Bakı–Ceyhan neft kəməri: Azərbaycana qarşı ittihamlar, Türkiyənin maraqları və beynəlxalq reallıq

2. Azərbaycan neftinin İsrailə çatması ilə Azərbaycan dövlətinin İsraillə birbaşa neft satışı müqaviləsi bağlaması eyni şey deyil

Müzakirələrdə ən çox qarışdırılan məsələlərdən biri budur.

Neftin hasil edildiyi ölkə, onun mülkiyyətçisi, satıcısı, ticarət vasitəçisi, tranzit ölkəsi və son alıcısı fərqli tərəflər ola bilər.

Məsələn, Azərbaycan mənşəli neft Xəzər hövzəsində hasil olunur, BTC vasitəsilə Türkiyənin Ceyhan terminalına çatdırılır, orada tankerlərə yüklənir və beynəlxalq bazarda satılır. Alıcı bu nefti birbaşa istehsalçıdan, ticarət şirkətindən və ya başqa kommersiya vasitəçisindən əldə edə bilər.

Belə bir əməliyyatın mövcudluğu öz-özlüyündə Azərbaycan dövlətinin İsraillə ayrıca ikitərəfli neft müqaviləsi bağladığını sübut etmir.

Ancaq əks istiqamətdə də səhvə yol vermək olmaz. Neft Azərbaycan mənşəlidirsə və sonradan İsrailə çatırsa, onu yalnız Ceyhan limanından keçdiyinə görə Azərbaycan nefti olmaqdan çıxmış hesab etmək mümkün deyil.

Dəqiq ifadə belədir: Azərbaycan mənşəli neft beynəlxalq ticarət vasitəsilə İsrailə çata bilər, lakin konkret yükün İsrailə çatması Azərbaycan dövlətinin həmin alıcı ilə birbaşa satış müqaviləsi bağladığını avtomatik sübut etmir.

Bu fərq mühümdür. Çünki beynəlxalq ticarətdə malın mənşəyi ilə kommersiya müqaviləsinin tərəfləri eyni anlayış deyil.

Azərbaycanı ittiham edənlər də, Azərbaycanı müdafiə edənlər də bu fərqi nəzərə almalıdırlar. Faktların düzgün izahı emosional mübahisədən daha güclüdür.

3. Türkiyənin özü nə deyir?

Məsələnin ən mühüm tərəflərindən biri Türkiyə dövlətinin rəsmi mövqeyidir.

Türkiyənin Energetika və Təbii Sərvətlər Nazirliyi 10 noyabr 2024-cü ildə Ceyhandan İsrailə neft daşınması ilə bağlı müzakirələrə cavab olaraq BTC-nin fəaliyyətinin beynəlxalq sazişlərə əsaslandığını açıqlayıb.

Nazirliyin açıqlamasında xüsusi olaraq bildirilib ki, BTC-nin Türkiyə ərazisindəki hissəsini idarə edən BOTAŞ International şirkətinin neftin alqı-satqısında iştirakı və neftin satışına dair sərəncamvermə səlahiyyəti yoxdur.

Bu, məsələnin iqtisadi mahiyyətini anlamaq üçün vacib faktdır.

BOTAŞ International boru kəmərinin Türkiyə hissəsinin operatorudur. Onun əsas funksiyası neftin təhlükəsiz və səmərəli nəqlini təmin etməkdir. Neftin kimə satılması isə başqa kommersiya münasibətlərinin predmetidir.

Başqa sözlə, neftin Türkiyə ərazisindən keçməsi Türkiyə dövlətinin həmin neftin mülkiyyətçisi və ya satıcısı olması demək deyil.

Eyni qaydada, neftin Ceyhan terminalında tankerlərə yüklənməsi də Türkiyənin avtomatik olaraq həmin neftin son alıcısını müəyyənləşdirdiyi mənasına gəlmir.

Bununla belə, Türkiyənin rəsmi mövqeyini də tam və dəyişməz hüquqi nəticə kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Dövlətin tranzit və operator funksiyaları ilə yanaşı, onun müqavilələrdən və milli qanunvericilikdən irəli gələn digər hüquq və öhdəlikləri də mövcuddur.

Əsas nəticə isə dəyişmir: tranzit ölkənin ərazisindən keçən bütün malların kommersiya qərarlarına avtomatik nəzarət etdiyini düşünmək yanlışdır.

