İqtisadi inkişafın qarşısında görünməyən maneə: həddindən artıq mərkəzləşmə
İqtisadiyyat naziri Mikayıl Cabbarovun son müsahibəsi Azərbaycan iqtisadiyyatının mövcud vəziyyəti və gələcək prioritetləri baxımından maraqlı məqamlarla yadda qaldı. Müsahibədə qeyri-neft sektorunun inkişafı, ixracyönümlü model, sənaye, kənd təsərrüfatı, logistika, rəqəmsallaşma, süni intellekt, insan kapitalı və maliyyə əlçatanlığı kimi vacib istiqamətlərə toxunuldu. Bu istiqamətlərin hər biri müasir iqtisadiyyat üçün əhəmiyyətlidir və onların prioritet kimi müəyyənləşdirilməsi ümumilikdə doğru yanaşmadır.
Lakin
müsahibədə diqqət çəkən əsas məqam yalnız sadalanan prioritetlər deyil. Daha
vacib məqam ondan ibarətdir ki, nazir özü də bir sıra problemlərin mövcudluğunu
dolayısı ilə etiraf edir. Daxili bazarın məhdudluğu, ixracyönümlü modelə
ehtiyac, uzunmüddətli və münasib faizli maliyyə resurslarına çıxışın vacibliyi,
qeyri-neft ixracının keyfiyyəti, insan kapitalı və texnoloji biliklərin
çatışmazlığı kimi məsələlər müsahibədə açıq şəkildə görünür. Problem ondadır
ki, bu məsələlər yeni deyil. Onlar uzun illərdir iqtisadi gündəmdədir.
Burada
əsas sual yaranır: əgər problemlər məlumdursa, prioritetlər müəyyən edilibsə və
dövlətin kifayət qədər resursu varsa, niyə nəticələr hələ də gözlənilən səviyyədə
deyil?
Məsələnin
kökü yalnız hansı sahələrin prioritet seçilməsində deyil, iqtisadi siyasətin
necə formalaşması və necə icra olunmasındadır. İqtisadiyyat Nazirliyinin əsasnaməsinə
baxdıqda görünür ki, nazirlik iqtisadi siyasətin demək olar bütün əsas istiqamətlərini
özündə cəmləşdirir. Makroiqtisadi proqnozlaşdırma, investisiya siyasəti,
sahibkarlığın inkişafı, sənaye siyasəti, ixracın təşviqi, dövlət
investisiyaları, dövlət əmlakının idarə edilməsi, özəlləşdirmə, vergi
inzibatçılığı, antiinhisar fəaliyyəti, dövlət satınalmaları və dövlət-özəl tərəfdaşlığı
kimi sahələr vahid institusional çərçivədə toplanıb.
Bu
qədər geniş səlahiyyət ilk baxışda koordinasiya baxımından üstünlük kimi görünə
bilər. Lakin iqtisadi idarəetmədə hər şeyin bir mərkəzdən idarə olunması həmişə
effektivlik yaratmır. Əksinə, bəzi hallarda bu, qərarverməni ağırlaşdırır,
alternativ baxışları zəiflədir və iqtisadi siyasəti real sektorun gündəlik
problemlərindən uzaqlaşdıra bilir.
Əsas
problem yalnız səlahiyyətlərin çoxluğunda deyil. Daha ciddi məsələ ondan ibarətdir
ki, iqtisadi siyasəti hazırlayan, onu icra edən, tənzimləyən və nəticələrini
qiymətləndirən mexanizmlər çox vaxt eyni idarəetmə sisteminin içində qalır. Belə
şəraitdə obyektiv qiymətləndirmə çətinləşir. Sistem özünü nəticələrə görə yox,
daha çox proseslərə görə qiymətləndirməyə başlayır.
Məsələn,
yeni sənaye parkının yaradılması, yeni fondun təsis edilməsi, güzəştli kreditlərin
ayrılması və ya investisiya təşviqi mexanizminin tətbiqi özlüyündə hələ
iqtisadi uğur deyil. Uğur o zaman baş verir ki, bu alətlər real bazarda
dayanıqlı müəssisələr yaratsın, ixracı artırsın, məhsuldarlığı yüksəltsin və rəqabəti
gücləndirsin. Əks halda iqtisadi siyasət nəticə istehsal etməkdən çox, fəaliyyət
görüntüsü yaradan mexanizmə çevrilə bilər.
