha ağıllı və daha yüksək dəyər yaradan şəkildə işləmək lazımdır.

Maliyyə imkanları istehsala, təhsil peşə və texnologiyaya, dövlət dəstəyi isə ölçülə bilən nəticələrə bağlandıqda iqtisadi artım gündəlik həyatda görünür: insan iş tapır, fermer məhsulundan sabit gəlir götürür, sahibkar böyüyür, gənc biliyini öz ölkəsində tətbiq edir, yerli məhsul xarici bazarda rəqabət aparır.

İnkişafın yolu dəyişməyib. Ölkələr yalnız sahib olduqları sərvətlə deyil, həmin sərvəti biliyə, məhsula və rifaha çevirmək bacarığı ilə güclənirlər. Bu bacarığın əsasında isə işləmək, yaratmaq və istehsal etmək dayanır.

🖨 Çap et

11:16 09.09.2026

Oxunuş sayı: 14257