Amerika
Trampdan böyük oyun: Avropa Rusiyadan asılı vəziyyətə düşür
Dünya iqtisadiyyatı və geosiyasəti, riyazi dəqiqliyin siyasi ritorika ilə toqquşduğu ən gərgin dövrlərindən birini yaşayır. ABŞ-dəki seçkiqabağı gərginlikdən tutmuş Avropanı bürüyən inflyasiya dalğasına və Hörmüz boğazındakı geosiyasi böhrana qədər bir çox amillər qlobal enerji bazarlarını yenidən formalaşdırır. Son günlər Rusiya dizelinin dünya və ABŞ bazarlarına ixracı ilə bağlı səsləndirilən iddialar isə real statistikadan daha çox daxili auditoriyaya hesablanmış siyasi illüziyanı xatırladır. Rəqəmlər və iqtisadi reallıqlar aydın göstərir ki, istehsal gücləri zədələnmiş bir ölkənin məhdud həcmləri ilə okeanın o tayındakı qiymət artımının qarşısını almaq riyazi baxımdan mümkün deyil. Qərb ölkələri artan sosial etirazlar və idarəolunmaz inflyasiya ilə mübarizə apardığı bir vaxtda, Rusiyadan dolayı yolla enerji alışını davam etdirərək özünəməxsus ikili siyasət nümayiş etdirir. Bütün bu qlobal kataklizmlərin və iqtisadi xaosun fonunda isə Azərbaycan həm daxili enerji təhlükəsizliyini tam təmin edən, həm də Avropanın enerji xəritəsində etibarlı və strateji hab kimi mövqeyini möhkəmləndirən nadir sabitlik adası kimi diqqəti cəlb edir.
Məsələ ilə bağlı Milli Məclisin dörd çağırış deputatı (lll, lV, V, Vl), iqtisad elmləri doktoru, professor Rüfət Quliyev Crossmedia.az-a danışıb.
“Son iki həftədir dünyada yeni bir maraqlı, bəlkə də, iqtisadi və riyazi əsası olmayan xəbərlər yayılıb. Bu, ABŞ ilə Rusiya arasında dizel sazişi ilə bağlı məsələdir. Proses dizel qiymətlərinə, əlbəttə, təsir edəcək. Ümumiyyətlə, bu, məncə, ABŞ Prezidenti Donald Trampın siyasi oyunudur. Hamımıza məlum olduğu kimi, noyabrın 4-də aralıq seçkilər keçiriləcək. Trampın rəhbərlik etdiyi Respublikaçılar uduza bilər. Odur ki, prezident indidən vəziyyətə ələ almağa çalışır”.
O, bildirib ki, Rusiyanın dizel istehsalında dünyada 6 faizdən 8 faizə qədər payı var və bunun bir çox qismini dünya bazarına çıxara bilir: “Amma hətta Tramp qeyd etmişdi ki, Rusiyanın dünya dizel bazarındakı payı 10%-ə bərabərdir. Mən təqribən iki həftə bundan öncə bu rəqəmləri yoxladım, bir neçə mənbəyə baxdım və gördüm ki, 10% də şişirdilmiş rəqəmdir, amma 6-8%-i oal bilər. İkinci fakt ondan ibarətdir ki, son altı ayın içində Rusiyada dizel yanacağının istehsalı üçün neft emalı zavodlarının yarısından çoxu dron hücumları ilə praktiki olaraq məhv olub. Və ya onlardan bəziləri artıq işlək deyil. Bu da digər bir faktdır. Onu qeyd etmək lazımdır ki, dünyada təxminən 30–40-a qədər nəhəng neft emalı zavodu var və onlardan hər birinin qiyməti artıq 40-50 milyard dolları ötür. Yəni böyük bir zavodun tikintisinə yüz milyonlarla yox, milyardlarla investisiya tələb olunur.
