ABŞ və İran razılığa gəldi: Dünya rahat nəfəs ala bilərmi? - MÜSAHİBƏ

Fevralın 28-dən etibarən ABŞ-İsrail tandemi ilə İran arasında davam edən müharibə, nəhayət, başa çatdı. Daha doğrusu, iki həftəlik müvəqqəti atəşkəs elan olundu. Həm Tehran, həm də Vaşinqton indiki situasiyada özlərinin qalib olduğunu deyirlər. İki həftəlik atəşkəs, təbii ki, ciddi ümidlər yaradır. Hər halda diplomatik pəncərə genişlənir. Amma yenə də cavabını gözləyən suallar var. Əsas sual isə budur: Tərəflər sözü diplomatiyaya verməkdə səmimidirlər, yoxsa iki həftə ərzində yeni hücumlar barədə düşünəcəklər.

- Yaxın Şərq üzrə ekspert, Əməkdar jurnalist Vüqar Zifəroğlu bu barədə Crossmedia.az-ın suallarını cavablandırıb:

- Sizcə, müharibənin təxminən bir ay davam etməsi gözlənilən idi, ya bu, bəzi mütəxəssislər kimi sizi də təəccübləndirdi?

- Müharibənin təxminən bir ay davam etməsi məsələsinə daha dərindən baxsaq, burada həm gözlənilən, həm də gözlənilməz elementlər var. İlkin mərhələdə analitiklərin əksəriyyəti hesab edirdi ki, həm ABŞ, həm də İran qarşıdurmanı sürətlə “pik nöqtəyə” çatdırıb sonra diplomatik kanallara keçəcək. Çünki hər iki tərəf üçün uzun müharibə həm iqtisadi, həm hərbi, həm də daxili siyasi baxımdan risklidir. Lakin proses göstərdi ki, tərəflər klassik sürətli müharibədən çox, mərhələli və ölçülmüş eskalasiya modelinə üstünlük verdilər. Bu model çərçivəsində tərəflər bir-birinə zərbələr endirsə də, tammiqyaslı müharibəyə keçməmək üçün müəyyən “qırmızı xətləri” qorudular. Müharibənin bir Aydan bir az artıq davam etməsi əslində bu strategiyanın nəticəsidir: tərəflər həm güc nümayiş etdirdi, həm də diplomatik manevr üçün zaman qazandı. Bu baxımdan bu müddət nə tam sürpriz, nə də tam gözlənilən idi – daha çox idarə olunan uzanma idi.

- Həm ABŞ, həm də İran özünü qalib elan etdi. Bəs, sizcə, qazanan kim oldu?

- Hər iki tərəfin özünü qalib elan etməsi müasir münaqişələrin xarakterik xüsusiyyətidir və informasiya müharibəsinin bir hissəsidir. ABŞ öz ictimaiyyətinə və müttəfiqlərinə göstərmək istəyir ki, o, regionda dominant güc olaraq qalır və rəqibini nəzarətdə saxlayır. İran isə daxili auditoriyaya və regiondakı tərəfdarlarına sübut etməyə çalışır ki, o, ABŞ kimi supergücə qarşı duruş gətirə bilir və geri çəkilmir. Reallıqda isə vəziyyət daha mürəkkəbdir: ABŞ hərbi və texnoloji üstünlüyünü qorudu, lakin İranı strateji olaraq sındıra bilmədi; İran isə sistemini və regional təsir alətlərini qorudu, lakin ABŞ üzərində həlledici üstünlük qazana bilmədi. Bu səbəbdən nəticəni “nə qalib, nə məğlub – amma qarşılıqlı tükənmə və balans” kimi qiymətləndirmək daha realist yanaşmadır. Bu cür nəticələr uzunmüddətli gərginliyin davam edəcəyinə işarə edir.

- İranın şərtlərini necə qiymətləndirirsiniz? ABŞ niyə bu şərtlərə razı oldu?

- İranın şərtlərinə geniş baxdıqda görürük ki, bunlar təkcə taktiki yox, strateji məqsədlərə xidmət edir. Sanksiyaların yumşaldılması İran iqtisadiyyatı üçün həyati əhəmiyyət daşıyır, nüvə proqramına müdaxilənin məhdudlaşdırılması isə onun uzunmüddətli təhlükəsizlik strategiyasının əsas elementidir. ABŞ-ın bu şərtlərə qismən razılaşmasının arxasında isə daha böyük geosiyasi hesablamalar dayanır. Ən vacib faktor münaqişənin genişlənmə riskidir – xüsusilə Hörmüz boğazı kimi strateji nöqtələrdə hər hansı eskalasiya qlobal enerji bazarını ciddi şəkildə sarsıda bilərdi. Bundan əlavə, ABŞ eyni vaxtda bir neçə geosiyasi istiqamətdə – o cümlədən Çin ilə rəqabət və Ukrayna müharibəsi fonunda resurslarını bölmək məcburiyyətindədir. Bu səbəbdən Vaşinqton üçün əsas məqsəd münaqişəni uzatmaq yox, onu idarə olunan çərçivəyə salmaq idi.

- Əgər ABŞ İranın uranın zənginləşdirilməsi hüququnu tanıdısa, onda qazandığı nə oldu?

