Tarixi tədqiqatlarda informasiya mühəndisliyi - Keyfiyyətin qiymətləndirilməsi

Etiraf edək ki, tarixi tədqiqatın əsas məqsədi keçmiş haqqında əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş qiymətləndirməni təsdiq etmək deyil, mövcud tarixi məlumatlar əsasında mümkün qədər əsaslandırılmış tarixi mənzərəni rekonstruksiya etməkdir. Tarixçi keçmişi birbaşa müşahidə edə bilmədiyi üçün onun fəaliyyəti həmişə mənbələrin seçilməsi, müqayisəsi, sistemləşdirilməsi, interpretasiyası və modelləşdirilməsi ilə bağlıdır. Bu xüsusiyyət tarixi tədqiqatı digər empirik elmlərdən fərqləndirməklə yanaşı, onun informasiya xarakterini də müəyyən edir. Tarixçi bütün mövcud informasiyaya malik olmadığı üçün seçilmiş mənbələrdən müəyyən tarixi model qurur. Buna görə tarixi nəticənin elmi dəyəri yalnız nəticənin özündə deyil, həmin nəticəyə aparan mənbə bazasının tamlığında, seçimin metodoloji əsaslandırılmasında və alternativ izahların nəzərə alınmasında da müəyyənləşir.

Bu baxımdan tarixşünaslıqda “evaluative approach” (Qiymətləndirici yanaşma) məsələsi xüsusi diqqət tələb edir. Tarixçinin hadisələri və şəxsiyyətləri əvvəlcədən müəyyən edilmiş milli, siyasi və ideoloji meyarlarla qiymətləndirməsi tədqiqatın rekonstruktiv funksiyasını zəiflədir və tədqiqatçının nəticəni əvvəlcədən müəyyənləşdirməsi təhlükəsini yarada bilir. Qiymətləndirmə tarixi rekonstruksiyadan tamamilə kənarlaşdırılmalı deyil, lakin o, rekonstruksiyadan irəli gələn əsaslandırılmış elmi nəticə kimi təqdim edilməlidir. Başqa sözlə, tarixçi əvvəlcə “nə baş vermişdir?” sualına cavab verməli, yalnız bundan sonra “bu hadisənin tarixi əhəmiyyəti nədir?” sualına keçməlidir.

Tarixi tədqiqatların mühüm problemi onların sosial sifarişlə münasibətidir. Dövlət, siyasi hakimiyyət, milli ideologiya və cəmiyyət müəyyən tarixi şəxsiyyətlərin qəhrəmanlaşdırılmasında, digərlərinin isə kölgədə saxlanılmasında maraqlı ola bilər. Belə olan hallarda tarixşünaslıq yalnız keçmişi öyrənən fəaliyyət deyil, kollektiv yaddaşın formalaşdırılması mexanizminə də çevrilə bilir. Tarixi faktların seçilməsi, müəyyən hadisələrin ön plana çıxarılması, digərlərinin susdurulması və şəxsiyyətlərin müasir milli kimlik anlayışları əsasında yenidən təqdim edilməsi tarixi informasiyanın sosial funksiyasını dəyişdirir.

Xüsusilə də qədim və orta əsr şəxsiyyətlərinə müasir milli identikliklərin mexaniki şəkildə tətbiq edilməsi metodoloji problem yaradır. Müasir millət anlayışlarının əvvəlki tarixi dövrlərə proyeksiya edilməsi anaxronizmə səbəb olur. Tarixi şəxsiyyətin etnik mənşəyi, siyasi mənsubiyyəti, mədəni mühiti və sonrakı dövrlərdə onun haqqında formalaşdırılmış milli obraz bir-birindən fərqləndirilməlidir. Əks halda tarixi rekonstruksiya mifoloji yaddaşın təsdiqinə çevrilə bilir.