Nazirin
müsahibəsində maliyyə əlçatanlığı məsələsinə toxunması da bu baxımdan əhəmiyyətlidir.
Əgər uzun illər sahibkarlığın inkişafı prioritet kimi təqdim olunursa, amma
sahibkar hələ də uzunmüddətli və münasib faizli kreditə çıxışda çətinlik çəkirsə,
deməli problem artıq siyasətin elan olunmasında deyil, onun işləmə mexanizmindədir.
Sahibkarlıq yalnız güzəştli kreditlərlə inkişaf etmir. Sahibkar üçün əsas olan
sabit qaydalar, ədalətli rəqabət, bazara çıxış, maliyyə imkanları və qərarların
proqnozlaşdırıla bilməsidir.
Burada
daha bir mühüm məsələ ortaya çıxır: iqtisadi siyasətin hazırlanmasında biznesin
real iştirakı nə dərəcədə təmin olunur? Azərbaycanda dövlət iqtisadiyyatın əsas
tənzimləyicisi, investor və istiqamətverici aktoru kimi çıxış edir. Lakin
biznesi təmsil edən güclü institutların, sahə assosiasiyalarının və müstəqil
peşəkar platformaların qərarvermə prosesində təsiri hələ də məhduddur. Nəticədə
iqtisadi siyasət çox vaxt bizneslə birlikdə deyil, biznes üçün hazırlanmış
siyasət təsiri bağışlayır.
Halbuki
inkişaf etmiş iqtisadiyyatlarda iqtisadi qərarların keyfiyyəti yalnız dövlət
qurumlarının peşəkarlığı ilə deyil, həm də institusional əks-əlaqə mexanizmləri
ilə müəyyən olunur. Sahibkarlar, sənaye birlikləri, ixracatçı assosiasiyaları, bank
sektoru, akademik mühit və müstəqil ekspertlər iqtisadi siyasətin
hazırlanmasında real iştirak etdikdə qərarlar daha praktik və nəticəyönümlü
olur. Əks halda yaxşı niyyətlə qəbul edilən qərarlar belə bazarda gözlənilməyən
mənfi nəticələr doğura bilər.
Son
illərdə iqtisadi siyasətin uğuru çox vaxt vergi daxilolmaları, dövlət
investisiyaları, yaradılan mexanizmlər və formal göstəricilərlə ölçülür.
Halbuki sahibkar üçün əsas göstərici vergi yığımının artması deyil, fəaliyyət
imkanlarının genişlənməsidir. Dövlət üçün uğur kimi görünən göstərici biznes
üçün əlavə yükə çevrilə bilər. Bu iki baxış arasında balans qurulmadıqda
iqtisadi siyasətin məqsədləri ilə real sektorun gözləntiləri arasında məsafə
yaranır.
Bu
baxımdan vergi daxilolmalarının artması da ehtiyatla qiymətləndirilməlidir.
Vergi yığımı artırsa, bu, fiskal baxımdan müsbət nəticədir. Amma əsas sual dəyişmir:
bu artım yeni dəyər yaradılması hesabınadır, yoxsa mövcud biznesin daha çox
yüklənməsi hesabına? Əgər vergi artımı paralel olaraq daha güclü biznes, daha
geniş investisiya, daha yüksək məhsuldarlıq və daha rəqabətli mühit yaratmırsa,
onu tam mənada iqtisadi inkişaf göstəricisi kimi təqdim etmək çətindir.
İqtisadiyyat
nazirinin müsahibəsində qeyri-neft sektorunun ÜDM-də payının artması da vurğulanır.
Bu, mühüm göstəricidir. Lakin burada da əsas məsələ payın özü yox, həmin
sektorun keyfiyyətidir. Qeyri-neft sektorunun artımı yüksək texnologiyalı
istehsal, ixrac qabiliyyəti, məhsuldarlıq və innovasiya ilə müşayiət olunursa,
bu, real diversifikasiya deməkdir. Əgər artım daha çox dövlət sifarişləri,
tikinti, inzibati təşviqlər və məhdud bazar aktivliyi hesabına formalaşırsa, bu
zaman diversifikasiyanın keyfiyyəti sual altında qalır.
