Qloballaşma dövründə milli kimliyi qoruyan gənclik necə yetişməlidir?
Müasir dövrdə dövlətlərin qarşısında duran ən böyük problemlərdən biri yalnız iqtisadi inkişaf, texnoloji tərəqqi və ya hərbi güc məsələsi deyil. Əsl problem insanın özü, xüsusilə də yeni nəslin necə formalaşdırılması məsələsidir. Bu gün bir çox ölkələrdə gənclərin kimlik böhranı yaşaması, mənəvi dəyərlərdən uzaqlaşması, sürətli istehlak mədəniyyətinin təsiri altına düşməsi və öz milli-mədəni köklərinə yadlaşması artıq ciddi sosial problemə çevrilməkdədir.
Qloballaşma dünyaya böyük imkanlar qazandırmaqla yanaşı, xalqların milli kimliyi, mədəni dəyərləri və mənəvi sistemi üzərində də ciddi təsirlər formalaşdırır. İnformasiya texnologiyalarının inkişafı, sosial medianın həyatımızın mərkəzinə çevrilməsi və qlobal mədəni təsirlərin sürətlə yayılması xüsusilə gənclərin düşüncə tərzində ciddi dəyişikliklər yaradır. Artıq bir çox hallarda gənclər öz milli kimliyini, tarixini və mədəniyyətini dərindən öyrənmək əvəzinə, xaricdən gələn həyat tərzlərini və davranış modellərini “müasirlik” kimi qəbul etməyə başlayırlar.
Məsələnin ən təhlükəli tərəfi isə budur ki, bu proses tədricən insanın özünə yadlaşmasına səbəb olur. İnsan kim olduğunu, hansı mədəniyyətə mənsub olduğunu, hansı dəyərlərə söykəndiyini unutmağa başlayır. Belə vəziyyətdə təhsil sistemi yalnız peşə öyrədən və diplom verən mexanizmə çevrildikdə cəmiyyətin gələcəyi üçün ciddi təhlükə yaranır. Çünki dövlətləri ayaqda saxlayan əsas amil yalnız iqtisadi göstəricilər deyil, milli kimliyini qoruyan, mənəvi dayaqları olan və vətən məsuliyyəti hiss edən insanlardır.
Müasir təhsil sistemlərinin əsas problemlərindən biri də məhz insanın mənəvi və şəxsiyyət tərəfinin ikinci plana keçməsidir. Bu gün bir çox ölkədə təhsil əsasən əmək bazarının ehtiyaclarına uyğun texniki kadr hazırlığı üzərində qurulur. Halbuki təhsilin əsas missiyası yalnız mütəxəssis yetişdirmək deyil, həm də şəxsiyyət formalaşdırmaqdır. Yüksək bilik səviyyəsinə malik, lakin milli və mənəvi məsuliyyət hissini itirmiş insan modeli cəmiyyət üçün hər zaman risk yaradır.
Dövlətin ən böyük sərvəti təbii resurslar və ya maliyyə imkanları deyil, düzgün yetişdirilmiş insan kapitalıdır. Gənclər yalnız texniki biliklərlə deyil, tarix şüuru, milli kimlik, mənəvi dəyərlər və sosial məsuliyyət ruhunda formalaşdırılmalıdır. Çünki milli dəyərlərinə bağlı olmayan nəsillərin qloballaşmanın mədəni təzyiqləri qarşısında dayanıqlı olması çətinləşir.
Burada mühüm məsələlərdən biri də milli kimlik anlayışının düzgün izah edilməsidir. Milli kimlik başqa xalqlara qarşı qapanmaq və ya dünyadan təcrid olunmaq demək deyil. Əksinə, öz köklərini, tarixini və mədəniyyətini qoruyaraq müasir dünyaya inteqrasiya edə bilməkdir. Dünyanın inkişaf etmiş dövlətlərinə diqqət etdikdə görürük ki, onların böyük əksəriyyəti qloballaşma şəraitində belə öz milli-mədəni sistemlərini qorumağa xüsusi önəm verirlər. Çünki milli kimlik yalnız mədəni məsələ deyil, həm də dövlətin strateji təhlükəsizlik məsələsidir.
Bu gün gənclərin formalaşmasında ailə, məktəb, universitet, media və sosial mühit paralel şəkildə iştirak edir. Əgər bu sahələr arasında vahid mənəvi və milli istiqamət olmazsa, gənclərin düşüncə dünyasında parçalanma yaranır. Buna görə də təhsil siyasəti yalnız dərs proqramları ilə məhdudlaşmamalı, milli-mənəvi dəyərləri, vətəndaş məsuliyyətini və tarix şüurunu da əhatə etməlidir.