Beləliklə, tarixi informasiya yalnız keçmiş haqqında məlumat deyil, həm də kollektiv yaddaşın formalaşmasında iştirak edən sosial resursdur. Hansı tarixi faktların yadda saxlanılması, hansılarının unudulması və hadisələrin hansı kontekstdə təqdim edilməsi cəmiyyətin öz keçmişini necə təsəvvür etməsinə təsir göstərir. Bu səbəbdən tarixşünaslığın elmi məsuliyyəti yalnız faktların toplanması ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda tarixi informasiya modelinin necə qurulduğunu da açıqlamaq tələb olunur.

Bu yanaşma tarixşünaslığın informasiya fəaliyyəti kimi öyrənilməsi üçün yeni metodoloji imkanlar yaradır. Tarixi tədqiqatı informasiya mühəndisliyi baxımından modelləşdirdikdə “mənbə, seçim, təsnifat, interpretasiya, tarixi model, kollektiv yaddaş, sosial legitimlik” ardıcıllığını müşahidə etmək mümkündür. Burada əsas təhlükə informasiyanın olmaması deyil, mövcud informasiyanın məqsədli və selektiv şəkildə modelləşdirilməsidir. Buna görə tarixi tədqiqatın keyfiyyəti yalnız istifadə edilən mənbələrin sayına deyil, informasiya seçiminin şəffaflığına, metodoloji ardıcıllığa və nəticənin mənbələrdən nə dərəcədə əsaslandırılmış şəkildə çıxmasına görə qiymətləndirilməlidir.

Nəticə etibarilə, tarixşünaslığın əsas elmi vəzifəsi keçmişi müasir siyasi və milli ehtiyaclara uyğunlaşdırmaq deyil, mövcud məlumatların imkan verdiyi həddə tarixi reallığın mürəkkəbliyini üzə çıxarmaqdır. Tarixi qiymətləndirmə isə bu rekonstruksiyanın nəticəsi olmalıdır. Belə yanaşma tarixşünaslığı mifoloji və populist narrativlərdən qorumaqla yanaşı, tarixi informasiyanın kollektiv yaddaş və siyasi legitimlik üzərində təsirini daha obyektiv şəkildə araşdırmağa imkan verir. Bu mənada tarixçi yalnız keçmişi təsvir edən şəxs deyil, o, tarixi informasiyanın cəmiyyətə hansı formada çatdırıldığını müəyyən edən mühüm informasiya fəaliyyətinin iştirakçısıdır. Məhz buna görə tarixşünaslığın gələcək metodologiyasında “mənbə, informasiya, rekonstruksiya, interpretasiya və qiymətləndirmə” arasındakı sərhədlərin aydın müəyyənləşdirilməsi fundamental əhəmiyyət daşıyır.

Tarixi tədqiqat yalnız keçmiş hadisələr haqqında faktoqrafik məlumatın toplanması və təsviri prosesi deyil, həm də tarixi informasiyanın seçilməsi, sistemləşdirilməsi, interpretasiyası və cəmiyyətə düzgün təqdim edilməsi prosesidir. Tarixçi keçmişi bütövlükdə müşahidə etmək imkanına malik olmadığından mənbələr arasında seçim edir, ayrı-ayrı hadisələri əlaqələndirir və müəyyən tarixi mənzərə yaradır. Bu xüsusiyyət tarixi tədqiqatı informasiya fəaliyyəti kimi nəzərdən keçirməyə imkan verir. Lakin məhz burada əsas metodoloji problem meydana çıxır. Seçilən informasiya tarixi reallığın mümkün qədər obyektiv rekonstruksiyasına, yoxsa əvvəlcədən müəyyən edilmiş siyasi, milli və ideoloji nəticənin əsaslandırılmasına xidmət edir?