Məhz
buna görə Azərbaycan iqtisadiyyatının növbəti mərhələsində əsas müzakirə “hansı
yeni proqram qəbul olunsun?” sualı ətrafında deyil, “mövcud proqramlar niyə istənilən
nəticəni vermir?” sualı ətrafında aparılmalıdır. Yeni fondlar, yeni parklar,
yeni güzəştlər, yeni platformalar yaratmaq olar. Amma əgər qərarvermə mərkəzləşmiş
qalırsa, biznesin real iştirakı zəifdirsə, rəqabət mühiti tam işləmirsə və nəticələrin
müstəqil qiymətləndirilməsi aparılmırsa, yeni mexanizmlər də köhnə problemləri
təkrar edə bilər.
Həddindən
artıq mərkəzləşmənin görünməyən mənfi təsiri də məhz buradadır. O, ilk baxışda
idarəetməni asanlaşdırır, amma uzun müddətdə iqtisadi təşəbbüslərin
çeşidliliyini azaldır. Bazar iqtisadiyyatı yalnız dövlət qərarları ilə deyil,
minlərlə sahibkarın risk götürməsi, yeni ideya sınaması, səhv etməsi, yenidən cəhd
göstərməsi və rəqabət aparması ilə inkişaf edir. Dövlət bu prosesi əvəz edə
bilməz. Dövlət yalnız bu proses üçün sağlam mühit yarada bilər.
Ona
görə də əsas həll yolu sadəcə nazirliyin strukturunu dəyişmək və ya yeni qurum
yaratmaq deyil. Daha vacib məsələ iqtisadi siyasətin hazırlanması və qiymətləndirilməsi
fəlsəfəsini dəyişməkdir. Birincisi, iqtisadi proqramlar fəaliyyət göstəriciləri
ilə yox, nəticə göstəriciləri ilə ölçülməlidir. İkincisi, sahibkar birliklərinin
və peşəkar assosiasiyaların qərarvermə prosesində real iştirak mexanizmləri
yaradılmalıdır. Üçüncüsü, dövlət dəstəyi alan layihələrin iqtisadi geri dönüşü
açıq və müntəzəm qiymətləndirilməlidir. Dördüncüsü, vergi və inzibati siyasət
biznesin inkişafı ilə balanslaşdırılmalıdır. Beşincisi, iqtisadi idarəetmədə
alternativ rəy və müstəqil qiymətləndirmə institusional normaya çevrilməlidir.
Azərbaycanın
problemi nə resurs çatışmazlığıdır, nə də strateji istiqamətlərin tamamilə səhv
seçilməsidir. Problem daha çox idarəetmə mexanizmlərinin nəticəyə çevrilmə qabiliyyətindədir.
Nazir müsahibəsində problemləri dolayısı ilə göstərir, prioritetləri sadalayır,
amma əsas sual yenə açıq qalır: bu problemlər illərdir məlumdursa, niyə onların
həlli sistemli nəticəyə çevrilmir?
Cavab
böyük ölçüdə iqtisadi idarəetmənin mərkəzləşmiş xarakterində, zəif
institusional əks-əlaqədə və biznesin qərarvermə prosesində real iştirak
imkanlarının məhdudluğundadır. Güclü dövlət institutu vacibdir, amma güclü
iqtisadiyyat üçün bu kifayət etmir. Güclü iqtisadiyyat həm də güclü biznes təmsilçiliyi,
sağlam rəqabət, müstəqil qiymətləndirmə və qərarların bazar reallıqları ilə
uzlaşması deməkdir.
Əks halda iqtisadi siyasət iqtisadiyyat üçün deyil, iqtisadiyyat haqqında hazırlanmış siyasətə çevrilə bilər. Azərbaycanın növbəti inkişaf mərhələsində əsas məsələ məhz bu fərqi aradan qaldırmaqdır.
10:30 17.06.2026
Oxunuş sayı: 49
Aqil Eyvazov
Cross Media Təhlil Mərkəzinin analitiki, iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, "İqtisadiyyat və Hüquq" İctimai Birliyinin sədri