İran kapitulyasiyaya hazırlaşır? - Tofiq Zülfüqarovla müsahibə
Son günlər Yaxın Şərqdə baş verən hadisələr və artan gərginlik fonunda verilən açıqlamalar beynəlxalq ictimaiyyətin diqqət mərkəzindədir. Xüsusilə İran rəsmilərinin səsləndirdiyi mövqelər, mövcud vəziyyətin nə qədər həssas və çoxşaxəli olduğunu bir daha göstərir. Bu kontekstdə xarici işlər naziri Abbas Araqçi tərəfindən səsləndirilən fikirlər həm hərbi-siyasi vəziyyət, həm də mümkün diplomatik çıxış yolları baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
O, qeyd edib ki, ali dini rəhbər Müctəba Xamneyinin vəziyyəti nəzarət altındadır və bu, daxili sabitliyin qorunması mesajı kimi qiymətləndirilə bilər. Digər tərəfdən, ABŞ-ın mümkün təzminat ödənişi və vasitəçi ölkələrin iştirakı ilə atəşkəs ehtimalının gündəmə gətirilməsi, tərəflər arasında diplomatik kanalların hələ də açıq qaldığını göstərir. Bu isə regionda sülh və sabitlik üçün müəyyən ümidlərin mövcudluğundan xəbər verir.
Məsələ ilə bağlı keçmiş xarici işlər naziri Tofiq Zülfüqarov Crossmedia.az-la öz fikirlərini bölüşüb:
— Son hadisələr fonunda belə bir sual yaranır: İran artıq məğlubiyyətlə barışır və açıq kapitulyasiyadan yayınmaq üçün təzminat məsələsini gündəmə gətirir?
— Mövcud vəziyyətə baxdıqda demək olar ki, burada birbaşa kapitulyasiya deyil, daha çox danışıqlara zəmin yaratmaq cəhdi müşahidə olunur. İran tərəfi açıq şəkildə geri çəkildiyini etiraf etmək istəmir, lakin proseslərin gedişi göstərir ki, əvvəl irəli sürülən şərtlərin əhəmiyyətli hissəsi artıq faktiki olaraq reallaşıb. Nüvə proqramı ciddi zərbələr alıb, hərbi infrastruktur zəiflədilib, regional təsir alətləri isə əvvəlki gücündə deyil. Bu baxımdan, təzminat mövzusunun gündəmə gətirilməsi daha çox siyasi ritorika və daxili auditoriyaya hesablanmış addım kimi qiymətləndirilə bilər.
— Sizcə, təzminat qarşılığında danışıqlara İsrail və ABŞ razılaşa bilərmi?
— Real siyasi kontekstdə bu ehtimal olduqca zəif görünür. ABŞ və İsrail üçün əsas prioritet İranın hərbi və texnoloji potensialının uzunmüddətli zəiflədilməsidir. Bu baxımdan, təzminat məsələsi onlar üçün cəlbedici deyil. Əksinə, mövcud vəziyyət müəyyən mənada ABŞ-nin geosiyasi maraqlarına uyğundur. Enerji bazarlarında baş verən dəyişikliklər, xüsusilə də Hörmüz boğazı ətrafında yaranan risklər, daha çox Avropa və Çinə təsir göstərir. Bu isə ABŞ üçün əlavə strateji üstünlük yaradır.
— İran XİN rəhbərliyi danışıqların vasitəçi ölkələrdə keçirilməsini mümkün sayır. Bu ölkələr sırasında Azərbaycanın yer alması realdırmı?
— Nəzəri olaraq bu, mümkündür. Azərbaycan həm İran, həm İsrail, həm də ABŞ ilə müəyyən səviyyədə münasibətlərə malik olan nadir ölkələrdən biridir. Bu isə onu potensial kommunikasiya platformasına çevirə bilər. Lakin praktiki baxımdan bu prosesdə klassik vasitəçilikdən daha çox, əlaqələndirici və kommunikasiya kanalı rolunun oynanılması daha real görünür. Bununla yanaşı, Azərbaycan öz milli maraqlarını da nəzərə alır və regiondakı təhlükəsizlik məsələlərində prinsipial mövqe sərgiləyir.
— Müharibənin bitmə perspektivini necə qiymətləndirirsiniz?
— Hazırkı mərhələdə tam və sürətli sülh perspektivi o qədər də real görünmür. Daha çox ehtimal olunan ssenari hərbi əməliyyatların intensivliyinin azalması və paralel şəkildə diplomatik danışıqların başlanmasıdır. İranın hərbi baxımdan üstün mövqedə olmaması onu siyasi həll yollarına yaxınlaşdırır. Lakin bu proses mərhələli və uzunmüddətli ola bilər.
— Bəzi analitiklər hesab edir ki, bu qarşıdurmadan ən çox qazanan tərəf Rusiyadır. Siz bu fikirlə razısınızmı?
— Bu iddialarda müəyyən məntiq var. Enerji bazarlarında qeyri-sabitlik Rusiyanın ixrac imkanlarını genişləndirə bilər. Eyni zamanda, Qərbin diqqətinin Yaxın Şərqə yönəlməsi digər geosiyasi istiqamətlərdə müəyyən boşluqlar yarada bilər. Lakin bunu “tam qələbə” kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Çünki uzunmüddətli qeyri-sabitlik bütün tərəflər üçün risklər yaradır.
— İranın Hörmüz boğazını bağlaması ehtimalı tez-tez gündəmə gəlir. Belə bir addım ABŞ tərəfindən necə qarşılanar və bu, üçüncü dünya müharibəsinə səbəb ola bilərmi?
— Hörmüz boğazının bağlanması qlobal iqtisadiyyat üçün ciddi zərbə olardı. Bu addım, ilk növbədə Avropa və Çin kimi enerji idxalından asılı olan ölkələrə təsir edər. ABŞ isə enerji baxımından daha müstəqil olduğu üçün nisbətən az zərər görə bilər. Bununla belə, belə bir addım hərbi eskalasiyaya səbəb ola bilər və ABŞ-nin sərt cavabı ilə qarşılanar. Lakin bunu birbaşa “üçüncü dünya müharibəsinin başlanğıcı” kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Daha çox bu, mövcud geosiyasi rəqabətin yeni mərhələsi kimi dəyərləndirilə bilər.
— Yekun olaraq, ümumi mənzərəni necə xarakterizə edərdiniz?
— Ümumilikdə, hazırkı vəziyyət göstərir ki, İran ciddi geosiyasi təzyiq altındadır və çıxış yolunu danışıqlarda axtarır. Hərbi müstəvidə üstünlük əldə edə bilməyən tərəf siyasi manevrlərə üstünlük verir. Digər tərəfdən, böyük güclər bu vəziyyətdən öz maraqları çərçivəsində istifadə etməyə çalışır. Bu səbəbdən də qarşıdakı dövrdə həm hərbi, həm də diplomatik proseslərin paralel şəkildə davam edəcəyini gözləmək olar.
Elmir Heydərli
11:47 23.03.2026
Oxunuş sayı: 46