Tarixşünaslığın inkişafında siyasi və sosial sifarişin rolu və təsiri dünya təcrübəsində dəfələrlə müşahidə edilib. Müxtəlif dövrlərdə dövlətlər, siyasi hakimiyyətlər, dini qurumlar və ideoloji sistemlər özlərinə uyğun olan tarixi narrativlərin formalaşdırılmasında maraqlı olmuşlar. Rusiya imperiyasında Karamzinin hazırladığı velikorus tarixi, Pəhləvi rejimində hazırlanmış İran tarixi və sonrakı siyasi sistemlərdə, eləcə də müxtəlif Avropa dövlətlərinin tarixşünaslığında tarixdən milli və siyasi legitimliyin yaradılması vasitəsi kimi istifadə nümunələri mövcuddur. Bu baxımdan “sifarişlə yazılmış tarix” anlayışı yalnız müəllifin konkret göstəriş alması kimi deyil, həm də müəyyən dövrün konyunkturu, siyasi və sosial tələblərinin tarixçinin seçiminə, mövzuya, terminologiyaya və interpretasiyaya təsiri kimi də başa düşülə bilər.

Belə tarixşünaslıqda əsas problem faktların tamamilə uydurulması da olmaya bilər. Daha mürəkkəb və təhlükəli mexanizm mövcud faktların selektiv seçilməsi və fərqli kontekstdə təqdim edilməsidir. Eyni tarixi şəxsiyyət bir milli narrativdə qəhrəman, digərində isə işğalçı, xəyanətkar və ya milli düşmən kimi təqdim edilə bilər. Xüsusilə də qədim və orta əsrlər tarixinin müasir milli kateqoriyalarla izah edilməsi tarixi şəxsiyyətlərin sonrakı dövrlərin milli kimliklərinə uyğunlaşdırılması təhlükəsini yaradır. Belə hallarda tarixçi keçmişi yalnız rekonstruksiya etmir, həm də müasir cəmiyyət üçün müəyyən edilmiş obraz yaradır.

Bu proses kollektiv yaddaşın formalaşmasına birbaşa təsir edir. Cəmiyyət öz tarixi haqqında məlumatı yalnız arxivlərdən deyil, tarix kitablarından, məktəbdən, mediadan, muzeylərdən və digər informasiya institutlarından əldə edir. Nəticədə, seçilmiş tarixi informasiya kollektiv yaddaşa, kollektiv yaddaş isə milli kimliyə və siyasi legitimliyə təsir göstərir. Beləliklə, informasiya zənciri “tarixi fakt, interpretasiya, kollektiv yaddaş, milli identiklik, siyasi legitimlik” formasını ala bilər. Əgər bu zəncir elmi rekonstruksiya əvəzinə siyasi sifariş əsasında qurulursa, tarixşünaslıq mifologiyanın və populist millətçiliyin istehsal mexanizminə çevrilir.

Tarixi şəxsiyyətin milli kimliyi, tarixi hadisələrdə ədalət axtarışı, müstəmləkəçilik hadisələrinin qiymətləndirilməsi tarixi baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Tarixşünaslıq bəzən müstəmləkəçilik təcrübəsini yalnız metropolun baxış bucağından təqdim edir, yerli xalqların müqavimətini, demoqrafik dəyişiklikləri, mədəni assimilyasiyanı və siyasi hüquqların məhdudlaşdırılmasını ikinci plana keçirir. Halbuki müstəmləkəçilik yalnız əraziyə hərbi nəzarət deyil, həm də əhali, resurslar, siyasi institutlar, mədəniyyət və tarixi yaddaş üzərində qeyri-bərabər hakimiyyət münasibətidir. Bu səbəbdən kolonial keçmişin tarixşünaslıqda necə təqdim edilməsi ayrıca tədqiqat predmeti olmalıdır.

Müasir Rusiya–Ukrayna müharibəsi bu problemin yalnız keçmişə aid olmadığını göstərir. Aqressiya hərbi-siyasi hərəkətin forması, işğal ərazi üzərində nəzarətin forması olduğu halda, müstəmləkəçilik daha geniş siyasi münasibətin mahiyyətini ifadə edir. Əgər hərbi ekspansiya ilə yanaşı başqa xalqın siyasi suverenliyinin inkarı, ərazi iddiaları, milli identikliyin legitimliyinin şübhə altına alınması və tarixi narrativlərin bu siyasəti əsaslandırmaq üçün istifadəsi müşahidə olunursa, hadisə yalnız hərbi konflikt kimi deyil, həm də neoimperial və kolonial münasibətlər kontekstində araşdırılmalıdır.