Burada nəzərə almaq lazımdır ki, Rusiyadakı zavodların yarıdan çoxu köhnəlib və ya tam yararlı vəziyyətdə deyil. Buna görə də onların bərpasına vaxt və böyük həcmdə vəsait lazım olacaq. Ümumiyyətlə, dünyadakı böyük zavodların ümumi sayı 50-dən çox deyil.
Həmçinin qeyd etmək lazımdır ki, neft emalı zavodlarına edilən hücumlar nəticəsində Rusiya rəhbərliyi yeni bir doktrina irəli sürdü. Belə ki, Ukraynanın hücumlarına qarşı çətinlik yaratmaq məqsədilə kiçik neft emalı zavodlarını onlarla birlikdə açıq şəkildə işlətməyə başlayıblar".
İqtisadçı-alim dizel qiymətlərinə Hörmüz boğazının işləmə fəaliyyətinin də təsir etdiyini deyib: “Hörmüz boğazının müharibə şəraitində qeyri-effektiv və qeyri-normal işləməsini nəzərə alsaq — bəşəriyyətin neft və neft məhsullarının 25%-i həmin boğazdan keçir, hələ Bab-əl-Məndəb boğazını nəzərə almıram — artıq problemlərin kökü buradadır. Yəni Rusiyada nefte emal zavodları hətta normal formada, tam gücü ilə işləsə belə, problemin əsas kökü və fəsadı Hörmüz boğazının praktiki olaraq bağlı olmasındadır. Digər tərəfdən, Hörmüz boğazından danışarkən qeyd etmək lazımdır ki, hətta gəmiçilik işləsə və oradan az da olsa gəmi keçə bilsə belə, onların sığorta qiymətləri dəfələrlə artıb. Bu da xərclərin artmasına səbəb olur. Neftin bahalaşmasının əsas səbəblərindən biri məhz budur – yəni gəmilər keçsə də, daşınan neftin maya dəyəri artıq çox yüksəkdir.
Əgər Rusiya öz dizelini və yanacağını ABŞ bazarına çıxarmağa cəhd etsə, ciddi hüquqi qadağalarla üzləşəcək. Konqresmen Ceymi Raskin bəyan edib ki, Rusiyadan dizel alan yerli biznes strukturlarını 1 milyon dollar həcmində maliyyə cəzası və 20 ilədək həbs cəzası gözləyir. O qeyd edib ki, ABŞ-də Rusiya neftinin alınması və istifadəsini qadağan edən ikipartiyalı qanun mövcuddur. Hətta prezidentin bununla bağlı 14066 nömrəli fərmanı da var. Keçmiş prezident Cozef Baydenin hakimiyyəti dövründə qəbul edilmiş həmin fərmana əsasən, Rusiyadan neft və neft məhsulları alanları hüquqi və maliyyə cəzaları gözləyir. Bu da maraqlı məsələdir.
Deməli, dezilin nəqliyyatında problemlər yarana bilər və Avropa bunun qarşısını almağa çalışacaq. Hərçənd ki, Tramp administrasiyası və Maliyyə Nazirliyi gələn ilin aprelinə qədər müəyyən icazələr verib. Lakin məhsul Amerika bazarına daxil olarkən yerli biznes strukturlarına qarşı hüquqi müstəvidə işlər açılacaq.
Başqa maraqlı bir rəqəm: Rusiya bu saziş nəticəsində ilk mərhələdə 300 min ton, ikinci mərhələdə 500 min ton və üçüncü mərhələdə 1 milyon ton dizel yanacağını Amerikaya yox — bir daha qeyd edirəm — dünya bazarına çıxaracağını bəyan edib və bunu cənab Tramp da dəfələrlə təsdiq edib. Rəqəmlər üst-üstə gəlir, amma maraqlısı budur ki, bunun hansı hissəsi Amerikaya gəlib çatacaq və hətta hamısı çatsa belə, qiymətlərə nə qədər təsir edə bilər?”
