Azyaşlılar hədəfdə: “Konfet” adı ilə narkotik və uşaqlar arasında cinayət
Son illər cəmiyyəti ciddi narahat edən problemlərdən biri məktəblərin ətrafında uşaqlar üçün təhlükə yaradan halların artmasıdır. Xüsusilə məktəblərin kənarında azyaşlılara konfet adı altında narkotik tərkibli maddələrin paylanması faktları zaman-zaman gündəmə gəlir. Mütəxəssislərin fikrincə, bu cür hallar yeni olmasa da, hazırda daha sistemli və gizli şəkildə həyata keçirilir. Ən təhlükəli məqam isə odur ki, azyaşlılar bunun nə olduğunu anlamadan bu maddələrə məruz qalır və bu da onların psixoloji və fiziki sağlamlığına ciddi zərbə vurur.
Problemin digər narahatedici tərəfi isə məktəblərdə və məktəbdənkənar mühitdə uşaqlar arasında zorakılıq hallarının artmasıdır. Bulinq, təhqir, psixoloji təzyiq və fiziki zorakılıq artıq tək-tək hallar deyil. Bəzi hallarda bu cür davranışlar daha ağır nəticələrə, hətta uşaqlar arasında bir-birini öldürmə ilə nəticələnən faciəli hadisələrə qədər gedib çıxır. Psixoloqlar bildirir ki, nəzarətsizlik, ailə və məktəb mühitində ünsiyyət boşluğu, eləcə də sosial şəbəkələrdə yayılan aqressiv davranışlar uşaqlarda zorakılığa meyli artırır. Qeyd edək ki, bu təhlükəli tendensiyaların qarşısının alınması üçün valideynlərin, məktəblərin və aidiyyəti qurumların birgə fəaliyyəti vacibdir. Əks halda, həm narkotik təhlükəsi, həm də artan zorakılıq halları uşaqların gələcəyini ciddi risk altına almaqda davam edəcək. Mütəxəssislər bu barədə Crossmedia.az-a açıqlama verib.
Psixologiya Elmi Tədqiqat İnstitutunun sədri, psixoloq Elnur Rüstəmov uşaqlar arasında müşahidə olunan bullinq, aqressiv davranışlar və bəzən fiziki zorakılığa qədər gedib çıxan halların tək bir səbəblə izah olunmadığını vurğulayıb:
"Bu cür davranışların arxasında adətən bir neçə psixoloji və sosial amilin üst-üstə düşməsi dayanır. İlk növbədə qeyd etmək lazımdır ki, uşaqlıq və yeniyetməlik dövrü emosional tənzimləmənin hələ tam formalaşmadığı, impulsiv davranışların daha asan ortaya çıxdığı bir inkişaf mərhələsidir. Uşaq öz hisslərini ifadə etməyi, qəzəbini və məyusluğunu sözlərlə yox, davranışla göstərməyi seçə bilər. Xüsusilə ailədaxili münasibətlərdə zorakılıq, laqeydlik, həddindən artıq sərt nəzarət və ya emosional soyuqluq olan mühitdə böyüyən uşaqlarda aqressiyanın normallaşması riski daha yüksək olur. Digər mühüm məqam uşağın sosial mühitdə qəbul olunma ehtiyacıdır. Bullinq edən uşaqların bir hissəsi əslində öz gücsüzlüyünü, dəyərsizlik hissini və qorxularını başqalarına zərər verərək kompensasiya etməyə çalışır. Bu zaman zorakılıq onlar üçün güc nümayişi, diqqət qazanmaq və ya qrup daxilində status əldə etmək vasitəsinə çevrilir".
E.Rüstəmov qeyd edib ki, media və sosial şəbəkələrdə zorakılığın, aqressiyanın və riskli davranışların romantikləşdirilməsi də uşaqların bu cür davranışları təqlid etməsinə zəmin yaradır:
" Uşaq gördüyünü model götürür və nəticələrini tam dərk etmədən davranışı təkrar edir.