Beləliklə, tarixi tədqiqatın əsas elmi prinsipi əvvəlcədən müəyyən edilmiş siyasi nəticəni sübut etmək deyil, mənbələr əsasında tarixi mənzərəni mümkün qədər dolğun rekonstruksiya etmək olmalıdır. Qiymətləndirmə isə bu rekonstruksiyadan irəli gələn əsaslandırılmış elmi nəticə kimi çıxış etməlidir. Tarixçinin siyasi sifarişi yerinə yetirməsi, “milli mifologiyanı” tarixi həqiqətin yerinə qoyması və ya müasir siyasi məqsədləri keçmişə proyeksiya etməsi bu prinsipin pozulmasına gətirir.

Bu baxımdan tarixi tədqiqatı informasiya mühəndisliyi yanaşması ilə modelləşdirmək yeni metodoloji imkan irəli sürülür – “mənbə, informasiya seçimi, təsnifat, interpretasiya, tarixi model, kollektiv yaddaş, sosial və siyasi legitimlik”. Bu model göstərir ki, tarixi informasiyanın necə seçilməsi və təşkil edilməsi yalnız akademik nəticəyə deyil, cəmiyyətin öz keçmişini, milli kimliyini və siyasi reallığını necə qəbul etməsinə də təsir edir. Buna görə tarixşünaslığın əsas məsuliyyəti yalnız keçmişi danışmaq deyil, keçmiş haqqında hansı informasiya modelinin yaradıldığını və bu modelin kimə, nə üçün və hansı nəticəyə xidmət etdiyini də aşkara çıxarmaqdır.

Müşahidələr göstərir ki, müasir tarixşünaslığın əsas problemlərindən biri yalnız keçmiş hadisələrin öyrənilməsi deyil, həmin hadisələr haqqında tarixi informasiyanın necə seçilməsi, yoxlanılması, sistemləşdirilməsi, interpretasiya edilməsi və cəmiyyətə təqdim olunması formalarıdır. Tarixi tədqiqat bu mənada yalnız keçmişin rekonstruksiyası deyil, həm də mürəkkəb informasiya fəaliyyətinə çevrilir. Tarixçi mənbələr vasitəsilə keçmişi birbaşa deyil, onun informasiya izləri əsasında bərpa edir. Buna görə də tədqiqatın elmi nəticəsinin keyfiyyəti yalnız tarixçinin peşəkar nüfuzu və ya irəli sürdüyü nəticənin cəmiyyət üçün qəbulolunma səviyyəsi ilə deyil, istifadə olunan mənbələrin keyfiyyəti, onların tənqidi təhlili, faktların seçilməsi və interpretasiyanın əsaslandırılması ilə müəyyən edilməlidir.

Tarixi faktların təhlili göstərir ki, müxtəlif dövrlərdə və müxtəlif siyasi sistemlərdə tarixşünaslıq ictimai və siyasi sifarişlərin təsirinə məruz qala bilmişdir. Dövlət ideologiyası, milli kimlik siyasəti, siyasi maraqlar və kollektiv yaddaşın formalaşdırılması tədqiqat mövzusunun seçilməsinə, müəyyən faktların ön plana çıxarılmasına, digərlərinin isə arxa plana keçirilməsinə təsir göstərə bilər. Belə hallarda problem yalnız tarixi faktın saxtalaşdırılmasından ibarət olmur. Daha mürəkkəb problem faktların selektiv seçilməsi, müxtəlif mənbələrin müqayisəsiz istifadəsi və əvvəlcədən müəyyən edilmiş nəticəyə uyğun interpretasiya modelinin qurulmasıdır. Bu baxımdan “sifarişli tarix” anlayışının elmi baxımdan müəyyənləşdirilməsi üçün müəllifin siyasi mövqeyindən daha çox onun istifadə etdiyi informasiya prosedurlarının araşdırılması zəruridir.