4. BTC yalnız Azərbaycanın deyil, beynəlxalq enerji şirkətlərinin də iştirak etdiyi strateji layihədir

BTC-ni yalnız Azərbaycanla Türkiyə arasında ikitərəfli iqtisadi münasibət kimi qiymətləndirmək də düzgün olmaz.

Kəmərin sahibi BTC Co. şirkətidir. Layihənin səhmdarları arasında Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti SOCAR, BP, Türkiyənin TPAO şirkəti və digər beynəlxalq enerji şirkətləri yer alır.

2025-ci ilin birinci rübünə aid açıqlanmış səhmdarlıq strukturuna əsasən, SOCAR-ın payı 32,97 faiz, BP-nin payı 30,10 faiz, Macarıstanın MOL şirkətinin payı 8,90 faiz, Türkiyənin TPAO şirkətinin payı isə 6,53 faiz təşkil edirdi. Digər səhmdarlar arasında Eni, TotalEnergies, ITOCHU, ONGC Videsh, ExxonMobil və INPEX də var.

Bu rəqəmlər göstərir ki, BTC yalnız bir dövlətin siyasi qərarları ilə idarə olunan adi milli boru kəməri deyil. O, müxtəlif ölkələrin şirkətlərinin kapital qoyduğu beynəlxalq enerji infrastrukturudur.

Kəmərin tikintisi və fəaliyyəti böyük maliyyə resursları, uzunmüddətli müqavilələr, texniki öhdəliklər və beynəlxalq əməkdaşlıq tələb edir.

Buna görə də onun fəaliyyətinin dayandırılması məsələsinə yalnız siyasi çağırış kimi baxmaq olmaz. Belə bir qərarın kommersiya müqavilələrinə, investorlara, operatorlara, ixracatçılara və tranzit tərəfdaşlarına təsiri ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Beynəlxalq şirkətlərin iştirak etməsi Türkiyənin kəməri heç bir halda dayandıra bilməyəcəyi demək deyil. Lakin müqavilə öhdəlikləri nəzərə alınmadan belə bir addımın atılması ciddi hüquqi və maliyyə mübahisələrinə səbəb ola bilər.

5. Türkiyə BTC-dən nə qazanır?

Bəzən müzakirələrdə Türkiyənin BTC-dəki rolu elə təqdim olunur ki, guya kəmər yalnız Azərbaycanın maraqlarına xidmət edir.

Bu, həqiqəti tam əks etdirmir.

BTC Türkiyəyə bir neçə istiqamətdə fayda verir.

Birincisi, tranzit və istismar fəaliyyəti. Kəmərin Türkiyə hissəsinin istismarı, texniki xidməti və əlaqəli infrastruktur iqtisadi fəaliyyət yaradır. Türkiyənin BOTAŞ International şirkəti bu hissənin operatorudur.

İkincisi, iqtisadi əməkdaşlıq. Kəmər Türkiyəni Xəzər regionunun enerji resurslarını Aralıq dənizi vasitəsilə dünya bazarlarına çıxaran əsas marşrutlardan birinə çevirir.

Üçüncüsü, geosiyasi mövqe. Türkiyə enerji istehsalçıları ilə beynəlxalq bazarlar arasında mühüm tranzit ölkə kimi mövqeyini gücləndirir.

Dördüncüsü, enerji infrastrukturunun inkişafı. BTC Türkiyənin Ceyhan ərazisində enerji ilə əlaqəli logistika və texniki xidmət imkanlarını dəstəkləyir.

Bununla belə, Türkiyənin BTC-dən əldə etdiyi bütün iqtisadi gəlirlərin dəqiq ümumi məbləğini açıq məlumatlar əsasında göstərmək mümkün deyil. Tranzit haqları, operator gəlirləri, vergilər və digər kommersiya ödənişləri eyni göstərici deyil. Buna görə də konkret rəsmi rəqəm olmadan Türkiyənin illik qazancını müəyyən məbləğ kimi təqdim etmək düzgün olmaz.

Ancaq kəmərin Türkiyəyə iqtisadi və strateji fayda verdiyi aydındır. Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankının layihə qiymətləndirməsində BTC-nin regional iqtisadi əməkdaşlığı gücləndirdiyi, Xəzər regionunun əsas bazarlarla əlaqələrini möhkəmləndirdiyi və yerli iqtisadi fəaliyyətə töhfə verdiyi vurğulanır.

