Cənubi Qafqaz,Siyasi
Sülhün dili, dezinformasiya və informasiya müharibəsi: Rəsmi Bakının mesajları
Cənubi Qafqazda sülhün təmin olunması artıq yalnız siyasi razılaşmaların əldə edilməsi və dövlətlərarası münasibətlərin normallaşdırılması məsələsi deyil. Münaqişədən sonrakı dövrdə cəmiyyətlər arasında etimadın bərpası, tarixi yaddaşın yaratdığı ziddiyyətlərin aradan qaldırılması və informasiya məkanında qarşıdurmanın məhdudlaşdırılması da dayanıqlı sülhün əsas şərtləri sırasındadır. Xüsusilə süni intellektin və sosial medianın informasiya istehsalını və yayılmasını sürətləndirdiyi indiki şəraitdə dezinformasiya siyasi proseslərə təsir göstərən mühüm amilə çevrilib.
Azərbaycan Prezidentinin köməkçisi, Prezident Administrasiyasının Xarici siyasət məsələləri şöbəsinin müdiri Hikmət Hacıyevin oktyabrın 26-da Bakı Mədəniyyət və Media Dialoqu Platforması çərçivəsində keçirilən “Sülhün dili və dezinformasiyaya qarşı mübarizə” mövzusunda xüsusi sessiyada səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycanın regional sülh və informasiya təhlükəsizliyi məsələlərinə yanaşmasını anlamaq baxımından diqqətəlayiqdir. Çıxışda iki əsas istiqamət ön plana çıxıb: Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində davamlı sülhün və qarşılıqlı etimadın formalaşdırılması, eləcə də informasiya müharibəsinin yaratdığı təhlükələrə qarşı mübarizə.
Sülh sazişindən daha mürəkkəb məsələ: etimadın bərpası
Rəsmi Bakının yanaşmasına görə, münaqişədən sonrakı dövrün ən mühüm və eyni zamanda ən çətin mərhələlərindən biri xalqlar arasında etimadın və barışığın bərpasıdır. Balkanlar təcrübəsi də göstərir ki, münaqişələrin başa çatması region ölkələri arasında etimadsızlığın avtomatik aradan qalxması demək deyil.
Bu yanaşma Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin gələcəyi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki sülhün hüquqi və siyasi əsaslarının yaradılması ilə onun cəmiyyətlər tərəfindən qəbul edilməsi fərqli proseslərdir. Dövlətlər arasında razılaşmalar əldə olunsa belə, ictimai şüurda düşmən obrazı qorunub saxlanılırsa, münasibətlərin tam normallaşması çətinləşir.
Balkanlar nümunəsi göstərir ki, münaqişələrin hərbi mərhələsinin başa çatması tarixi yaddaşın, qarşılıqlı ittihamların və etimadsızlığın aradan qalxması üçün kifayət etmir. Bu problemlər uzun müddət siyasi diskursda və ictimai münasibətlərdə özünü göstərə bilər. Buna görə də Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh prosesinin uğuru yalnız siyasi rəhbərliklərin atacağı addımlardan deyil, həm də cəmiyyətlərin yeni reallıqlara uyğunlaşmasından asılı olacaq.
Lakin barışıq tarixi unutmaq və ya tərəflərin yaşadıqları ağrıları görməzdən gəlmək demək deyil. Azərbaycan tərəfinin mövqeyində keçmişin silinmədiyi, lakin gələcəyə sülh prizmasından baxılmasının vacibliyi önə çəkilir. Bu, sülh quruculuğunun tarixi yaddaşdan imtina deyil, mövcud ziddiyyətlərin gələcək münasibətləri müəyyənləşdirməsinə imkan verməmək üzərində qurulmalı olduğunu göstərir.
Bu baxımdan keçmişlə hesablaşmaq və gələcək münasibətləri qurmaq bir-birini istisna edən proseslər kimi nəzərdən keçirilməməlidir. Əksinə, davamlı sülh üçün tarixi hadisələrin obyektiv qiymətləndirilməsi ilə gələcəyə yönəlmiş siyasi iradə arasında tarazlıq yaradılmalıdır.
Azərbaycan cəmiyyəti üçün münaqişənin nəticələri, doğma yurdlarından didərgin düşmüş insanların yaşadıqları və tarixi yaddaşda qalan hadisələr mühüm əhəmiyyət daşıyır. Buna görə də sülh çağırışlarının cəmiyyətdə qəbul olunması üçün insanların təcrübələrinə və həssaslıqlarına hörmətlə yanaşılması vacibdir.
