Avtobuslarda yeni ödəniş sistemi - bu şəxslər daha az ödəniş edəcək
Avtobuslarda məsafəyə görə ödəniş sisteminin tətbiqi sərnişinlər arasında fərqli reaksiyalara səbəb olur. Bu modelin həm tariflərin ədalətli müəyyənləşdirilməsi, həm də ictimai nəqliyyatdan istifadəyə təsiri baxımından bir sıra suallar doğurur.
Mövzu ilə bağlı nəqliyyat eksperti Adil Nəbiyev Crossmedia.az-a açıqlamasında bildirib ki, məsafəyə görə ödəniş sistemi prinsip etibarilə daha ədalətli tarif modelinin formalaşdırılmasına xidmət edə bilər:
“Məsafəyə görə ödəniş sistemi prinsip etibarilə daha ədalətli tarif modelinin formalaşdırılmasına xidmət edə bilər. Çünki hazırkı vahid tarif yanaşmasında bir neçə dayanacaq gedən sərnişinlə marşrutun böyük hissəsini və ya son dayanacağa qədər gedən sərnişin eyni məbləği ödəyir. Bu zaman faktiki istifadə olunan xidmətin həcmi nəzərə alınmır. Məsafəyə əsaslanan modeldə isə sərnişin getdiyi məsafəyə uyğun ödəniş edir və xüsusilə qısa məsafələrdə avtobusdan istifadə edən insanlar üçün bu, daha məntiqli və ədalətli görünə bilər. Ancaq burada əsas məsələ sistemin sadəcə “nə qədər gedirsənsə, o qədər ödə” prinsipi ilə qurulması deyil, tarif pillələrinin və minimum-maksimum ödəniş hədlərinin düzgün müəyyənləşdirilməsidir. Əgər minimum gediş haqqı yüksək müəyyən edilərsə və məsafə artdıqca tarif çox sürətlə yüksələrsə, uzun məsafə qət edən, şəhərin kənarında yaşayan və hər gün işə və ya təhsilə gedib-gələn insanlar üçün nəqliyyat xərcləri ciddi şəkildə arta bilər. Bu zaman sistem texniki baxımdan məsafəyə görə ədalətli görünsə də, sosial baxımdan ədalətsizlik yarada bilər. Nəzərə almaq lazımdır ki, şəhərin mərkəzindən uzaqda yaşayan insanların bir hissəsi yaşayış yerini sərbəst seçimlə deyil, mənzil qiymətləri və sosial-iqtisadi imkanlardan irəli gələn səbəblərlə seçir. Onların hər gün daha uzun məsafə qət etməsi avtomatik olaraq daha yüksək nəqliyyat xərci ilə nəticələnməməlidir. Buna görə də mən hesab edirəm ki, məsafəyə görə tarif tətbiq ediləcəksə, mütləq sosial balans qorunmalıdır. Qısa məsafələr üçün daha aşağı tarif, müəyyən məsafədən sonra münasib pilləli artım, maksimum gündəlik və ya aylıq ödəniş limiti, tələbələr, pensiyaçılar və digər sosial qruplar üçün güzəştlər, eləcə də müntəzəm sərnişinlər üçün aylıq və ya uzunmüddətli abonement paketləri nəzərdə tutula bilər.
Digər vacib məsələ avtobus dəyişən sərnişinlərdir. Bir vətəndaş bir nöqtədən digərinə çatmaq üçün iki və ya üç avtobusdan istifadə etməyə məcburdursa, hər avtobusa mindikdə yenidən tam başlanğıc tarifi ödəməsi düzgün olmaz. Belə sistem vahid elektron ödəniş və transfer mexanizmi ilə işləməli, məsələn, müəyyən vaxt ərzində edilən ikinci və üçüncü keçidlər güzəştli və ya ümumi səfərin məsafəsinə uyğun hesablanmalıdır. Əks halda, sərnişin marşrutun birbaşa olmamasının və nəqliyyat şəbəkəsinin çatışmazlığının maliyyə yükünü öz üzərinə götürmüş olacaq”.