Əlbəttə. Mətndə məzmunu, cümlə quruluşunu və ifadələri dəyişmədən yalnız hərf, yazılış, durğu və aşkar texniki səhvləri düzəltdim.

Tarixi əsərlərin elmi keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi üçün bir sıra əsas meyarlar müəyyənləşdirilə bilər. Buraya – mənbə bazasının adekvatlığı və müxtəlifliyi, mənbələrin autentikliyinin və mənşəyinin yoxlanılması, mənbə tənqidinin aparılması, əks və alternativ sübutların nəzərə alınması, fakt və interpretasiyanın fərqləndirilməsi, nəticə ilə sübut arasında məntiqi əlaqənin qorunması, metodoloji şəffaflıq və nəticələrin başqa tədqiqatçılar tərəfindən yoxlanılması kimi əməliyyatları daxil edə bilərik. Bu meyarlar tarixşünaslığın siyasi və ideoloji qiymətləndirilməsindən fərqli olaraq, tədqiqatın elmi keyfiyyətinin daha obyektiv müəyyənləşdirilməsinə imkan verir.

Xüsusi əhəmiyyət daşıyan məsələlərdən biri mənbə “təmizliyi” və interpretasiya “saflığı” probleminin elmi metodologiya baxımından yenidən nəzərdən keçirilməsidir. Tarixi mənbə tamamilə neytral informasiya daşıyıcısı kimi qəbul edilə bilməz. Hər bir mənbənin yaranma şəraiti, müəllifi, məqsədi, auditoriyası və siyasi-mədəni konteksti vardır. Buna görə mənbənin elmi dəyəri onun yalnız mövcudluğu ilə deyil, tənqidi şəkildə qiymətləndirilməsi ilə müəyyən olunur. Eyni şəkildə tarixçinin interpretasiyası da tamamilə neytral ola bilməz. Lakin interpretasiyanın subyektivliyi onun elmi əsaslandırılmasına mane olmamalıdır. Elmi tarixşünaslığın əsas tələbi interpretasiyanın mövcudluğunu aradan qaldırmaq deyil, onun sübutlarla əlaqəsini açıq şəkildə göstərməkdir.

Bu baxımdan müasir tarixşünaslıqda “beynəlxalq standart” anlayışı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Belə standart müxtəlif ölkələrin eyni tarixi hadisə haqqında eyni nəticəyə gəlməsini deyil, tədqiqat prosedurlarının şəffaflığını, mənbələrin göstərilməsini, sübutların yoxlanılmasını, alternativ mövqelərin nəzərə alınmasını və elmi nəticənin əsaslandırılmasını nəzərdə tutmalıdır. Tarixi interpretasiyaların müxtəlifliyi elmi problem deyil. Əsas problem fərqli interpretasiyanın sübutsuz şəkildə “tarixi həqiqət” kimi təqdim edilməsidir.

Tarixi tədqiqatların müasir texnoloji inkişafı da bir çox metodoloji yanaşmanı dəyişir. Rəqəmsal arxivlər, böyük məlumat massivləri, mətn analizi, rəqəmsal tarix, süni intellekt və avtomatlaşdırılmış informasiya emalı tarixçiyə əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha geniş mənbə bazası ilə işləmək imkanı yaradır. Lakin texnologiyanın inkişafı öz-özlüyündə tarixi obyektivliyi təmin etmir. Əksinə, böyük informasiya massivləri yeni seleksiya, alqoritmik filtrasiya və interpretasiya problemləri yaradır. Buna görə də müasir tarixçi yalnız mənbəni oxuyan deyil, həm də informasiya axınını idarə edən, onun keyfiyyətini qiymətləndirən və istifadə etdiyi metodları sənədləşdirən tədqiqatçıdır.