Professor Rusiyanın daha böyük həcmdə dizel ixrac edə bilməsinin tam mənası ilə mümkün olmadığını qeyd edib%
“Mən Amerikanın tələbatının statistik rəqəmlərinə baxdım. Hətta belə bir fikirlə rastlaşdım ki, əgər 300 min ton birmənalı olaraq ancaq ABŞ bazarına gəlsə, ölkənin bir yarım-iki günlük tələbatını ödəyə bilər. Bu rəqəm bir milyona çatsa da, tələbatı tam ödəmir. Amma son bir ildə ABŞ-də dizelin qiyməti təxminən 55-60% qalxıb. Buna görə də, hətta bu rəqəmlər həyata keçirilsə belə prosesin qarşısı alına biləcək. Avropa ilə Amerika bu formada birmənalı olaraq baş-başa gəlmək istəyəcək ya yox, bu da böyük sualdır”.
Rüfət Quliyev əlavə edib ki, baş verənlər aralıq seçkiləri ilə bağlıdır: “Respublikaçılar Partiyası və o cümlədən Trampın özü üçün siyasi vəziyyət heç də ürəkaçan deyil. Lakin hətta bu seçkilərdə Tramp və partiyası uduzsa belə, ən azından yeni konqresin birinci iclası yanvarın 3-də, 4-də, 5-də başlayacaq. Ona qədər Trampın fəaliyyət üçün ən azı iki aylıq manevr imkanı var. Lakin bu iki ay nə verə bilər? Bu da böyük bir sualdır. Burada maraqlı bir məqam da odur ki, artıq siyasi elitadada, həmçinin mediada belə bir fikir yaranıb: əgər Respublikaçılar Partiyası uduzduğunu görsə, seçkilərin nəticələrini tanımamaq, yaxud da komendant saatı tətbiq etmək, hərbi vəziyyət yaratmaq və s. bu kimi addımlar ata bilər. Mətbuatda, hətta ABŞ mətbuatında belə xəbərlər yayılırsa, bunun haradasa əsası var”.
Müsahibimiz Avropanın münasibətindən də danışıb: “Avropa cənab Trampın bu siyasi-iqtisadi addımını pisləyir və birmənalı olaraq bildirir ki, Tramp Rusiyaya müharibəni davam etdirmək üçün maliyyə imkanı yaradır. Amma təkcə bu il Avropa ölkələri Rusiya mənşəli qaz və neft məhsullarına 7,9 milyard ödəyiblər. Təbii ki, bu, birbaşa Rusiyadan alınmayıb, Çin, Hindistan, ərəb ölkələrinin şirkətləri üzərindən alınıb, lakin istehsalçı ölkə Rusiyadır. Onda belə bir sual yaranır: əgər Avropa bu siyasəti həyata keçirirsə, niyə özü tam şəkildə Rusiya qazından və neft məhsullarından imtina edə bilmir? Son günlər Avropanın bir çox ölkələrində - Fransada, İtaliyada, Portuqaliyada, Albaniyada və s. - böyük çaxnaşmalar yaşanır və bunların içində ən təhlükəlisi məhz Fransadadır. Ümumiyyətlə, Emmanuel Makronun prezidentliyi dövründə Fransa dünya siyasətinə daha aktiv müdaxilə etmək və özünü aparıcı ölkə kimi göstərmək istəyir. Amma Avropanın bir çox ölkələrində son üç gündür böyük çaxnaşmalar baş verir, mitinqlər keçirilir, yüz minlərlə insan etirazını bildirir. Əsas səbəb isə inflyasiyadır. Qərbin aparıcı ölkələri, o cümlədən ABŞ-də son 50-60 ildə inflyasiya təqribən 1-2 faiz arasında idi. Bu gün isə həmin inflyasiyanı cilovlamaq mümkün deyil və ayrı-ayrı ölkələrdə, o cümlədən ABŞ-də inflyasiya 3,5-4 faizi keçir. Bu yaxınlarda belə bir rəqəm səsləndi ki, Almaniyanın özündə illik orta inflyasiya artıq 4,2-4,5 faizdir. Nəticədə əhalinin rifahı pisləşir. Ona görə də insanlar bu cür kəskin çıxışlar edir, hətta polislərlə kütləvi iğtişaşlara girirlər”.