Psixoloji baxımdan uşaqların bu cür riskli və zərərli davranışlardan qorunması üçün məktəb, ailə və cəmiyyət arasında davamlı və sistemli əməkdaşlıq vacibdir. Məktəblərdə yalnız akademik biliklər deyil, emosional savadlılıq, empati, konfliktlərin dinc yolla həlli və sərhədlərin qorunması kimi bacarıqlar da uşaqlara öyrədilməlidir. Psixoloq dəstəyi formal yox, real və əlçatan olmalı, risk qrupunda olan uşaqlar erkən mərhələdə müəyyənləşdirilməlidir. Valideynlər isə nəzarətçi mövqedən çox, anlayan və ünsiyyət quran tərəf kimi çıxış etməli, uşağın gündəlik həyatı, dost çevrəsi və emosional vəziyyəti ilə maraqlanmalıdır. Uşaq bilməlidir ki, hər hansı təhlükə və ya narahatlıq zamanı güvənə biləcəyi böyüklər var. Məktəb çıxışlarında uşaqlara “konfet” adı altında narkotik vasitələrin verilməsi kimi son dərəcə təhlükəli hallara gəldikdə isə, bu davranış uşaqlarda riskin dərk olunmaması və tənqidi düşünmə bacarığının yetərincə formalaşmaması ilə bağlıdır. Xüsusilə kiçik yaşlı uşaqlar üçün böyüklər avtoritet fiqur kimi qəbul olunur və tanımadığı şəxsin verdiyi əşyanın təhlükəli ola biləcəyi ehtimalı onların şüurunda formalaşmır. Bu həm də uşağın “yox demə” bacarığının zəif olduğunu, sosial sərhədləri qorumağı hələ öyrənmədiyini göstərir. Bəzi hallarda isə maraq, macəra axtarışı və qrup təsiri uşağı bu cür riskli davranışlara sürükləyir. Bu səbəbdən psixoloji maarifləndirmə erkən yaşlardan başlamalıdır. Uşaqlara sadə və aydın dildə şəxsi təhlükəsizlik qaydaları, tanımadıqları insanlardan nəsə qəbul etməyin riskləri izah edilməli, eyni zamanda qorxu yaratmadan məsuliyyət hissi formalaşdırılmalıdır. Burada əsas məqsəd uşağı qorxutmaq yox, onu şüurlu və özünüqoruyan fərd kimi yetişdirməkdir. Nəticə etibarilə, sağlam sosial münasibətlərin inkişafı üçün uşağın emosional ehtiyaclarının vaxtında görülməsi, psixoloji dəstəyin sistemli təşkili və profilaktik tədbirlərin ardıcıl şəkildə həyata keçirilməsi həlledici rol oynayır".
Sosioloq Hüseyn İbrahimov isə qeyd edib ki, dünyada məktəblərdə, xüsusən, rastlaşdıqlarıma əsasən, azyaşlılarla bağlı olan tədbirlərdə müəyyən şirkətlər olur ki, onlara müxtəlif adda "Reddbul" və buna yaxın çeşiddə olan məhsullar paylayırlar:
"İstər qida ilə, istərsə də maarifləndirmə ilə bağlı olan məsələlərdə hər hansı birbkənar təşkilatın, yaxud müəssisənin Təhsil Nazirliyinin icazəsi olmadan azyaşlılara "məlumatlandırma" xarakterli, "qida" xarakterli məktəbdənkənar nəyinsə paylanmasını təşkil etmələri yolverilməzdir. Daha əvvəllər belə hallara daha çox rast gəlinirdi. Belə ki, o qurumlar yığışdırıldı".
Sosioloqun sözlərinə görə, insanların səhhətinə zərər vuran, keyfiyyəti yoxlanılmadan qida-reklam xarakterli məsələlərinin məktəb kənarında paylanılması yolverilməzdir:
" Məktəblilər onlara verilə hər hansı qida, içki birbaşa sağlamlığa zərərlidir. Bu faktlar tez bir zamanda ölkəmizdə hüquq mühafizə orqanları tərəfindən aşkar olunur".
Fatimə Məmmədova
12:39 26.01.2026
Oxunuş sayı: 489