Qeyd olunanlar tarixi tədqiqatların informasiya mühəndisliyi yanaşması ilə modelləşdirilməsi üçün metodoloji əsas yaradır. Tarixi tədqiqatı “tədqiqat sualı, mənbə axtarışı, mənbə seçimi, mənbə tənqidi, məlumatların sistemləşdirilməsi, müqayisəli təhlil, interpretasiya, nəticə, elmi və ictimai informasiya” ardıcıllığında baş verən informasiya dövriyyəsi kimi təqdim etmək mümkündür. Bu dövriyyənin hər mərhələsində keyfiyyətə nəzarət mexanizminin yaradılması tədqiqat nəticəsinin etibarlılığını yüksəldə bilər. Beləliklə, informasiya mühəndisliyi burada tarixşünaslığın məzmununu müəyyən edən vasitə deyil, tarixi informasiya ilə işləmə prosesinin strukturlaşdırılması, modelləşdirilməsi və optimallaşdırılması metodu kimi çıxış edir.

Elmi-praktiki baxımdan tarixi tədqiqatların qiymətləndirilməsi üçün çoxmeyarlı metodikanın hazırlanması məqsədəuyğun hesab olunur. Bu metodikada mənbə keyfiyyəti, mənbə müxtəlifliyi, mənbə tənqidi, sübutların tamlığı, interpretasiya şəffaflığı, alternativ izahların nəzərə alınması, metodoloji ardıcıllıq və nəticələrin yoxlanıla bilməsi ayrıca göstəricilər kimi qiymətləndirilə bilər. Eyni zamanda tarixçinin şəxsi nüfuzu, milli, dini mənsubiyyəti və siyasi mövqeyi tədqiqatın elmi keyfiyyətinin birbaşa göstəricisi kimi qəbul edilməməlidir.

Qeyd etdiyimiz kimi, tarixi tədqiqatın əsas məqsədi əvvəlcədən müəyyən edilmiş milli, siyasi və ya ideoloji nəticəni tarixi faktlarla təsdiqləmək deyil, mövcud mənbələr əsasında keçmişin mümkün qədər əsaslandırılmış rekonstruksiyasını yaratmaqdır. Tarixşünaslığın elmi gücü onun müəyyən bir cəmiyyət üçün yaratdığı rahat və ya narahat tarixi təsəvvürlə deyil, irəli sürdüyü nəticənin sübutlara davamlılığı ilə ölçülməlidir. Bu yanaşma tarixi informasiyanın kollektiv yaddaşın formalaşmasında rolunu da daha məsuliyyətli edir, kollektiv yaddaş mifləşdirilmiş və selektiv informasiya üzərində deyil, mənbə tənqidi, metodoloji şəffaflıq və elmi məsuliyyət prinsipləri üzərində formalaşmalıdır. Beləliklə, tarixi tədqiqatın müasir inkişaf istiqaməti yalnız “keçmişi öyrənməkdən” “keçmiş haqqında informasiyanın elmi istehsal texnologiyasını” yaratmağa doğru hərəkət kimi xarakterizə edilə bilər.

Tarixi tədqiqatın nəticəsi ilə kollektiv yaddaşda formalaşan tarixi təsəvvür həmişə eyni informasiya mənbəyinə əsaslanmır. Bəzən bədii ədəbiyyat, kino, televiziya, məktəb təhsili və kütləvi media akademik tarixşünaslıqdan daha güclü yaddaş modeli yaradır. Məsələn, Aleksandr Dümanın “Üç muşketyor” əsəri XVII əsr Fransasının tarixi reallığını əks etdirən elmi mənbə olmadığı halda, muşketyorlar haqqında kollektiv təsəvvürün formalaşmasına çoxsaylı tarixi sənədlərdən daha böyük təsir göstərmişdir. Bu fakt göstərir ki, kollektiv yaddaş yalnız tarixi faktların məcmusu deyil, müxtəlif informasiya kanallarının qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşan sosial informasiya modelidir. Buna görə tarixşünaslığın vəzifəsi yalnız tarixi faktları müəyyənləşdirmək deyil, həm də həmin faktların hansı informasiya mexanizmləri vasitəsilə kollektiv yaddaşa çevrildiyini araşdırmaqdır.

