Çarpaz baxış

“İkinci Qarabağ müharibəsinin nəticəsi avtomatik olaraq sülh demək deyil”- Üçüncü savaş da baş verə bilərdi?- Generalla MÜSAHİBƏ

2020-ci il 27 sentyabrda başlayan İkinci Qarabağ müharibəsi Cənubi Qafqazın hərbi və siyasi xəritəsini köklü şəkildə dəyişdirən hadisələrdən biri oldu. Savaşın üzərindən altə il keçir. Müharibədən sonra Azərbaycanın regional mövqeyi möhkəmləndi, Ermənistanın əvvəlki status-kvoya əsaslanan təhlükəsizlik modeli dəyişdi və Türkiyənin bölgədəki rolu daha da gücləndi. Eyni zamanda Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı ənənəvi vasitəçilik və təhlükəsizlik rolunun əvvəlki formasında qalması çətinləşdi və regionda yeni aktorların təsiri artdı. Müharibənin nəticələri yalnız hərbi sahədə deyil, nəqliyyat dəhlizləri, regional əməkdaşlıq və təhlükəsizlik arxitekturasında da yeni proseslərə yol açdı. Azərbaycan-Ermənistan arasında sülh gündəliyinin formalaşması bu yeni reallığın əsas siyasi nəticələrindən biri kimi diqqət çəkir. Bununla yanaşı, İranın təhlükəsizlik narahatlıqları, Türkiyə-Azərbaycan müttəfiqliyi və Qərbin artan diplomatik fəallığı Cənubi Qafqazı daha mürəkkəb geosiyasi rəqabət məkanına çevirir. Bəs müharibədən sonra yaranan yeni reallıq regionda davamlı sülh və təhlükəsizlik sisteminə çevrilə bilərmi?

Türkiyəli general Yücel Karauz İkinci Qarabağ müharibəsinin növbəti ildönümü barədə Crossmedia.az-a geniş müsahibə verib

— İkinci Qarabağ müharibəsi Cənubi Qafqazın hərbi və siyasi tarazlığını necə dəyişdi?

— 44 günlük müharibə bölgədə uzun müddət mövcud olmuş hərbi-siyasi reallığı dəyişdirdi. Azərbaycan ərazi bütövlüyünü bərpa etmək istiqamətində həlledici nəticə əldə etdi, Ermənistanın əvvəlki hərbi üstünlüyə və mövcud status-kvoya söykənən mövqeyi sarsıldı. Türkiyənin bölgədəki siyasi və təhlükəsizlik çəkisi artdı, Rusiyanın isə münaqişənin yeganə əsas vasitəçisi və təhlükəsizlik təminatçısı kimi mövqeyi əvvəlki qədər mübahisəsiz qalmadı.

Ancaq müharibənin nəticəsi avtomatik olaraq davamlı sülh demək deyildi. Sərhədlərin delimitasiyası, qarşılıqlı etimad, nəqliyyat əlaqələri və sülh sazişinin tam rəsmiləşdirilməsi hələ də prosesin əsas məsələləridir.

— Müharibənin hərbi doktrina baxımından əsas dərsləri hansılar oldu?

— Əsas dərs budur ki, müasir müharibədə PUA-lar təkbaşına qələbə qazandırmır; onların kəşfiyyat, hədəfin müəyyənləşdirilməsi, artilleriya və digər zərbə vasitələri ilə vahid sistemdə işləməsi əməliyyatların nəticəsinə ciddi təsir göstərir. 2020-ci ildə Azərbaycan PUA-lardan həm müşahidə və hədəfgöstərmə, həm də zərbə imkanları üçün istifadə etdi. RUSI və CSIS təhlilləri də bu müharibənin əhəmiyyətini yalnız dronların deyil, sensorlardan zərbəyə qədər uzanan inteqrasiya olunmuş sistemin fonunda qiymətləndirir.

Digər mühüm dərs hava hücumundan müdafiənin çoxqatlı qurulması, elektron mübarizə, aldatma vasitələri, bölmələrin səpələnməsi və logistikanın qorunmasıdır. Ənənəvi zirehli texnika, artilleriya və komanda məntəqələri müşahidə olunan və müdafiəsi zəif hədəfə çevrilə bilər. Buna görə texnologiyanın alınması ilə yanaşı, onunla mübarizə aparan sistemlərin, hazırlığın və əməliyyat doktrinasının daim yenilənməsi vacibdir.

— Azərbaycanıntaktika və texnologiyaları Türkiyənin müdafiə sənayesi və hərbi təcrübəsinə hansı təsiri göstərdi?

— Müharibə Türkiyə istehsalı olan Bayraktar TB2-nin döyüş şəraitində tətbiqini beynəlxalq diqqətə çıxardı və Türkiyə müdafiə sənayesinin ixrac imkanlarını gücləndirdi. Eyni zamanda bu təcrübə kəşfiyyat, hədəfgöstərmə, PUA, artilleriya və komanda-idarəetmə sistemlərinin birlikdə işləməsinin əhəmiyyətini göstərdi. Bununla belə, Azərbaycanın nəticəsini yalnız bir ölkənin texnologiyası ilə izah etmək düzgün olmaz: Azərbaycan müxtəlif mənşəli sistemlərdən, öz hərbi hazırlığından və əvvəlki illərdə qurduğu imkanlardan istifadə etdi.