Beləliklə, BTC Türkiyə üçün yalnız boru kəmərinin keçdiyi ərazi deyil, uzunmüddətli iqtisadi və geosiyasi 

6. Türkiyə kəməri bağlasa, nə itirə bilər?

İlk baxışda kəmərin bağlanması siyasi təzyiq vasitəsi kimi görünə bilər. Lakin polit iqtisadiyyat baxımından əsas sual başqadır: bu qərarın Türkiyəyə gətirəcəyi fayda onun iqtisadi, hüquqi və strateji xərclərindən çox olacaqmı?

Bu sualın cavabı sadə deyil, lakin nəzərə alınmalı bir neçə mühüm risk var.

İqtisadi itkilər

Kəmərin fəaliyyəti dayandırılarsa, Türkiyə BTC-nin istismarı ilə əlaqəli iqtisadi fəaliyyətin zəifləməsi ilə üzləşə bilər. Operatorun və xidmət şirkətlərinin fəaliyyəti, tranzitlə bağlı gəlirlər və Ceyhan terminalının BTC-yə aid yüklərlə əlaqəli iqtisadi dövriyyəsi təsir altına düşə bilər.

Neftin alternativ marşrutlarla daşınması mümkün olsa belə, bu, bütün iqtisadi itkilərin avtomatik aradan qalxacağı demək deyil.

Müqavilə və hüquqi risklər

BTC 18 noyabr 1999-cu ildə Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə arasında imzalanmış hökumətlərarası sazişə və onunla əlaqəli ev sahibi hökumət sazişlərinə əsaslanır.

Bu sazişlər kəmərin fəaliyyətinin hüquqi çərçivəsini müəyyən edir. Müqavilə öhdəliklərinə zidd olan qərar mübahisələrə, kompensasiya tələblərinə və beynəlxalq arbitraj proseslərinə səbəb ola bilər. Konkret nəticə isə sazişlərin müddəalarından, pozuntunun xarakterindən və tətbiq olunan hüquqdan asılıdır.

Deməli, Türkiyənin kəməri bağlaması hüquqi baxımdan heç bir nəticəsi olmayan sadə inzibati qərar kimi qəbul edilə bilməz.

Burada vacib bir düzəliş də etmək lazımdır: beynəlxalq sazişlərin mövcudluğu Türkiyənin kəməri heç bir şəraitdə dayandıra bilməyəcəyini sübut etmir. Dövlətlərdə təhlükəsizlik və digər hüquqi əsaslarla müəyyən tədbirlər görmək imkanları ola bilər. Lakin belə tədbirlərin qanuniliyi və nəticələri konkret müqavilə müddəaları əsasında qiymətləndirilməlidir.

Beynəlxalq investorlara verilən siqnal

BTC-də beynəlxalq enerji şirkətlərinin iştirakı Türkiyə üçün əlavə məsuliyyət yaradır. İnvestorlar uzunmüddətli layihələrə vəsait qoyarkən müqavilələrin sabitliyinə, infrastrukturun etibarlılığına və dövlətlərin öhdəliklərinə əməl etməsinə diqqət yetirirlər.

Əgər bir dövlət siyasi təzyiq altında müqavilə öhdəliklərini gözlənilmədən pozarsa, investorlar həmin ölkədə gələcək layihələrin riskini yenidən qiymətləndirə bilərlər.

Bu, Türkiyənin digər enerji, nəqliyyat və logistika layihələrinə də dolayı təsir göstərə bilər.

Lakin burada da ölçülü danışmaq lazımdır: bir qərarın bütün beynəlxalq investisiyaları dayandıracağını söyləmək olmaz. Daha düzgün nəticə budur ki, belə bir addım Türkiyənin müqavilə etibarlılığı və investisiya mühiti ilə bağlı suallar yarada bilər.

7. Rəqəmlər nə deyir?

BTC-nin iqtisadi əhəmiyyətini göstərmək üçün bir neçə fakt kifayətdir:

• Kəmərin ümumi uzunluğu təxminən 1 768 kilometrdir.

• Türkiyə ərazisindəki hissəsi təxminən 1 076 kilometrdir.

• Layihənin texniki ötürmə gücü gündə təxminən 1,2 milyon barel səviyyəsindədir.