XX əsrdən başlayaraq tarixşünaslığın özü də ciddi diferensiallaşma prosesi keçirmişdir. Qədim Çin tarixi, orta əsr Hindistanının tətbiqi sənəti, Roma hüququ, iqtisadi tarix, hərb tarixi, diplomatiya tarixi və digər istiqamətlərin meydana gəlməsi tarixi biliklərin ixtisaslaşmasına səbəb olmuşdur. Bu proses elmi dərinliyi artırsa da, tarixi hadisələrin bütöv sosial-kultural kontekstdə araşdırılmasını çətinləşdirmişdir. Müasir rəqəmsal informasiya mühiti isə müəyyən mənada əks istiqamətdə, yeni universallaşma meylində inkişaf edir. Müasir tarixçi müxtəlif mənbə növlərini, coğrafiyaları, sosial prosesləri, demoqrafik və iqtisadi məlumatları, media və kollektiv yaddaş mexanizmlərini birlikdə nəzərə almaq zərurəti ilə qarşılaşır.

Beləliklə, müasir tarixşünaslığın qarşısında iki biri-birinə zidd, lakin bir-birini tamamlayan tələb dayanır. İxtisaslaşmanın elmi dərinliyini qorumaq və ya tarixi prosesin bütövlüyünü yenidən qurmaq? İnformasiya mühəndisliyi yanaşması bu iki istiqaməti əlaqələndirərək müxtəlif ixtisaslaşmış tarixi məlumatların vahid informasiya modelində inteqrasiyasına imkan verə bilər.

Sivilizasiya tarixi tədqiqatları yalnız keçmiş haqqında məlumatların toplanması və təsviri deyil, eyni zamanda cəmiyyətin kollektiv yaddaşını formalaşdıran mürəkkəb informasiya fəaliyyətidir. Tarixçi keçmişin bütün informasiya massivinə heç vaxt tam şəkildə çıxış əldə edə bilmədiyindən, onun tədqiqatı mövcud mənbələrin seçilməsi, yoxlanılması, təsnifləndirilməsi, müqayisəsi və interpretasiyası üzərində qurulur. Məhz bu mərhələlərdə tarixi informasiya obyektiv rekonstruksiya vasitəsi olmaqla yanaşı, müəyyən sosial, milli və siyasi məqsədlərə uyğunlaşdırıla bilən informasiya resursuna da çevrilir.

Tarixi təcrübə göstərir ki, müxtəlif dövrlərdə dövlət hakimiyyəti, siyasi ideologiya və sosial sifariş tarixşünaslığa, tarixi tədqiqatlara ciddi təsirlər göstərmişdir. Rusiya imperiyası və sonrakı sovet tarixşünaslığı, Pəhləvi dövrünün İran tarixinin ciddi interpretasiyaları, eləcə də müxtəlif Avropa dövlətlərində milli və imperiya tarixinin təqdimatı bu problemin müqayisəli şəkildə araşdırılması üçün əhəmiyyətli material verir. Burada məqsəd bütün tarixçilərin və ya bütün tarixi əsərlərin “sifarişli” olduğunu iddia etmək deyil. Əsas məsələ tarixçinin elmi fəaliyyəti ilə ona təsir göstərən siyasi, ideoloji və institusional informasiya mühiti arasındakı münasibəti müəyyən etməkdir.

Əlbəttə. Yenə də mətni olduğu kimi saxladım, yalnız hərf, yazılış, durğu və aşkar texniki səhvləri düzəltdim.