Digər tərəfdən, Ermənistan cəmiyyətində də qarşılıqlı münasibətlərin gələcəyinə təsir göstərən tarixi və siyasi təsəvvürlər mövcuddur. Bu təsəvvürlərin dəyişməsi bir gündə baş verə bilməz. Belə şəraitdə siyasi dialoqla yanaşı, media, təhsil və mədəniyyət sahələrində uzunmüddətli əməkdaşlığa ehtiyac yaranır.
Dezinformasiya müasir hibrid strategiyanın tərkib hissəsi kimi
Dezinformasiya və yanlış məlumatlar yeni hadisə olmasa da, müasir dövrdə daha geniş hibrid strategiyanın tərkib hissəsinə çevrilib. Süni intellekt və sosial media isə informasiya mühitindəki riskləri daha da artırır, həqiqətlə manipulyasiyanı bir-birindən ayırmağı çətinləşdirir.
Azərbaycanın mövqeyindən çıxış etdikdə, informasiya məkanında baş verənlərə yalnız media və kommunikasiya problemi kimi baxmaq kifayət deyil. Rəqəmsal texnologiyalar fiziki müdaxilə olmadan da dövlətlərin daxili proseslərinə təsir göstərmək, ictimai rəyə yön vermək və siyasi institutlara inamı zəiflətmək imkanlarını genişləndirib. Bu reallıq beynəlxalq hüququn ənənəvi prinsiplərinin müasir texnoloji şəraitdə tətbiqi ilə bağlı yeni müzakirələri zəruri edir.
Bu yanaşma beynəlxalq münasibətlərin mühüm xüsusiyyətlərindən birini əks etdirir. Əvvəllər dövlətlər arasında rəqabət daha çox hərbi güc, iqtisadi imkanlar və diplomatik təsir vasitələri üzərindən aparılırdısa, indi informasiya məkanı da geosiyasi mübarizənin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib.
İnformasiya vasitəsilə ictimai rəyə təsir göstərmək, siyasi institutlara inamı zəiflətmək, cəmiyyətdə parçalanma yaratmaq və dövlətin beynəlxalq nüfuzuna zərbə vurmaq mümkündür. Belə fəaliyyətlərin məqsədi həmişə konkret məlumatın yayılması ilə məhdudlaşmır. Bəzi hallarda əsas hədəf cəmiyyətin həqiqəti müəyyənləşdirmək qabiliyyətini zəiflətmək, insanlarda ümumi etimadsızlıq yaratmaq və informasiya xaosu formalaşdırmaq olur.
Süni intellektin inkişafı bu təhlükələri daha da mürəkkəbləşdirir. Saxta görüntülər, dəyişdirilmiş səs yazıları, kontekstdən çıxarılmış videolar və avtomatlaşdırılmış hesablar vasitəsilə yayılan məlumatlar real hadisələrlə uydurmalar arasındakı sərhədi bulanıqlaşdıra bilər. Məlumatın qısa müddətdə milyonlarla insana çatması isə yanlış təsəvvürlərin aradan qaldırılmasını çətinləşdirir.
Bununla belə, süni intellekti yalnız təhlükə mənbəyi kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Bu texnologiyalar faktların yoxlanılması, saxta məzmunun müəyyənləşdirilməsi və böyük informasiya həcmlərinin təhlili üçün də imkanlar yaradır. Əsas məsələ texnologiyanın özündən daha çox onun hansı məqsədlərlə və hansı məsuliyyət çərçivəsində istifadə edilməsidir.
Deməli, dezinformasiyaya qarşı mübarizə yalnız yanlış məlumatı təkzib etməkdən ibarət olmamalıdır. Bunun üçün cəmiyyətin media savadlılığının artırılması, peşəkar jurnalistikanın gücləndirilməsi, informasiya mənbələrinin şəffaflığının təmin edilməsi və beynəlxalq əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi vacibdir.
