Zelenski Yuşenkonu xüsusi tapşırıqla Bakıya göndərib?: Gözlənilməz səfərin “pərdəarxası”- MÜSAHİBƏ
Ukraynanın üçüncü Prezidenti Viktor Yuşşenkonun Bakıya səfəri ilk baxışdan sıradan və şəxsi xarakterli səfər təsiri bağışlasa da, sonrakı hadisələr onun siyasi tərəfləri ilə bağlı suallar yaradıb. Yuşşenkonun Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən qəbul edilməsi və görüşdə iki ölkə münasibətlərinin gələcəyinin müzakirə olunması səfərin əhəmiyyətini artırıb. Eyni gün Ukraynanın İrpin şəhərinin Əliyevə “Fəxri Vətəndaşlıq” sənədinin təqdim edilməsi də diqqət çəkən məqamlardan olub. Bununla yanaşı, Yuşşenko və Əliyevin 2008-ci ildə birlikdə açdığı Taras Şevçenko abidəsinin yerləşdiyi meydana məhz həmin gün Şevçenkonun adının verilməsi səfərə əlavə simvolik məna qazandırıb. Bütün bunlar Yuşşenkonun Bakıya gəlişinin sadəcə turistik və ya şəxsi səfər olub-olmadığı sualını gündəmə gətirir. Bəs bu səfərin arxasında hansı siyasi mesajlar dayanır?
Türkiyəli politoloq Cantürk Caner bu barədə Crossmedia.az-ın suallarını cavablandırıb:
-Rusiya- Ukrayna müharibəsinin davam etdiyi bir vaxtda Yuşenkonun Azərbaycana səfərini necə qiymətləndirirsiniz?
-Ukraynanın üçüncü Prezidenti Viktor Yuşşenkonun Bakıya gəlişi ilk açıqlananda səfərin məqsədi ilə bağlı hər hansı rəsmi məlumat verilməmişdi. Ukraynanın Azərbaycandakı səfiri Yuri Qusyev avqustun 16-da Yuşşenkonu Bakıda qəbul etməkdən məmnun olduğunu bildirmiş, səfərin proqramı və məqsədi barədə ətraflı məlumat verməmişdi. Buna görə ilk mərhələdə səfərin şəxsi, mədəni proqram və ya turistik xarakter daşıması ehtimalı həqiqətən də gündəmdə idi. Lakin avqustun 17-də baş verən hadisələrdən sonra “Yuşşenko Bakıya yalnız gəzməyə gəlib” qiymətləndirməsini müdafiə etmək çətinləşir. Çünki Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Yuşenkonu qəbul etdi. Dövlət başçısı görüşdən sonra Yuşşenko ilə 20 ildən artıq tanışlıqlarından, keçmişdə Azərbaycan-Ukrayna münasibətlərinin inkişafı məqsədilə birlikdə həyata keçirdikləri işlərdən və iki ölkə münasibətlərinin gələcəyindən danışdıqlarını açıqladı. Üstəlik, görüş zamanı Ukraynanın Bakıdakı səfiri Husyev Əliyevə Ukraynanın İrpin şəhərinin “Fəxri Vətəndaşlığı” haqqında sənədi təqdim etdi.
-Viktor Yuşşenkonun İlham Əliyev tərəfindən qəbul edilməsi və görüşdə Azərbaycan-Ukrayna münasibətlərinin gələcəyinin müzakirə olunması səfərin siyasi xarakter daşıdığını deməyə əsas verirmi?
-İrpin adi Ukrayna şəhəri deyil. O, Rusiya-Ukrayna müharibəsinin simvol şəhərlərindən biridir və Azərbaycan müharibədən sonra şəhərin yenidən qurulmasına dəstək verir. Azərbaycanın yardımı ilə İrpində bir məktəb və səhiyyə müəssisəsinin bərpa edildiyi, yeni yenidənqurma layihələrinin də planlaşdırıldığı Ukrayna səfiri tərəfindən açıqlanıb. Buna görə də görüşün məzmunu birbaşa Ukrayna-Azərbaycan siyasi münasibətləri ilə bağlıdır.
Bundan əlavə, həmin gün Bakının mərkəzində, Taras Şevçenkonun heykəlinin yerləşdiyi meydana rəsmi olaraq Şevçenkonun adı verildi. Burada bir detal xüsusilə vacibdir: həmin Şevçenko abidəsini 30 iyun 2008-ci ildə birlikdə açan iki dövlət başçısı İlham Əliyev və o zamankı Ukrayna Prezidenti Viktor Yuşşenko idi.
-Aradan təxminən 18 il keçdikdən sonra Yuşşenkonun yenidən Bakıya gəldiyi və Prezident İlham Əliyevlə görüşdüyü gün məhz onunla birlikdə 2008-ci ildə açdığı Şevçenko abidəsinin yerləşdiyi meydana Ukrayna şairinin adının verilməsini diplomatik simvolizm kimi qiymətləndirmək olarmı?