Ekspert qeyd edib ki, sərnişin məmnuniyyətinə təsir də məhz tarif mexanizminin necə qurulacağından asılı olacaq:
“Qısa məsafəyə gedən sərnişin əvvəlkindən az ödəyəcəksə, sistem şəffaf olacaqsa, kartdan və ya digər ödəniş vasitəsindən çıxılan məbləğ aydın görünəcəksə və sərnişin əvvəlcədən səfərinin neçə manata başa gələcəyini biləcəksə, yeni model müsbət qarşılana və ictimai nəqliyyatın cəlbediciliyini artıra bilər. Hətta müəyyən hallarda insanların bir-iki dayanacaq üçün şəxsi avtomobildən və ya taksidən deyil, avtobusdan istifadə etməsinə stimul yarada bilər.
Əksinə, uzun məsafələr üzrə gündəlik gediş-gəliş xərcləri nəzərəçarpacaq dərəcədə yüksələrsə, bu, sərnişin narazılığına, bəzi insanların alternativ nəqliyyat vasitələrinə yönəlməsinə və xüsusilə şəhərətrafı ərazilərdə yaşayan vətəndaşların büdcəsinə əlavə yükün yaranmasına səbəb ola bilər. Texniki tərəf də son dərəcə vacibdir. Məsafəyə görə ödəniş sistemi tətbiq edilirsə, sərnişinin həm avtobusa daxil olarkən, həm də düşərkən kartını və ya digər ödəniş vasitəsini sistemə oxutması tələb oluna bilər. Bu proses düzgün təşkil edilməzsə, dayanacaqlarda ləngimə, qapıların qarşısında sıxlıq, kartını çıxışda oxutmağı unudan sərnişinlərə maksimum tarifin hesablanması kimi problemlər yarana bilər. Ona görə də sistem istifadəyə verilməzdən əvvəl geniş sınaq mərhələsindən keçirilməli, sərnişinlərə qaydalar sadə şəkildə izah edilməli, validatorların sayı artırılmalı və texniki nasazlıq zamanı sərnişinin zərər çəkməməsi təmin edilməlidir.
Məsafəyə görə ödənişə yalnız tarif dəyişikliyi kimi baxmaq düzgün deyil. Bu, ümumilikdə ictimai nəqliyyatın tarif siyasətinin yenidən qurulması deməkdir. Məqsəd sadəcə daha çox ödəniş toplamaq deyil, sərnişinin istifadə etdiyi xidmətlə ödədiyi məbləğ arasında daha düzgün münasibət yaratmaq olmalıdır. Əgər qısa məsafəyə gedən həqiqətən az ödəyəcəksə, uzun məsafə üçün qiymət artımı məqbul həddə saxlanılacaqsa, transferlər güzəştli olacaqsa, gündəlik və aylıq xərc limitləri müəyyən ediləcəksə və sosial güzəştlər tətbiq olunacaqsa, məsafəyə görə ödəniş daha ədalətli və müasir sistemə çevrilə bilər. Əks halda, vahid tarifin sadəcə daha mürəkkəb və bəzi sərnişinlər üçün daha bahalı variantına çevrilməsi riski var. Əsas meyar belə olmalıdır: yeni sistem tətbiq ediləndən sonra sərnişin “məndən daha çox pul alınır” deyil, “istifadə etdiyim xidmətin real həcminə uyğun ödəniş edirəm” düşüncəsinə sahib olmalıdır. İctimai nəqliyyat sosial əhəmiyyətli xidmət olduğundan tarif siyasətində iqtisadi səmərəliliklə yanaşı, əlçatanlıq, sosial ədalət və sərnişin rahatlığı da əsas prioritetlərdən biri olmalıdır”.
Nuray Mehtiyeva
19:00 03.09.2026
Oxunuş sayı: 49