İnformasiya müharibəsi və Azərbaycanın təcrübəsi
Azərbaycan informasiya təhlükəsizliyini milli təhlükəsizliyin mühüm istiqamətlərindən biri kimi nəzərdən keçirir. Beynəlxalq informasiya məkanında ölkə haqqında yayılan məlumatların dəqiqliyi, hadisələrin obyektiv işıqlandırılması və yanlış təsəvvürlərin qarşısının alınması bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bakı Mədəniyyət və Media Dialoqu Platformasındakı müzakirələr zamanı Qərb mediasında da Azərbaycanla bağlı yanlış və qeyri-dəqiq məlumatların yayıla bilməsi məsələsinə toxunulub. CNN telekanalının Azərbaycanla bağlı materialı bu kontekstdə nümunə göstərilib və məsələ ilə əlaqədar beynəlxalq məhkəməyə müraciət edildiyi bildirilib. Konkret materialın məzmunu, irəli sürülən iddialar və hüquqi müraciətin təfərrüatları isə müvafiq ilkin mənbələr əsasında ayrıca dəqiqləşdirilməlidir.
Bu yanaşma Azərbaycanın beynəlxalq informasiya məkanında öz mövqeyini müdafiə etmək və ölkə haqqında yayılan məlumatların dəqiqliyinə diqqət çəkmək niyyətini əks etdirir. Müasir dövrdə ölkənin beynəlxalq imici yalnız diplomatik bəyanatlarla və siyasi qərarlarla formalaşmır. Beynəlxalq media, sosial şəbəkələr, ekspert rəyləri və rəqəmsal platformalarda yayılan məlumatlar da dövlət haqqında təsəvvürlərə ciddi təsir göstərir.
Xüsusilə münaqişədən çıxmış və mürəkkəb geosiyasi şəraitdə fəaliyyət göstərən ölkələr üçün informasiya müstəvisində baş verənlər daha həssas xarakter daşıyır. Çünki yanlış məlumatlar yalnız ictimai rəydə təhrif yaratmır, eyni zamanda diplomatik münasibətlərə, investisiya mühitinə və regional təhlükəsizliyə də təsir göstərə bilər.
Azərbaycan-Ermənistan münasibətləri kontekstində bu məsələ daha aydın görünür. Tərəflər arasında hər hansı insidentin baş verməsi və ya danışıqlarla bağlı məlumatın yayılması qısa müddətdə sosial şəbəkələrdə müxtəlif şərhlərə, emosional reaksiyalara və bəzən təsdiqlənməmiş iddialara səbəb ola bilər. Belə hallarda informasiya mühitində yaranan gərginlik siyasi proseslərə əlavə təzyiq yaradır.
Bununla yanaşı, dezinformasiya ilə mübarizənin səmərəliliyi dövlətlərin yalnız öz mövqelərini açıqlaması ilə ölçülmür. Rəsmi məlumatların operativliyi, faktların yoxlanıla bilməsi, jurnalistlərin suallarına əsaslandırılmış cavabların verilməsi və təkzib mexanizmlərinin işlək olması da mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Hər hansı media qurumunun yaydığı məlumatın yanlış olduğunu iddia etmək həmin iddianın öz-özlüyündə təkzib edilməsi demək deyil. Belə hallarda konkret faktlar, sübutlar və yoxlanıla bilən məlumatlar təqdim edilməlidir. Eyni zamanda, jurnalistikanın əsas prinsiplərindən biri olan müstəqil yoxlama bütün tərəflərə münasibətdə tətbiq olunmalıdır.
Bu baxımdan Azərbaycanın informasiya təhlükəsizliyi siyasəti üçün həm operativ kommunikasiya, həm də etibarlı sübutlara əsaslanan ictimai diplomatiya vacibdir. Beynəlxalq auditoriya ilə dialoqun davamlılığı ölkənin mövqeyinin daha geniş və obyektiv anlaşılmasına kömək edə bilər.
Media sülhün tərəfdaşı ola bilərmi?
Sessiyanın mövzusundan irəli gələn əsas suallardan biri medianın sülh prosesində hansı rolu oynaya bilməsidir. Media yalnız baş verən hadisələri işıqlandıran vasitə deyil. O, eyni zamanda ictimai təsəvvürlərin formalaşmasına, siyasi proseslərin şərhinə və cəmiyyətlər arasında münasibətlərin inkişafına təsir göstərir.