• 2025-ci ilin birinci rübündə Ceyhan terminalında BTC vasitəsilə ixrac olunan təxminən 54 milyon barel neft 70 tankerə yüklənib.

• Həmin dövrdə BTC Co. təxminən 32 milyon ABŞ dolları əməliyyat xərci və 13 milyon ABŞ dolları kapital xərci çəkib.

• Layihədə SOCAR-ın payı 32,97 faiz, BP-nin payı 30,10 faiz, Türkiyənin TPAO şirkətinin payı isə 6,53 faiz olub.

Bu rəqəmlər BTC-nin böyük həcmli və yüksək kapital tələb edən beynəlxalq enerji infrastrukturu olduğunu göstərir.

Amma bir məqamı vurğulamaq vacibdir: 2025-ci ilin birinci rübü üzrə 32 milyon dollarlıq əməliyyat xərci Türkiyənin qazancı deyil. Bu, BTC Co.-nun müvafiq dövr üçün xərcidir. Eyni qaydada, TPAO-nun səhmdarlıq payı Türkiyə dövlətinin birbaşa büdcə gəliri ilə eyniləşdirilə bilməz.

İqtisadi təhlildə məhz belə fərqlərə riayət etmək lazımdır. Əks halda, düzgün arqumentlər belə yanlış rəqəmlərlə zəifləyə bilər.

8. Bu məsələ Türk dünyasının gələcəyi ilə niyə bağlıdır?

BTC-nin əhəmiyyəti yalnız neft satışından əldə edilən gəlirlərlə məhdudlaşmır.

Kəmər Azərbaycanı Gürcüstan üzərindən Türkiyəyə, oradan isə dünya bazarlarına bağlayır. Bu marşrut Xəzər hövzəsinin iqtisadi imkanlarını Aralıq dənizi ilə birləşdirir və regional əməkdaşlığın praktiki nümunələrindən biridir.

Türk dünyasının gələcək inkişafı üçün enerji, nəqliyyat, logistika, rəqəmsal infrastruktur, sənaye və ticarət sahələrində uzunmüddətli əməkdaşlıq vacibdir.

BTC bu əməkdaşlığın enerji sahəsində formalaşmış nümunəsidir.

Əgər belə layihələr siyasi mübahisələr səbəbindən asanlıqla dayandırıla bilən vasitələrə çevrilərsə, gələcək regional layihələrin planlaşdırılması da çətinləşə bilər. İnvestorlar, banklar və şirkətlər yalnız layihənin iqtisadi gəlirliliyini deyil, onun siyasi sabitliyini də nəzərə alacaqlar.

Bu baxımdan Azərbaycan və Türkiyə üçün əsas vəzifə bir-birinə qarşı iqtisadi təzyiq vasitələri axtarmaq deyil, mövcud əməkdaşlıq sistemini daha etibarlı və dayanıqlı etməkdir.

Türk dünyasının iqtisadi inteqrasiyası emosional şüarlarla deyil, uzunmüddətli müqavilələr, etibarlı logistika, qarşılıqlı investisiyalar və sabit iqtisadi əlaqələrlə qurulur.

9. Bəs Türkiyə nə etməlidir?

Türkiyənin İsrailə qarşı siyasi mövqeyi ilə bağlı müzakirələr ayrıca məsələdir. Hər bir dövlət öz xarici siyasətini müəyyənləşdirmək hüququna malikdir. Lakin siyasi mövqe ilə beynəlxalq enerji infrastrukturunun idarə edilməsi arasında hüquqi və iqtisadi fərqlər mövcuddur.

Türkiyə öz siyasətini həyata keçirərkən aşağıdakı amilləri nəzərə almalıdır:

1. Beynəlxalq müqavilələrdən irəli gələn öhdəliklər.

2. BTC-nin beynəlxalq səhmdarlarının və kommersiya tərəfdaşlarının hüquqları.

3. Tranzit və enerji infrastrukturu ilə bağlı iqtisadi maraqlar.

4. Türkiyənin etibarlı enerji və logistika tərəfdaşı kimi reputasiyası.

5. Azərbaycanla strateji əməkdaşlığın uzunmüddətli əhəmiyyəti.

Əgər Ankara müəyyən neft yüklərinin son təyinatı ilə bağlı məhdudiyyət tətbiq etmək istəyirsə, bu məsələ hüquqi baxımdan ayrıca araşdırılmalı, mövcud müqavilələrlə uyğunluğu qiymətləndirilməli və mümkün nəticələr hesablanmalıdır.