Türkiyə üçün nəticə yalnız məhsul ixracı deyil, döyüş təcrübəsinin təhlili, müdafiə sənayesində yeni ehtiyacların müəyyənləşdirilməsi və müttəfiqlə birgə qabiliyyət inkişaf etdirmək oldu. Şuşa Bəyannaməsi müdafiə sənayesi, hərbi əməkdaşlıq və qarşılıqlı yardım sahəsində ittifaq çərçivəsini rəsmiləşdirdi.

— Dəyişən hərbi tarazlıq Rusiya, Türkiyə və İranın təhlükəsizlik siyasətinə necə təsir etdi?

— Azərbaycanın hərbi və siyasi mövqeyinin güclənməsi regional aktorları öz siyasətlərini yenidən nəzərdən keçirməyə sövq etdi. Türkiyə Azərbaycanla müttəfiqliyini daha institusional səviyyəyə qaldırdı. Rusiya isə bölgədəki rolunu qorumağa çalışsa da, Ukrayna müharibəsi, Ermənistanın xarici siyasətindəki dəyişikliklər və yeni vasitəçilik təşəbbüsləri onun əvvəlki mərkəzi mövqeyini zəiflətdi. Ermənistanın 2026-cı il seçkilərindən sonra Avropa istiqamətinə yaxınlaşması da bu dəyişən mənzərənin bir hissəsidir.

İran üçün əsas məsələ sərhədlərin dəyişməməsi, Ermənistanla sərhədinin və regional nəqliyyat bağlantılarının qorunmasıdır. Tehran nəqliyyat əlaqələrinin açılmasına prinsipcə qarşı olmadığını, lakin bunun dövlətlərin suverenliyi və ərazi bütövlüyü çərçivəsində həyata keçirilməli olduğunu bildirir. Beləliklə, nəqliyyat layihələri iqtisadi məsələ olmaqla yanaşı, regional təhlükəsizlik və nüfuz rəqabətinin də bir hissəsinə çevrilib.

— Rusiya-Ukrayna müharibəsi rəsmi Moskvanın Cənubi Qafqazdakı rolunu dəyişibmi?

— Bəli, Rusiyanın rolu dəyişib, amma bölgədən tamamilə çıxmayıb. Ukrayna müharibəsi Moskvanın siyasi və hərbi resurslarını ciddi şəkildə məşğul etdi; eyni zamanda onun vasitəçilik təşəbbüsləri artıq bölgədəki yeganə diplomatik kanal deyil. Vaşinqtonun 2025-ci ildə sülh prosesinə qoşulması və 2026-cı ildə Azərbaycanla Ermənistan liderlərinin əldə olunmuş razılaşmaların, o cümlədən TRIPP layihəsinin icrasını müzakirə etməsi vasitəçilik mühitinin çoxşaxəli olduğunu göstərir.

Bu şərait Azərbaycan və Ermənistana münasibətlərini yalnız Moskvanın vasitəçiliyi ilə deyil, birbaşa danışıqlar və başqa beynəlxalq platformalar vasitəsilə də irəli aparmaq imkanı yaradıb. Lakin Rusiyanın iqtisadi, siyasi və təhlükəsizlik əlaqələri davam edir; buna görə onun təsirini yox olmuş kimi deyil, əvvəlkindən daha rəqabətli şəraitdə fəaliyyət göstərən təsir kimi dəyərləndirmək lazımdır.

— Türkiyə-Azərbaycan hərbi əməkdaşlığı yeni regional təhlükəsizlik modelinə nə qədər təsir edir?

— Bu əməkdaşlıq bölgədə təhlükəsizliyin yalnız bir xarici gücün təminatına bağlanmadığı, ikitərəfli müttəfiqlik və yerli qabiliyyətlərin artırılmasına əsaslanan modelin formalaşmasına təsir göstərir. Birgə təlimlər, təcrübə mübadiləsi, müdafiə sənayesi əməkdaşlığı və Şuşa Bəyannaməsi ilə rəsmiləşdirilmiş müttəfiqlik bu modelin əsas elementləridir.

Bu modelin davamlılığı onun gərginliyi artırmaq üçün deyil, müdafiə və çəkindirmə məqsədi ilə qurulmasından asılıdır. Regional təhlükəsizlik yalnız hərbi əməkdaşlıqla təmin edilə bilməz; Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesi, Türkiyə-Ermənistan normallaşması və açıq nəqliyyat əlaqələri də eyni çərçivədə irəliləməlidir.

— 2020-ci il müharibəsinin nəticələri sülh gündəmində bu gün hansı məsələlərdə görünür?