Bu təsir ikitərəfli xarakter daşıyır. Peşəkar jurnalistika faktları yoxlayır, hadisələri kontekst daxilində təqdim edir, yanlış məlumatları üzə çıxarır və ictimai müzakirələr üçün əsas yaradır. Əksinə, sensasiya naminə yayılan təsdiqlənməmiş xəbərlər, nifrət ritorikası və hadisələrin birtərəfli təqdimatı cəmiyyətlər arasında mövcud ziddiyyətləri dərinləşdirə bilər.
Azərbaycan və Ermənistan münasibətlərində medianın məsuliyyəti xüsusilə böyükdür. Çünki münaqişə ilə bağlı xəbərlər çox vaxt yalnız cari hadisələrin təsviri kimi qəbul edilmir, həm də tarixi yaddaş, milli kimlik və təhlükəsizlik hissi ilə əlaqələndirilir.
Belə şəraitdə jurnalistlərin üzərinə bir neçə mühüm vəzifə düşür: məlumatları bir neçə mənbə əsasında yoxlamaq, emosional başlıqlarla ictimai rəyi manipulyasiya etməmək, qarşı tərəfin mövqeyini mümkün olduqda təqdim etmək və faktlarla şərhləri bir-birindən ayırmaq.
Lakin medianın sülh prosesinə töhfə verməsi münaqişənin bütün tərəflərini eyni mövqedə göstərmək və ya mövcud fikir ayrılıqlarını gizlətmək demək deyil. Jurnalistikanın əsas vəzifəsi həqiqəti araşdırmaqdır. Sülhə xidmət edən media məhz bu vəzifəni peşəkar standartlara uyğun yerinə yetirən mediadır.
Bunun üçün təkcə jurnalistlərin fərdi məsuliyyəti kifayət etmir. Media qurumlarının redaksiya siyasəti, informasiya mənbələrinin əlçatanlığı, peşəkar özünütənzimləmə mexanizmləri və beynəlxalq media əməkdaşlığı da əhəmiyyətlidir.
Bakı Mədəniyyət və Media Dialoqu Platforması çərçivəsində keçirilən sessiyanın əhəmiyyəti də burada üzə çıxır. Müxtəlif ölkələrdən olan media nümayəndələrinin və mütəxəssislərin iştirakı dezinformasiya ilə mübarizənin təkcə milli deyil, həm də beynəlxalq əməkdaşlıq tələb edən problem olduğunu göstərir.
Sülhün dili və siyasi reallıqlar
Bakının sülh gündəliyindən irəli gələn mühüm nəticələrdən biri sülh ritorikası ilə real siyasi proseslər arasında əlaqənin vacibliyidir.
Sülhün dili yalnız yumşaq ifadələrdən, barışıq çağırışlarından və diplomatik bəyanatlardan ibarət deyil. Bu dil, ilk növbədə, qarşılıqlı münasibətlərdə məsuliyyətli davranış, əldə olunmuş razılaşmalara hörmət və ictimaiyyətə təqdim edilən məlumatların düzgünlüyü ilə möhkəmlənir.
Əgər siyasi aktorlar sülhdən danışdıqları halda, cəmiyyətlərdə düşmənçilik hissini gücləndirən məlumatlar yayılırsa, bu ziddiyyət sülh prosesinin etibarlılığına xələl gətirə bilər. Eyni zamanda, qarşı tərəfin hər bir addımının avtomatik olaraq mənfi niyyətlə izah edilməsi dialoq imkanlarını məhdudlaşdırır.
Bu baxımdan sülhün qorunması həm siyasi rəhbərliklərin, həm medianın, həm də cəmiyyətin məsuliyyətidir. Siyasi razılaşmalar münasibətlərin hüquqi çərçivəsini yarada bilər, lakin həmin münasibətlərin gündəlik həyatda möhkəmlənməsi üçün etimadın tədricən formalaşması lazımdır.
Burada informasiya təhlükəsizliyi ilə sülh quruculuğu arasında birbaşa əlaqə yaranır. Dezinformasiyanın qarşısının alınması tərəflər arasında gərginliyi artıran yanlış təsəvvürlərin yayılmasını məhdudlaşdıra bilər. Etibarlı informasiya mühiti isə dialoq üçün daha əlverişli şərait yarada bilər.
Ancaq bunun üçün informasiya təhlükəsizliyi ilə ifadə və media azadlığı arasında tarazlığın qorunması da vacibdir. Dezinformasiya ilə mübarizə adı altında qanuni tənqidin və jurnalist araşdırmalarının məhdudlaşdırılmasına yol verilməməlidir. Əks halda, cəmiyyətin etibarlı informasiya əldə etmək imkanları zəifləyə bilər.
