İqtisadi inkişafın qarşısında görünməyən maneə: həddindən artıq mərkəzləşmə

İqtisadiyyat naziri Mikayıl Cabbarovun son müsahibəsi Azərbaycan iqtisadiyyatının mövcud vəziyyəti və gələcək prioritetləri baxımından maraqlı məqamlarla yadda qaldı. Müsahibədə qeyri-neft sektorunun inkişafı, ixracyönümlü model, sənaye, kənd təsərrüfatı, logistika, rəqəmsallaşma, süni intellekt, insan kapitalı və maliyyə əlçatanlığı kimi vacib istiqamətlərə toxunuldu. Bu istiqamətlərin hər biri müasir iqtisadiyyat üçün əhəmiyyətlidir və onların prioritet kimi müəyyənləşdirilməsi ümumilikdə doğru yanaşmadır.

Lakin müsahibədə diqqət çəkən əsas məqam yalnız sadalanan prioritetlər deyil. Daha vacib məqam ondan ibarətdir ki, nazir özü də bir sıra problemlərin mövcudluğunu dolayısı ilə etiraf edir. Daxili bazarın məhdudluğu, ixracyönümlü modelə ehtiyac, uzunmüddətli və münasib faizli maliyyə resurslarına çıxışın vacibliyi, qeyri-neft ixracının keyfiyyəti, insan kapitalı və texnoloji biliklərin çatışmazlığı kimi məsələlər müsahibədə açıq şəkildə görünür. Problem ondadır ki, bu məsələlər yeni deyil. Onlar uzun illərdir iqtisadi gündəmdədir.

Burada əsas sual yaranır: əgər problemlər məlumdursa, prioritetlər müəyyən edilibsə və dövlətin kifayət qədər resursu varsa, niyə nəticələr hələ də gözlənilən səviyyədə deyil?

Məsələnin kökü yalnız hansı sahələrin prioritet seçilməsində deyil, iqtisadi siyasətin necə formalaşması və necə icra olunmasındadır. İqtisadiyyat Nazirliyinin əsasnaməsinə baxdıqda görünür ki, nazirlik iqtisadi siyasətin demək olar bütün əsas istiqamətlərini özündə cəmləşdirir. Makroiqtisadi proqnozlaşdırma, investisiya siyasəti, sahibkarlığın inkişafı, sənaye siyasəti, ixracın təşviqi, dövlət investisiyaları, dövlət əmlakının idarə edilməsi, özəlləşdirmə, vergi inzibatçılığı, antiinhisar fəaliyyəti, dövlət satınalmaları və dövlət-özəl tərəfdaşlığı kimi sahələr vahid institusional çərçivədə toplanıb.

Bu qədər geniş səlahiyyət ilk baxışda koordinasiya baxımından üstünlük kimi görünə bilər. Lakin iqtisadi idarəetmədə hər şeyin bir mərkəzdən idarə olunması həmişə effektivlik yaratmır. Əksinə, bəzi hallarda bu, qərarverməni ağırlaşdırır, alternativ baxışları zəiflədir və iqtisadi siyasəti real sektorun gündəlik problemlərindən uzaqlaşdıra bilir.

Əsas problem yalnız səlahiyyətlərin çoxluğunda deyil. Daha ciddi məsələ ondan ibarətdir ki, iqtisadi siyasəti hazırlayan, onu icra edən, tənzimləyən və nəticələrini qiymətləndirən mexanizmlər çox vaxt eyni idarəetmə sisteminin içində qalır. Belə şəraitdə obyektiv qiymətləndirmə çətinləşir. Sistem özünü nəticələrə görə yox, daha çox proseslərə görə qiymətləndirməyə başlayır.

Məsələn, yeni sənaye parkının yaradılması, yeni fondun təsis edilməsi, güzəştli kreditlərin ayrılması və ya investisiya təşviqi mexanizminin tətbiqi özlüyündə hələ iqtisadi uğur deyil. Uğur o zaman baş verir ki, bu alətlər real bazarda dayanıqlı müəssisələr yaratsın, ixracı artırsın, məhsuldarlığı yüksəltsin və rəqabəti gücləndirsin. Əks halda iqtisadi siyasət nəticə istehsal etməkdən çox, fəaliyyət görüntüsü yaradan mexanizmə çevrilə bilər.