Bu baxımdan siyasi və milli məqsədlərlə seçilmiş tarixi epizodların böyüdülməsi, digər faktların isə susdurulması və ya ikinci plana keçirilməsi kollektiv yaddaşın selektiv formalaşmasına gətirib çıxarır. Tarixi şəxsiyyətlərin sonrakı milli kimlik kateqoriyaları ilə qiymətləndirilməsi də eyni problemin bir formasıdır. Məsələn, qədim və orta əsrlərdə yaşamış şəxslərin müasir milli identikliklər əsasında təqdim edilməsi tarixi kontekstin sonrakı dövrlərin siyasi anlayışları ilə əvəz olunması riskini yaradır. Eyni zamanda ziddiyyətli fikirlər söylənilən Fransa tarixində Napoleon, De Qoll, Rusiya tarixində Suvorov, Kolçak, İran tarixində Kəsrəvi, Müsəddiq və digər siyasi şəxsiyyətlərin interpretasiyası göstərir ki, tarixi yaddaş yalnız faktların mövcudluğundan deyil, cəmiyyətin həmin faktlara verdiyi qiymətdən də asılıdır. Beləliklə, tarixşünaslıqda “qiymətləndirmə” rekonstruksiyanın nəticəsi olmalı, onun başlanğıc məqsədinə çevrilməməlidir.

Tarixi tədqiqatın informasiya-texnoloji modeli bu problemin daha sistemli öyrənilməsinə imkan verir. Bu modeldə ilkin tarixi mənbələr informasiya resursları, tarixçi informasiya emal edən subyekt, interpretasiya informasiya modeli, tarixi əsər isə emal olunmuş informasiya məhsulu kimi nəzərdən keçirilə bilər. Daha sonra bu məhsul təhsil, media, kitabxana, muzey, dövlət informasiya siyasəti və rəqəmsal platformalar vasitəsilə kollektiv yaddaşa ötürülür. Burada əsas təhlükə ilkin məlumatla onun sonrakı interpretasiyası arasındakı fərqin cəmiyyət tərəfindən görünməz hala gəlməsidir.

Bu səbəbdən də tarixi tədqiqatların müasir informasiya mühəndisliyi prinsipləri əsasında qiymətləndirilməsi praktiki əhəmiyyət daşıyır. Tarixi mənbələrin mənşəyi, müəllifi, yazılma şəraiti, siyasi konteksti və sonrakı redaktələri ayrıca metadata kimi qeyd edilməli, müxtəlif mənbələr arasında ziddiyyətlər rəqəmsal informasiya sistemlərində görünən şəkildə təqdim olunmalı, fakt, interpretasiya və qiymətləndirmə bir-birindən ayrılmalıdır. Eyni hadisənin müxtəlif tarixşünaslıq məktəblərindəki təqdimatlarının müqayisəli rəqəmsal xəritələrinin yaradılması da faydalı ola bilər.

Nəticə etibarilə, tarixi həqiqətin qorunması yalnız daha çox tarixi kitab yazmaqla mümkün deyil. Bunun üçün mənbənin seçilməsindən kollektiv yaddaşın formalaşmasına qədər bütün informasiya zəncirinin şəffaflaşdırılması tələb olunur. Tarixşünaslığın əsas vəzifəsi cəmiyyətə hazır milli və ya siyasi mif təqdim etmək deyil, keçmişin mümkün qədər əsaslandırılmış rekonstruksiyasını yaratmaqdır. Elmi-praktiki baxımdan buna görə tarixi tədqiqatlarda mənbə şəffaflığı, müqayisəli ekspertiza, rəqəmsal mənbə bazaları, alternativ interpretasiyaların göstərilməsi, fakt və qiymətləndirmənin ayrılması, həmçinin tarixi məlumatın media və təhsil sistemində istifadəsinə dair etik standartların hazırlanması zəruridir. Bu yanaşma tarixşünaslığı siyasi sifarişin icra mexanizmindən daha çox, cəmiyyətin etibarlı tarixi informasiya və sağlam kollektiv yaddaş formalaşdırmasının elmi institutu kimi möhkəmləndirə bilər.