-Aradan təxminən 18 il keçdikdən sonra Yuşşenko yenidən Bakıda, yenidən Prezident İlham Əliyevlə görüşür və məhz həmin gün o abidənin yerləşdiyi meydana Ukraynanın milli şairi Şevçenkonun adı verilir. Bunun tamamilə təsadüf olduğunu söyləmək mümkün olsa da, diplomatik simvolizm baxımından burada güclü tarixi davamlılıq mesajının olduğu açıqdır. Buna görə səfərin birinci aspektinin tarixi və simvolik diplomatiya olduğunu düşünürəm. Yuşşenko bu gün Ukrayna dövlətinin rəsmi qərar mexanizminin bir hissəsi deyil. Buna görə onun Zelenski administrasiyası adından rəsmi danışıqlar apardığını söyləmək üçün əlimizdə heç bir sübut yoxdur. Lakin Yuşşenko sıradan bir keçmiş siyasətçi də deyil. Prezidentliyi dövründə Azərbaycanla münasibətlərin inkişafında birbaşa rol oynayıb. 2007-ci ildə Bakıda keçirilən GUAM sammitində iştirak edib; onun prezidentliyi dövründə Azərbaycan-Ukrayna münasibətlərində enerji, nəqliyyat, təhlükəsizlik və hərbi-texniki əməkdaşlıq kimi məsələlər daim gündəmdə olub. Buna görə Yuşşenko Kiyev üçün Bakı ilə münasibətlərin tarixi yaddaşını təmsil edə biləcək azsaylı ukraynalı siyasətçilərdən biridir.
-Yuşşenkonun keçmiş prezident kimi Azərbaycan-Ukrayna münasibətlərindəki tarixi rolunu nəzərə alsaq, onun bu gün rəsmi vəzifəsi olmasa da, Bakı-Kiyev münasibətlərində müəyyən qeyri-rəsmi rol oynamaq imkanını necə qiymətləndirirsiniz?
-Səfərin ikinci aspekti hazırkı Azərbaycan-Ukrayna yaxınlaşmasıdır. 2026-cı ilin aprelində Volodimir Zelenski Azərbaycana səfər etmiş və İlham Əliyevlə görüşləri nəticəsində altı ikitərəfli sənəd imzalanmışdı. Görüşlərin əsas mövzuları təhlükəsizlik, enerji, humanitar yardım və müdafiə sənayesi sahəsində əməkdaşlıq olub. Zelenski həmçinin Rusiyanın razılaşması halında Ukraynanın Azərbaycanda üçtərəfli görüşlərə hazır olduğunu da açıq şəkildə bildirmişdi. Buna görə Yuşşenkonun səfəri təkbaşına baş verən müstəqil hadisə deyil; 2026-cı il ərzində əhəmiyyətli şəkildə intensivləşən Bakı-Kiyev təmaslarının üzərində formalaşır. Buradan üçüncü və daha ehtiyatlı ehtimala gəlirik: qeyri-rəsmi diplomatiya və ya mesaj daşıyıcılığı. Keçmiş dövlət başçılarının diplomatik üstünlüyü məhz burada ortaya çıxır. Dövlət adından rəsmi öhdəlik götürmədən görüşə, fikir çatdıra və qarşı tərəfin mövqeyini öyrənə bilərlər. Görüşlər uğursuz olduqda hökumət hər hansı məsuliyyət daşımır; faydalı nəticə yarandıqda isə rəsmi diplomatiya prosesə qoşula bilər.
-Yuşşenkonun məhz belə bir qeyri-rəsmi diplomatik missiya ilə Bakıya gəlməsi nə dərəcədə realdır?
-Yuşşenkonun belə bir tapşırıqla gəldiyini göstərən konkret məlumat hazırda yoxdur. Buna görə “Zelenski Yuşşenkonu gizli mesajla Bakıya göndərib” demək spekulyasiya olardı. Lakin onun belə bir funksiya yerinə yetirməsi diplomatik baxımdan mümkündür. Bu ehtimalı maraqlı edən başqa bir hadisə də Bakının son dövrdə Rusiya-Ukrayna müharibəsi ətrafında qeyri-rəsmi təmaslarda istifadə olunan məkana çevrilməsidir. “Reuters”-in iyul ayında yaydığı məlumata görə, keçmiş və hazırkı alman və rusiyalı rəsmilər 2024-cü ildən etibarən Bakıda müxtəlif qeyri-rəsmi görüşlər keçiriblər. Prezident İlham Əliyev də bu görüşlərdən xəbərdar olduqlarını təsdiqləyərək, əgər belə təmaslar Rusiya-Ukrayna müharibəsinin başa çatmasına töhfə verəcəksə, Azərbaycanın bundan məmnun qalacağını bildirib. Bu isə Azərbaycanın özünü getdikcə yalnız Cənubi Qafqazın deyil, Rusiya ilə Qərb arasındakı təmasların da keçirilə biləcəyi diplomatik ara məkan kimi mövqeləndirməyə çalışdığını düşündürür.