Nazirin müsahibəsində maliyyə əlçatanlığı məsələsinə toxunması da bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Əgər uzun illər sahibkarlığın inkişafı prioritet kimi təqdim olunursa, amma sahibkar hələ də uzunmüddətli və münasib faizli kreditə çıxışda çətinlik çəkirsə, deməli problem artıq siyasətin elan olunmasında deyil, onun işləmə mexanizmindədir. Sahibkarlıq yalnız güzəştli kreditlərlə inkişaf etmir. Sahibkar üçün əsas olan sabit qaydalar, ədalətli rəqabət, bazara çıxış, maliyyə imkanları və qərarların proqnozlaşdırıla bilməsidir.

Burada daha bir mühüm məsələ ortaya çıxır: iqtisadi siyasətin hazırlanmasında biznesin real iştirakı nə dərəcədə təmin olunur? Azərbaycanda dövlət iqtisadiyyatın əsas tənzimləyicisi, investor və istiqamətverici aktoru kimi çıxış edir. Lakin biznesi təmsil edən güclü institutların, sahə assosiasiyalarının və müstəqil peşəkar platformaların qərarvermə prosesində təsiri hələ də məhduddur. Nəticədə iqtisadi siyasət çox vaxt bizneslə birlikdə deyil, biznes üçün hazırlanmış siyasət təsiri bağışlayır.

Halbuki inkişaf etmiş iqtisadiyyatlarda iqtisadi qərarların keyfiyyəti yalnız dövlət qurumlarının peşəkarlığı ilə deyil, həm də institusional əks-əlaqə mexanizmləri ilə müəyyən olunur. Sahibkarlar, sənaye birlikləri, ixracatçı assosiasiyaları, bank sektoru, akademik mühit və müstəqil ekspertlər iqtisadi siyasətin hazırlanmasında real iştirak etdikdə qərarlar daha praktik və nəticəyönümlü olur. Əks halda yaxşı niyyətlə qəbul edilən qərarlar belə bazarda gözlənilməyən mənfi nəticələr doğura bilər.

Son illərdə iqtisadi siyasətin uğuru çox vaxt vergi daxilolmaları, dövlət investisiyaları, yaradılan mexanizmlər və formal göstəricilərlə ölçülür. Halbuki sahibkar üçün əsas göstərici vergi yığımının artması deyil, fəaliyyət imkanlarının genişlənməsidir. Dövlət üçün uğur kimi görünən göstərici biznes üçün əlavə yükə çevrilə bilər. Bu iki baxış arasında balans qurulmadıqda iqtisadi siyasətin məqsədləri ilə real sektorun gözləntiləri arasında məsafə yaranır.

Bu baxımdan vergi daxilolmalarının artması da ehtiyatla qiymətləndirilməlidir. Vergi yığımı artırsa, bu, fiskal baxımdan müsbət nəticədir. Amma əsas sual dəyişmir: bu artım yeni dəyər yaradılması hesabınadır, yoxsa mövcud biznesin daha çox yüklənməsi hesabına? Əgər vergi artımı paralel olaraq daha güclü biznes, daha geniş investisiya, daha yüksək məhsuldarlıq və daha rəqabətli mühit yaratmırsa, onu tam mənada iqtisadi inkişaf göstəricisi kimi təqdim etmək çətindir.

İqtisadiyyat nazirinin müsahibəsində qeyri-neft sektorunun ÜDM-də payının artması da vurğulanır. Bu, mühüm göstəricidir. Lakin burada da əsas məsələ payın özü yox, həmin sektorun keyfiyyətidir. Qeyri-neft sektorunun artımı yüksək texnologiyalı istehsal, ixrac qabiliyyəti, məhsuldarlıq və innovasiya ilə müşayiət olunursa, bu, real diversifikasiya deməkdir. Əgər artım daha çox dövlət sifarişləri, tikinti, inzibati təşviqlər və məhdud bazar aktivliyi hesabına formalaşırsa, bu zaman diversifikasiyanın keyfiyyəti sual altında qalır.