— Ən aydın şəkildə bu nəticələr danışıqlarda tərəflərin mövqelərinin dəyişməsində, sərhədin delimitasiyası və nəqliyyat əlaqələrinin açılması müzakirələrində özünü göstərir. 8 avqust 2025-ci ildə Vaşinqtonda əldə olunan razılaşma və ilkin paraflanmış sülh sənədi prosesə təkan verdi, lakin sülh sazişinin imzalanması və tam həyata keçirilməsi hələ başa çatmış proses deyil. 2026-cı ilin avqustunda iki ölkənin liderləri sülh səylərinin və TRIPP layihəsinin icrasının davam etdirilməsini müzakirə ediblər.

Hərbi üstünlük danışıqlarda mövqelərə təsir edə bilər, amma uzunmüddətli sülhün təminatı deyil. Davamlı nəticə üçün sərhədlərin qarşılıqlı tanınması, təhlükəsizlik təminatları, əlaqələrin açılması və cəmiyyətlər arasında etimadın tədricən bərpası lazımdır.

— Zəngəzur dəhlizi və digər nəqliyyat layihələri bölgənin xəritəsini necə dəyişir?

— Bu layihələr Cənubi Qafqazı regional və daha geniş Avrasiya nəqliyyat əlaqələrinin mühüm qovşağına çevirə bilər. Azərbaycanı Naxçıvanla birləşdirəcək marşrutun açılması Türkiyə ilə birbaşa quru bağlantısını gücləndirər, Şərq-Qərb ticarətini genişləndirər və bölgədə yeni tranzit imkanları yaradar. Vaşinqton razılaşmalarında TRIPP təşəbbüsü Ermənistan ərazisindən keçən nəqliyyat bağlantısı kimi nəzərdə tutulur; razılaşma marşrutun dövlətlərin suverenliyi və yurisdiksiyası əsasında qurulmasını vurğulayır.

Bu səbəbdən layihənin gələcəyi yalnız yol və dəmir yolu tikintisindən asılı deyil. Sərhəd və gömrük prosedurları, təhlükəsizlik mexanizmləri, Ermənistanın suverenliyinə hörmət və Azərbaycanla Naxçıvan arasında maneəsiz əlaqə eyni vaxtda razılaşdırılmalıdır. Bu şərtlər təmin olunarsa, nəqliyyat xətti qarşıdurma mövzusundan qarşılıqlı fayda mənbəyinə çevrilə bilər.

— İranın mövqeyini hərbi-strateji baxımdan necə qiymətləndirmək olar?

— İranın əsas narahatlığı Ermənistanın ərazi bütövlüyü və İran-Ermənistan sərhədinin dəyişməz qalmasıdır. Tehran nəqliyyat əlaqələrinin açılmasını dəstəklədiyini, amma marşrutların Ermənistanın suverenliyi və yurisdiksiyası daxilində fəaliyyət göstərməli olduğunu bildirir. 2026-cı ilin sentyabrında İran rəsmiləri TRIPP-ə qarşı olmadıqlarını, lakin Ermənistanın suverenliyinin qorunmasını və İran sərhədi yaxınlığında xarici hərbi mövcudluğun yaranmamasını şərt kimi vurğulayıblar.

Bu mövqenin arxasında İranın sərhəd təhlükəsizliyi, tranzit marşrutları və bölgədəki geosiyasi çəkisi dayanır. Azərbaycan və Türkiyə üçün strateji vəzifə bu narahatlıqları nəzərə alaraq əlaqələrin açılmasını suverenliyə hörmət və qarşılıqlı iqtisadi fayda əsasında həyata keçirməkdir. Belə yanaşma İranın etiraz riskini azalda və yeni marşrutların regional rəqabətə çevrilməsinin qarşısını ala bilər.

— Yeni reallığın davamlı regional təhlükəsizlik sisteminə çevrilməsi üçün nə lazımdır?

— İlk növbədə Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh sazişi imzalanmalı və onun müddəaları praktik mexanizmlərlə həyata keçirilməlidir. Bunun ardınca sərhədlərin delimitasiyası, hərbi insidentlərin qarşısının alınması üçün əlaqə kanalları, minalardan təmizləmə, nəqliyyat və ticarət əlaqələrinin açılması üzrə konkret addımlar gəlməlidir. 2025-ci ildə paraflanmış sənəd bu istiqamətdə baza yaradıb, lakin davamlı sülh üçün siyasi razılaşmaların yerinə yetirilməsi vacibdir.

İkinci şərt bütün regional aktorların suverenliyə və tanınmış sərhədlərə hörmət etməsidir. Türkiyə-Azərbaycan müttəfiqliyi müdafiə və sabitlik elementi kimi möhkəmlənməli, eyni zamanda Ermənistanla normallaşma və İran, Gürcüstan, Rusiya və digər tərəflərlə dialoq kanalları açıq qalmalıdır. Cənubi Qafqazda davamlı təhlükəsizlik sistemi hərbi tarazlıqla yanaşı, siyasi razılaşma, iqtisadi qarşılıqlı asılılıq və xalqlar arasında etimad üzərində qurulmalıdır.

Müşahidəçi

🖨 Çap et

19:16 26.09.2026

Oxunuş sayı: 93