- Uranın zənginləşdirilməsi məsələsi əslində bu münaqişənin ən kritik nöqtələrindən biridir. Əgər İran bu hüququ faktiki olaraq saxlayırsa, bu, ilk baxışda ABŞ üçün geri addım kimi görünür. Lakin daha dərindən baxdıqda, ABŞ burada tam məğlub olmur. Əksinə, o, İranın nüvə fəaliyyətini tam qadağan etmək əvəzinə onu müəyyən çərçivəyə salmağa nail olur. Bu isə o deməkdir ki, proqram gizli və nəzarətsiz şəkildə inkişaf etmir, müəyyən monitorinq və beynəlxalq diqqət altında qalır. ABŞ üçün əsas qazanc burada “tam qarşısını almaq” yox, “idarə etmək”dir. Bu yanaşma realist siyasətə uyğundur, çünki İran kimi regional gücün nüvə ambisiyalarını sıfırlamaq demək olar ki, mümkün deyil, amma onu məhdudlaşdırmaq və gecikdirmək mümkündür.

- Sizcə, iki həftəlik atəşkəs davamlı sülhə çevrilə bilər?

- ki həftəlik atəşkəsin davamlı sülhə çevrilməsi məsələsi Yaxın Şərq reallıqlarında həmişə çətin olub. Bu regionda atəşkəslər çox vaxt müvəqqəti fasilə rolunu oynayır və tərəflərə yenidən mövqe toplamaq imkanı verir. ABŞ və İran arasında əsas ziddiyyətlər – regional təsir uğrunda mübarizə, nüvə proqramı və ideoloji qarşıdurma – hələ də qalır. Bu problemlər həll olunmadan atəşkəsin uzunmüddətli sülhə çevrilməsi çox çətindir. Bununla belə, əgər vasitəçilər – məsələn, region ölkələri və ya neytral aktorlar – effektiv rol oynasa və tərəflər eskalasiyanın risklərini yüksək qiymətləndirsə, bu atəşkəs daha uzunmüddətli sabitliyə çevrilə bilər. Amma hazırkı şəraitdə bu real ehtimaldan daha çox ümid kimi görünür.

- İsrail atəşkəsi və danışıqları provokasiya edə bilərmi?

- İsrail faktorunu nəzərə almadan bu münaqişəni anlamaq mümkün deyil. İsrail üçün İranın hərbi və nüvə potensialı birbaşa ekzistensial təhlükə kimi qəbul olunur. Bu səbəbdən İsrail çox vaxt ABŞ-dan daha sərt və preventiv mövqe tutur. Əgər İsrail hesab etsə ki, danışıqlar İranın güclənməsinə şərait yaradır, o zaman müstəqil şəkildə hərbi və ya kəşfiyyat əməliyyatlarına başlaya bilər. Bu isə atəşkəsin pozulmasına və yenidən eskalasiyaya gətirib çıxaracaq. Tarix göstərir ki, İsrail belə hallarda gözləmə mövqeyində qalmır, əksinə riskli addımlar atmaqdan çəkinmir.

- Neftin bahalaşması Rusiyaya sərf edir. Deməli, o da müharibədə maraqlıdır. Bəs Moskva təxribat törədə bilərmi?

- Neft faktoruna görə Rusiya müəyyən iqtisadi dividendlər əldə edə bilər, çünki qiymətlərin artması onun büdcəsinə müsbət təsir edir. Lakin bu, Rusiyanın aktiv şəkildə müharibəni genişləndirmək istədiyi anlamına gəlmir. Moskva hazırda Ukrayna müharibəsində ciddi hərbi və iqtisadi resurs sərf edir və əlavə bir böyük böhran onun üçün risklidir. Buna görə də Rusiya daha çox dolayı yollarla – informasiya təsiri, diplomatik manevrlər və regional balans yaratmaq vasitəsilə prosesə təsir etməyə çalışa bilər. Birbaşa təxribat ehtimalı aşağı olsa da, geosiyasi manipulyasiya ehtimalı kifayət qədər yüksəkdir.

- Müəyyən məlumatlara görə, Çin İrana kəşfiyyat məlumatları göndərirdi. Bundan sonra Vaşinqton-Pekin qarşıdurması başlana bilərmi?

- Çinin İrana müəyyən səviyyədə dəstək verməsi qlobal güc balansının bir hissəsidir. Çin Yaxın Şərqi enerji təhlükəsizliyi baxımından həyati əhəmiyyətli region kimi görür və burada sabitliyin qorunmasında maraqlıdır. Eyni zamanda, o, ABŞ-nin regiondakı dominantlığını balanslaşdırmağa çalışır. Çin tərəfindən verilən dəstək daha çox dolayı xarakter daşıyır – iqtisadi əməkdaşlıq, texnologiya transferi və ehtimal olunan kəşfiyyat paylaşımı. Bu isə ABŞ-Çin münasibətlərində gərginliyi artırsa da, onu açıq hərbi qarşıdurmaya çevirmir. Daha çox uzunmüddətli strateji rəqabət forması davam edir.

- Deyilirdi ki, Yaxın Şərqdəki savaşa görə ABŞ Ukraynaya dəstəyi azaldıb. Bəs atəşkəs Şərqi Avropadakı vəziyyətə necə təsir edəcək?

- Yaxın Şərqdəki atəşkəsin Ukrayna məsələsinə təsiri dolayı, amma əhəmiyyətlidir. Münaqişə aktiv fazada olanda ABŞ resurslarını və diqqətini bölmək məcburiyyətində qalırdı. Atəşkəs isə Vaşinqtona imkan verir ki, diqqətini yenidən Şərqi Avropaya yönəltsin. Lakin bu, yalnız qısamüddətli effektdir. Çünki ABŞ artıq qlobal səviyyədə bir neçə paralel qarşıdurma ilə üz-üzədir və bu, resursların uzunmüddətli bölünməsini qaçılmaz edir. Son ayların ABŞ-Avropa gərginliyi də məhz bu fonda baş verməkdədir. Bu baxımdan strateji qeyri-müəyyənlik qalmaqda davam edir.