Məhz buna görə Azərbaycan iqtisadiyyatının növbəti mərhələsində əsas müzakirə “hansı yeni proqram qəbul olunsun?” sualı ətrafında deyil, “mövcud proqramlar niyə istənilən nəticəni vermir?” sualı ətrafında aparılmalıdır. Yeni fondlar, yeni parklar, yeni güzəştlər, yeni platformalar yaratmaq olar. Amma əgər qərarvermə mərkəzləşmiş qalırsa, biznesin real iştirakı zəifdirsə, rəqabət mühiti tam işləmirsə və nəticələrin müstəqil qiymətləndirilməsi aparılmırsa, yeni mexanizmlər də köhnə problemləri təkrar edə bilər.

Həddindən artıq mərkəzləşmənin görünməyən mənfi təsiri də məhz buradadır. O, ilk baxışda idarəetməni asanlaşdırır, amma uzun müddətdə iqtisadi təşəbbüslərin çeşidliliyini azaldır. Bazar iqtisadiyyatı yalnız dövlət qərarları ilə deyil, minlərlə sahibkarın risk götürməsi, yeni ideya sınaması, səhv etməsi, yenidən cəhd göstərməsi və rəqabət aparması ilə inkişaf edir. Dövlət bu prosesi əvəz edə bilməz. Dövlət yalnız bu proses üçün sağlam mühit yarada bilər.

Ona görə də əsas həll yolu sadəcə nazirliyin strukturunu dəyişmək və ya yeni qurum yaratmaq deyil. Daha vacib məsələ iqtisadi siyasətin hazırlanması və qiymətləndirilməsi fəlsəfəsini dəyişməkdir. Birincisi, iqtisadi proqramlar fəaliyyət göstəriciləri ilə yox, nəticə göstəriciləri ilə ölçülməlidir. İkincisi, sahibkar birliklərinin və peşəkar assosiasiyaların qərarvermə prosesində real iştirak mexanizmləri yaradılmalıdır. Üçüncüsü, dövlət dəstəyi alan layihələrin iqtisadi geri dönüşü açıq və müntəzəm qiymətləndirilməlidir. Dördüncüsü, vergi və inzibati siyasət biznesin inkişafı ilə balanslaşdırılmalıdır. Beşincisi, iqtisadi idarəetmədə alternativ rəy və müstəqil qiymətləndirmə institusional normaya çevrilməlidir.

Azərbaycanın problemi nə resurs çatışmazlığıdır, nə də strateji istiqamətlərin tamamilə səhv seçilməsidir. Problem daha çox idarəetmə mexanizmlərinin nəticəyə çevrilmə qabiliyyətindədir. Nazir müsahibəsində problemləri dolayısı ilə göstərir, prioritetləri sadalayır, amma əsas sual yenə açıq qalır: bu problemlər illərdir məlumdursa, niyə onların həlli sistemli nəticəyə çevrilmir?

Cavab böyük ölçüdə iqtisadi idarəetmənin mərkəzləşmiş xarakterində, zəif institusional əks-əlaqədə və biznesin qərarvermə prosesində real iştirak imkanlarının məhdudluğundadır. Güclü dövlət institutu vacibdir, amma güclü iqtisadiyyat üçün bu kifayət etmir. Güclü iqtisadiyyat həm də güclü biznes təmsilçiliyi, sağlam rəqabət, müstəqil qiymətləndirmə və qərarların bazar reallıqları ilə uzlaşması deməkdir.

Əks halda iqtisadi siyasət iqtisadiyyat üçün deyil, iqtisadiyyat haqqında hazırlanmış siyasətə çevrilə bilər. Azərbaycanın növbəti inkişaf mərhələsində əsas məsələ məhz bu fərqi aradan qaldırmaqdır.

🖨 Çap et

10:30 17.06.2026

Oxunuş sayı: 49