Rüfət Quliyev seçkilərdə Trampın qalib gələcəyitəqdirdə müsbət tentensiyas izlənə biləcəyini deyib: “Əgər cənab Tramp və onun partiyası qələbə qazana və ya ən azından Konqresdəki mövqeyini qoruyub saxlaya bilsə, düşünürəm ki, onun sonrakı addımlarından biri Rusiya ilə iqtisadi və maliyyə münasibətlərini daha da inkişaf etdirmək olacaq. O, sanksiyaların çoxunu, hətta sonuncu ən böyük sanksiyaların qüvvədə olma müddətini müvəqqəti olaraq dayandıra bilər. Düşünürəm ki, Trampın siyasətinin nəticəsində Avropaya təzyiq göstəriləcək ki, birmənalı olaraq Rusiyadan birbaşa qaz və neft məhsulları alsınlar. Bu, yaxın perspektivdə görünən bir addımdır, siyasət də məhz buna aparır”.
O, Azərbaycanla bağlı da fikirlərini bölüşüb: “Azərbaycanın enerji resursları ilə bağlı fikirlərimi bildirmək istəyirəm. Biz neft və qaz məhsulları ilə özümüzü tam şəkildə təmin edirik. Biz həm də10 milyardlarla kubmetr qazı xaricə satırıq. Bunun üçün bütün infrastruktur layihələri həyata keçirilib, istifadə olunur və inkişaf etdirilir. Məqsədimiz odur ki, təkcə Azərbaycanda hasil olunan neft və qaz məhsullarını deyil, həm də tranzit yolu ilə öz infrastruktur güclərimizlə dünyaya ixrac edə bilək. Bu, çox perspektivli, gəlirli və gözəl bir baxışdır.
Çünki aldığım məlumatlara görə, Azərbaycanda neft-qaz resursları ən azı 2050-2060-cı illərə qədər kifayət qədər olacaq. Hələ Xəzər dənizinin dibindəki yataqları da nəzərə almaq lazımdır. Təbii ki, yeni texnologiyalar və yeni investisiyalar lazımdır, lakin Azərbaycan buna artıq hazırdır. Biz bunu öz gücümüzlə də həyata keçirə bilərik. Düzdür, inkişaf etmiş ölkələrdən yeni texnologiyalar alacağıq. Amma özümüzü daha rahat hiss edirik. Enerjidən danışarkən qeyd etmək istəyirəm ki, Azərbaycanda istehsal olunan elektrik enerjisinin 75%-i ölkəni tam təmin edir, 25%-ini isə biz xaricə ixrac edirik. Bu, çox müsbət faktdır. Ona görə də təkrar etmək istəyirəm — mən bunu dəfələrlə demişəm — Azərbaycanın dörd bir tərəfi kataklizmaların içindədir. Bu, ya müharibələrdir, ya hələ də bitməyən münaqişələrdir, ya da böyük iqtisadi problemlərdir. Hətta qardaş və dost Türkiyəni götürsək, görəcəyik ki, son illərdə Türkiyənin əsas problemlərdən biri 50%-dən aşağı düşməyən inflyasiya, digəri isə devalvasiyadır, yəni türk lirəsinin xarici valyutaya nisbətən dəyər itirməsidir. Qardaş Türkiyə hökuməti hələ ki, bunun qarşısını tam şəkildə nəzarətə götürə bilmir”.
Turqut Ansari
13:30 29.10.2026
Oxunuş sayı: 128
