Mədəniyyət: yaşadığımız, yaratdığımız və dəyişdirdiyimiz həyat
Bir çoxumuz “mədəniyyət” sözünü eşidəndə gözümüzün önünə teatr afişası, muzey zalı və ya kitab rəfi gəlir. Sanki mədəniyyət yalnız bu üç yerdə yaşayır. Amma həqiqətən belədirmi? Bu sualın cavabı həm sadə, həm də mürəkkəbdir. Çünki mədəniyyət anlayışı əsrlər boyu dəyişib, genişlənib və bu gün artıq yalnız “yüksək sənət”lə sərhədlənmir.
Sözün özündən başlayaq:
“Mədəniyyət” latın dilindəki cultura sözündən gəlir. Əvvəllər bu söz torpağın becərilməsi demək idi. Sonra məcazi mənada insanın özünü “becərməsi” – zövqünü, ağlını, əxlaqını inkişaf etdirməsi kimi işlənməyə başladı. Maarifçilik dövründə mədəniyyət demək olar ki, sivilizasiya ilə eyniləşdirilirdi: zərif zövq, kitab oxumaq, teatra getmək “mədəni” olmaq sayılırdı.
XIX əsrdə isə məsələ elmi müstəviyə keçdi. İngilis antropoloqu Edvard Börnett Taylor 1871-ci ildə yazdığı “İbtidai mədəniyyət” kitabında bu gün də tez-tez sitat gətirilən tərifi verdi: mədəniyyət bilik, inanc, sənət, əxlaq, hüquq, adət və insanın cəmiyyətdə öyrəndiyi bütün digər qabiliyyətlərin mürəkkəb bütövüdür. Taylor hələ də mədəniyyəti təkamül yolu ilə izah edirdi, amma vacib bir addım atdı – onu yalnız elit sənətlə məhdudlaşdırmadı.
Sonrakı yüz ildə antropoloqlar bu anlayışı daha da genişləndirdilər. Bu gün mədəniyyət insanların birlikdə yaratdığı, öyrəndiyi, paylaşdığı və dəyişdirdiyi bilik, dəyər, davranış və əşyalar sistemi kimi qəbul olunur. O, irsi deyil, öyrəniləndir. Və ən vacibi – o, heç vaxt donmuş vəziyyətdə qalmır.
İki böyük qol: maddi və mənəvi
Mədəniyyəti ən sadə şəkildə iki yerə bölürük.
Maddi mədəniyyət – əllə toxunduğumuz hər şeydir: evlərimiz, geyimimiz, alətlərimiz, yeməyimiz, maşınlarımız, hətta telefonlarımız. Mənəvi mədəniyyət isə gözlə görünməyən, amma bizi formalaşdıran tərəfdir: elm, din, əxlaq, hüquq, ədəbiyyat, musiqi, adət-ənənələr.
Amma bu iki tərəf heç vaxt bir-birindən ayrı yaşaya bilməz. Kitab kağız və mürəkkəbdir, amma eyni zamanda ideyadır. Muğam notlara yazılır, amma ruhda yaşayır. Buna görə də onları sərt şəkildə ayırmaq çox vaxt süni görünür.
Daha bir klassik bölgü də var:
- Yüksək mədəniyyət – klassik teatr, akademik musiqi, peşəkar sənət sərgiləri.
- Xalq mədəniyyəti – ağız ədəbiyyatı, xalq mahnıları, rəqslər, əl sənətləri, bayram adətləri.
- Kütləvi mədəniyyət – kino, pop musiqi, televiziya, sosial media, moda, videooyunlar.
Bu sərhədlər bu gün getdikcə silinir. Xalq mahnısı müasir aranjimanla TikTok-da milyonlarla izlənir. Klassik ədəbiyyat audiokitab və ya qısa video formatında gənclərə çatır. Kütləvi mədəniyyət bəzən yüksək sənətdən daha çox insanı bir araya gətirir.
Mədəniyyətin real sahələri:
Praktikada mədəniyyət daha konkret sahələrə parçalanır:
- İncəsənət (ədəbiyyat, musiqi, teatr, kino, rəssamlıq, memarlıq, rəqs)
- Elm və təhsil
- Din və mənəviyyat
- Hüquq və siyasi mədəniyyət
- Gündəlik həyat (dil, qida, geyim, ailə münasibətləri, bayramlar)
- Rəqəmsal və yaradıcı sənaye (sosial media məzmunu, dizayn, multimedia, oyunlar)
Azərbaycan qanunvericiliyində də mədəniyyət məhz bu geniş mənada təsbit olunub: o, cəmiyyətin maddi, mənəvi, intellektual və emosional xüsusiyyətlərinin məcmusudur. Yəni yalnız sənət deyil, həyat tərzinin özüdür.
Mədəniyyəti yalnız teatr, muzey və kitabla məhdudlaşdırmaq onu muzey eksponatına çevirmək kimidir – gözəl, dəyərli, amma cansız. Canlı mədəniyyət isə küçədə, süfrədə, telefon ekranında, gənclərin yaratdığı rəqəmsal hekayələrdə və xalqın hələ də yaşatdığı adətlərdə davam edir.
O, torpaq kimidir. Kökləri dərindədir, amma yeni tumurcuqlar da çıxarmalıdır. Əgər yalnız köhnə budaqlara baxsaq, ağacın böyüdüyünü görmərik. Mədəniyyət də elədir. Onu yalnız keçmişin “yüksək” nümunələri ilə ölçmək, bu günün və sabahın mədəniyyətini görməmək deməkdir.
Nigar Xəlilli
20:55 14.08.2026
Oxunuş sayı: 41