Ən düzgün yanaşma siyasi çağırışları avtomatik olaraq iqtisadi qərarlara çevirmək deyil, hər bir addımın hüquqi əsasını, real təsirini və alternativlərini ölçməkdir.

10. Nəticə: Azərbaycanla Türkiyə arasında etimad siyasi şüarlardan daha qiymətlidir

Azərbaycan mənşəli neftin İsrailə çatması faktı ilə Azərbaycan dövlətinin İsraillə birbaşa neft satışı müqaviləsi bağlaması eyni anlayış deyil. Beynəlxalq enerji ticarətində neftin mənşəyi, mülkiyyətçisi, satıcısı, tranzit ölkəsi və son alıcısı fərqli ola bilər.

BTC-nin Türkiyədən keçməsi də Türkiyənin həmin neftin sahibi və ya satıcısı olması demək deyil. Türkiyənin rəsmi açıqlaması onun ərazisindəki operatorun neftin alqı-satqısında iştirak etmədiyini göstərir.

Eyni zamanda, Azərbaycan mənşəli neftin beynəlxalq ticarət vasitəsilə İsrailə çatmasını inkar etmək də düzgün deyil. 2025-ci ildə Ceyhandan İsrailə Azərbaycan mənşəli neft daşınması barədə Kpler məlumatlarına əsaslanan xəbərlər mövcuddur. Bu fakt konkret ticarət zəncirinin araşdırılmasını tələb edir, lakin təkbaşına Azərbaycan dövlətinin birbaşa satış müqaviləsinin sübutu deyil.

BTC beynəlxalq şirkətlərin iştirak etdiyi, üç ölkənin hökumətlərarası sazişləri əsasında fəaliyyət göstərən strateji enerji layihəsidir. Onun fəaliyyətinin dayandırılması Türkiyə üçün də iqtisadi, hüquqi və reputasiya riskləri yarada bilər. Bu risklərin dəqiq maliyyə məbləğini isə müvafiq müqavilələr və rəsmi maliyyə məlumatları olmadan hesablamaq mümkün deyil.

Türkiyənin bu layihədə marağı yalnız tranzit gəlirlərindən ibarət deyil. BTC onun regional enerji mövqeyini, beynəlxalq əməkdaşlıq imkanlarını və Xəzər hövzəsi ilə Aralıq dənizi arasında əlaqələrini gücləndirir.

Buna görə də məsələyə yalnız bir ölkəyə təzyiq göstərmək prizmasından baxmaq strateji baxımdan məhdud yanaşma olardı.

Azərbaycanla Türkiyə arasında münasibətlərin gücü bir-birinin iqtisadi imkanlarını zəiflətməkdə deyil, ortaq layihələri qorumaqda, hüquqi öhdəliklərə hörmət etməkdə və gələcək nəsillər üçün daha güclü regional əməkdaşlıq yaratmaqdadır.

Azərbaycanın da, Türkiyənin də milli maraqları tələb edir ki, enerji siyasəti emosional ittihamlarla deyil, hüquqi reallıqlar, iqtisadi hesablamalar və uzunmüddətli strateji düşüncə ilə müəyyənləşdirilsin.

Çünki neft bir gün tükənə bilər, qiymətlər dəyişə bilər, siyasi münasibətlərdə fikir ayrılıqları yarana bilər. Lakin etibarlı tərəfdaşlıq, müqavilə mədəniyyəti və qarşılıqlı etimad uzunmüddətli iqtisadi gücün əsasını təşkil edir.

BTC-nin bağlanmasını tələb edən Türkiyədaxili qüvvələr anlamalıdırlar ki, bu addım Türkiyənin strateji, iqtisadi və geosiyasi maraqlarına ciddi zərbə vura bilər. Beynəlxalq öhdəlikləri, iqtisadi əməkdaşlığı və regional enerji təhlükəsizliyini riskə atmaq Türkiyəni gücləndirməz, əksinə, onun rəqiblərinin mövqelərini möhkəmləndirər. Türkiyənin maraqlarını qorumaq adı ilə onun strateji imkanlarını zəiflətmək Türkiyəyə xidmət deyil; nəticə etibarilə, bu, Türkiyənin rəqiblərinin maraqlarına işləyən mövqedir.