Beynəlxalq hüquq yeni reallıqlara cavab verə biləcəkmi?
Rəqəmsal texnologiyaların yaratdığı imkanlar dövlətlərin daxili proseslərinə təsirin ənənəvi formalarından kənara çıxmağa şərait yaradır. Bu səbəbdən beynəlxalq hüququn dövlətlərin suverenliyi və daxili işlərinə qarışmamaq prinsiplərinin müasir şəraitdə tətbiqi məsələsi də müzakirə olunmalıdır.
Bu məsələ beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsi və praktikası üçün aktualdır. Çünki informasiya əməliyyatlarının müəyyənləşdirilməsi, onların konkret dövlətlə əlaqəsinin sübut olunması və məsuliyyətin hüquqi əsaslarla müəyyənləşdirilməsi ciddi çətinliklər yaradır.
İnformasiya məkanında fəaliyyət göstərən aktorların müxtəlifliyi, məlumatların anonim hesablar vasitəsilə yayılması və texnologiyaların sürətli inkişafı beynəlxalq hüquqi mexanizmlərin tətbiqini mürəkkəbləşdirir.
Bununla belə, mövcud hüquqi prinsiplərin yenidən nəzərdən keçirilməsi məsələsi diqqətlə araşdırılmalıdır. Dövlətlərin suverenliyinin qorunması ilə sərbəst informasiya mübadiləsinin təmin edilməsi arasında tarazlıq yaradılmalıdır. Həmçinin dezinformasiya anlayışının siyasi məqsədlərlə həddindən artıq genişləndirilməsinin qarşısını alan aydın meyarlar müəyyənləşdirilməlidir.
Beynəlxalq əməkdaşlıq bu sahədə mühüm rol oynaya bilər. Dövlətlər, beynəlxalq təşkilatlar, media qurumları və texnologiya şirkətləri yanlış məlumatların yayılmasına qarşı ümumi yanaşmalar formalaşdırmaq üçün birgə fəaliyyət göstərə bilərlər. Lakin belə əməkdaşlıq hüquqi müəyyənlik, şəffaflıq və fundamental hüquqlara hörmət prinsiplərinə əsaslanmalıdır.
Beləliklə, oktyabrın 26-da Bakıda keçirilən xüsusi sessiyada müzakirəyə çıxarılan məsələlər Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin gələcəyi ilə müasir informasiya təhlükəsizliyinin çağırışları arasındakı əlaqəni bir daha önə çıxarır. Münaqişədən sonra xalqlar arasında etimadın bərpası uzunmüddətli və mürəkkəb prosesdir. Dezinformasiya isə bu prosesə mənfi təsir göstərə, cəmiyyətlər arasında mövcud ziddiyyətləri dərinləşdirə və siyasi dialoqun imkanlarını məhdudlaşdıra bilər.
Azərbaycan və Ermənistan arasında davamlı sülhün təmin edilməsi üçün siyasi razılaşmaların möhkəmləndirilməsi ilə yanaşı, ictimai səviyyədə etimadın formalaşdırılması da vacibdir. Bu prosesdə media faktların obyektiv təqdim olunmasına, tarixi məsələlərin məsuliyyətlə işıqlandırılmasına və yanlış məlumatların qarşısının alınmasına töhfə verə bilər. Eyni zamanda, informasiya təhlükəsizliyi sahəsində uzunmüddətli nəticələrə nail olmaq üçün media savadlılığının artırılması, etibarlı informasiya mənbələrinin gücləndirilməsi, beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsi və hüquqi mexanizmlərin təkmilləşdirilməsi lazımdır.
İnformasiya müharibəsinin gücləndiyi bir dövrdə həqiqətə əsaslanan kommunikasiya təkcə jurnalistikanın peşəkar tələbi deyil, həm də regional sabitliyin qorunması üçün mühüm şərtdir. Cənubi Qafqazda sülhün davamlılığı yalnız müharibənin başa çatması ilə deyil, qarşıdurmanı qidalandıran siyasi və informasiya mühitinin tədricən dəyişməsi ilə ölçüləcək.
Müşahidəçi
10:10 29.10.2026
Oxunuş sayı: 310