Nəticə etibarilə, qloballaşan dünyada güclü dövlət yalnız iqtisadi güclə formalaşmır. Güclü dövlət öz milli kimliyini qoruyan, mənəvi dayaqları olan, elmli, vətəninə bağlı və məsuliyyət hissi daşıyan gənclər yetişdirə bilən dövlətdir. Təhsil isə bu prosesin mərkəzində dayanır. Çünki gələcəyin necə olacağını müəyyən edən əsas amil bu gün necə insan yetişdirdiyimizdir.
Bu gün texnologiyanın sürətli inkişafı və sosial medianın həyatın bütün sahələrinə nüfuz etməsi gənclərin düşüncə və davranış modelini də ciddi şəkildə dəyişdirib. Müasir gənclik əvvəlki nəsillərlə müqayisədə daha çox məlumata çıxış imkanına malikdir. Lakin paradoks ondadır ki, informasiya imkanlarının artması hər zaman şəxsiyyətin güclənməsi ilə nəticələnmir. Əksinə, bir çox hallarda gənclər böyük informasiya axını içərisində öz istiqamətini, məqsədini və mənəvi dayaqlarını itirməyə başlayırlar. Məlumat çoxluğu düşüncə dərinliyini əvəz etmir. İnsan yalnız informasiya ilə deyil, dəyərlə, məqsədlə və mənəvi istiqamətlə formalaşır.
Xüsusilə sosial media vasitəsilə formalaşdırılan “ideal həyat” anlayışı gənclərin psixologiyasına ciddi təsir göstərir. Uğur anlayışı bir çox hallarda zəhmət, elm və mənəvi inkişafla deyil, xarici görünüş, maddi imkan və nümayiş üzərindən təqdim olunur. Belə mühitdə yetişən gənclər tədricən həyatın həqiqi məqsədlərindən uzaqlaşır, şəxsiyyətin daxili inkişafı yerinə zahiri görüntü mədəniyyəti ön plana keçir. Nəticədə isə cəmiyyət daha çox narazı, məqsədsiz və daxili boşluq yaşayan insanlarla qarşılaşır.
Digər mühüm məsələ isə “təqlidçi modernləşmə” problemidir. Müasirlik bəzi hallarda milli kimlikdən uzaqlaşmaq, öz mədəniyyətini ikinci plana keçirmək və xarici həyat tərzlərini kor-koranə təqlid etmək kimi başa düşülür. Halbuki inkişaf etmiş dövlətlərin təcrübəsi göstərir ki, həqiqi inkişaf milli kimlikdən imtina etməklə deyil, əksinə, onu qoruyaraq müasir dünyaya inteqrasiya etməklə mümkündür. Öz tarixini, mədəniyyətini və mənəvi dayaqlarını itirən cəmiyyətlərin uzunmüddətli perspektivdə güclü dövlət modeli qurması çətinləşir.
Bu məsələlər Azərbaycan üçün də xüsusi aktuallıq daşıyır. Qarabağın azad edilməsindən sonra ölkəmizdə milli birlik, dövlətçilik düşüncəsi və vətən məsuliyyəti anlayışı daha da güclənib. Lakin bu birliyin davamlı olması üçün yalnız siyasi və hərbi uğurlar kifayət etmir. Güclü dövlət anlayışı eyni zamanda milli şüurlu, elmli, mənəvi dayaqları olan və məsuliyyət hissi daşıyan yeni nəslin yetişdirilməsini tələb edir. Bu baxımdan təhsil sistemi strateji sahə kimi qiymətləndirilməlidir.
Bu gün cəmiyyətin qarşısında duran əsas suallardan biri budur: biz yalnız diplomlu insanlar yetişdiririk, yoxsa şəxsiyyət formalaşdırırıq? Çünki ali təhsil almaq insanın mənəvi və sosial baxımdan yetkin şəxsiyyətə çevrilməsi anlamına gəlmir. Yüksək savadı olan, lakin milli məsuliyyət hissini itirmiş, cəmiyyət qarşısında vəzifəsini dərk etməyən insanlar dövlət və cəmiyyət üçün ciddi problemlər yarada bilirlər. Buna görə də müasir təhsil sistemi elm, texnologiya və peşə hazırlığı ilə yanaşı, milli kimlik, vətəndaş məsuliyyəti və mənəvi dəyərlər məsələsini də diqqət mərkəzində saxlamalıdır.
Əslində dövlətlərin gələcəyini müəyyən edən əsas məsələ hansı texnologiyaya sahib olmaları deyil, necə insan yetişdirmələridir. Çünki texnologiyanı da, iqtisadiyyatı da, idarəetməni də formalaşdıran insandır. Güclü insan modeli olmadan güclü dövlət modeli qurmaq mümkün deyil. Buna görə də milli təhsil məsələsi yalnız pedaqoji və sosial məsələ deyil, eyni zamanda milli təhlükəsizlik, strateji inkişaf və dövlətçilik məsələsidir.
14:02 07.05.2026
Oxunuş sayı: 60
Aqil Eyvazov
Cross Media Təhlil Mərkəzinin analitiki, iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, "İqtisadiyyat və Hüquq" İctimai Birliyinin sədri