-Bakının Rusiya-Ukrayna müharibəsi ətrafında qeyri-rəsmi görüşlər üçün məkan kimi önə çıxması Yuşşenkonun səfərinə əlavə diplomatik məna verirmi?
-Yuşşenkonun şəxsiyyəti də səfərin siyasi əhəmiyyətini artırır. O, 2004-cü il Narıncı İnqilabının simvolik simalarından biri və Ukraynanın Rusiya mərkəzli geosiyasi məkandan çıxaraq Avroatlantik institutlara yönəlməsini müdafiə edən siyasi xəttin tarixi nümayəndəsidir. Buna görə də Prezident İlham Əliyevin onu qəbul etməsini Moskva birmənalı qarşılamaya bilər.
Lakin buradan Azərbaycanın Rusiyaya qarşı cəbhə dəyişdirdiyi nəticəsini çıxarmaq da doğru olmaz. Bakı hələ də Moskva ilə münasibətlərini qoruyur, eyni zamanda Kiyevin suverenliyini və ərazi bütövlüyünü dəstəkləyir, Ukraynaya humanitar və yenidənqurma yardımları göstərir, lakin Qərbin Rusiyaya qarşı tətbiq etdiyi sanksiyalara qoşulmur. “Reuters” də Azərbaycanın Moskva və Kiyevlə münasibətləri eyni vaxtda qorumağa çalışdığına diqqət çəkir. Mən səfərin birbaşa “sülh missiyası” olduğunu düşünmürəm. Hazırda bunu dəstəkləyən məlumat yoxdur. Lakin Ukrayna-Azərbaycan münasibətlərində siyasi yaddaşın yenilənməsi, Azərbaycanın Ukraynanın yenidən qurulmasındakı rolunun görünən hala gətirilməsi və Bakı-Kiyev strateji yaxınlaşmasına simvolik dəstək verilməsi səfərin daha güclü izahıdır. Turistik element tamamilə istisna edilə bilməz. Yuşşenko şəxsi görüşlər keçirə, Bakıda mədəni proqramlarda iştirak edə bilər. Diplomatiya onsuz da insanların bəzən görüş keçirib, sonra axşam yeməyinə getməsi üzərində qurulan qəribə bir peşədir. Lakin səfər zamanı ölkənin prezidenti ilə görüş keçirilirsə, iki ölkənin gələcəyi müzakirə olunursa, Ukraynanın müharibədə simvollaşmış şəhərinin fəxri vətəndaşlığı haqqında sənəd təqdim edilirsə və eyni gün Yuşşenko ilə Əliyevin 2008-ci ildə birlikdə açdığı Şevçenko abidəsinin yerləşdiyi meydana ukraynalı şairin adı verilirsə, bunu yalnız “turistik səfər” adlandırmaq artıq inandırıcı deyil.
-Bütün bu məqamları birlikdə nəzərə alsaq, sizcə, Yuşşenkonun Bakı səfərini necə xarakterizə etmək daha doğru olar?
-Nəticə olaraq, Yuşşenkonun Bakı səfərini rəsmi dövlət səfəri ilə turistik səfər arasında yerləşən, siyasi və simvolik çəkisi yüksək olan “keçmiş lider diplomatiyası” kimi xarakterizə etmək daha doğru görünür. Səfəri Zelenskinin rəsmi şəkildə tapşırdığına dair sübut yoxdur; lakin mövcud hadisələr səfərin siyasi məzmundan müstəqil olmadığını açıq şəkildə göstərir. Daha önəmlisi, Bakı Moskva-Kiyev qarşıdurmasının ətrafında həm tərəflərlə danışa bilən, həm də rəsmi diplomatiyadan kənar təmaslara ev sahibliyi edə bilən mərkəzə çevrilir. Bu baxımdan Yuşşenkonun gəlişi yalnız keçmişdəki Əliyev-Yuşşenko dostluğunun xatırlanması deyil, Azərbaycanın Ukrayna məsələsində getdikcə böyüyən diplomatik imkanlarının da göstəricisi kimi oxuna bilər. Buradakı ən kritik yeni detal Şevçenko Meydanı qərarının Yuşşenkonun Prezident İlham Əliyevlə görüşdüyü eyni günə düşməsidir. Üstəlik, həmin heykəli 2008-ci ildə Əliyev və Yuşşenko birlikdə açmışdılar. Beləliklə, məncə, “turistik səfər” ehtimalı artıq kifayət qədər zəifdir; “simvolik və qeyri-rəsmi siyasi diplomatiya” izahı açıq şəkildə daha güclüdür. Bu səfərdən sonra Yuşşenkonun daha kimlərlə görüşdüyünü və Ukrayna tərəfindən yeni açıqlamanın verilib-verilmədiyini izləmək lazımdır.
10:30 18.08.2026
Oxunuş sayı: 63
