Sosial şəbəkələr uşaqlarda özünəinamı məhv edir - MÜSAHİBƏ
Rəqəmsal texnologiyaların geniş yayılması uşaqların gündəlik həyatında yeni reallıqlar formalaşdırır. Sosial şəbəkələr onlara məlumat əldə etmək və ünsiyyət qurmaq imkanı versə də, eyni zamanda müxtəlif riskləri də artırır. Bu risklər arasında zərərli məzmun, kiber təzyiq və asılılıq halları xüsusilə diqqət çəkir. Mövcud vəziyyət uşaqların internet mühitində daha etibarlı şəkildə qorunmasını zəruri edir. Bu proses yalnız ailələrin deyil, təhsil müəssisələrinin və digər ictimai strukturların da birgə yanaşmasını tələb edir. Beləliklə, rəqəmsal təhlükəsizlik məsələsi artıq ümumi sosial məsuliyyət kimi dəyərləndirilir.
Mövzu ətrafında professor, psixoloq Namiq Qüdrətov Crossmedia.az-ın suallarını cavablandırıb.
-Uşaqlar sosial şəbəkələrdə ən çox hansı psixoloji risklərlə qarşılaşırlar?
-Uşaqlar sosial şəbəkələrdə bir sıra psixoloji risklərlə qarşılaşırlar. Bunlara sosial müqayisə nəticəsində özünü dəyərsiz hiss etmə, internet asılılığı, kiberzorakılıq, narahatlıq və depressiya əlamətlərinin artması, yalan və manipulyativ məlumatların təsiri, eləcə də təhlükəli çağırışlar və destruktiv qruplara qoşulma riski daxildir. Uşaqların psixikası hələ formalaşma mərhələsində olduğu üçün onlar gördükləri informasiyanı böyüklər qədər tənqidi şəkildə qiymətləndirə bilmirlər. Məsələn, sosial müqayisə zamanı 13 yaşlı bir qız sosial şəbəkələrdə filtrli və idealizə olunmuş şəkillərə baxaraq özünü başqaları ilə müqayisə edir və nəticədə öz görünüşündən narazılıq hiss etməyə başlayır. İnternet asılılığı hallarında uşaq gündə 5–6 saatını telefon istifadəsinə sərf edir, telefon əlindən alındıqda isə aqressiv reaksiya verir və digər fəaliyyətlərə maraq göstərmir. Kiberzorakılıq nümunəsində sinif yoldaşları bir uşağın şəklini paylaşaraq ona lağ edir və təhqiramiz şərhlər yazırlar, bu isə uşağın məktəbə getmək istəməməsinə səbəb olur. Narahatlıq və depressiya hallarında yeniyetmə paylaşdığı şəkillərə az bəyənmə gəldiyi üçün özünü dəyərsiz hiss edir və getdikcə sosial mühitdən uzaqlaşır. Yalan məlumatların təsiri zamanı uşaq sosial şəbəkələrdə yayılan təhlükəli “challenge”ləri real qəbul edərək riskli davranışlara meyl göstərir. Təhlükəli qruplara qoşulma halında isə yeniyetmə radikal və ya aqressiv məzmunlu qruplara daxil olur və zamanla həmin davranışları normal qəbul etməyə başlayır.
-Sosial şəbəkələrdən həddindən artıq istifadə uşağın psixi sağlamlığına necə təsir edir?
-Sosial şəbəkələrdən həddindən artıq istifadə uşağın psixi sağlamlığına bir sıra mənfi təsirlər göstərir. Bu hal diqqət dağınıqlığını artırır, yuxu rejimini pozur, emosional sabitliyi zəiflədir, aqressivlik və səbirsizliyi gücləndirir, həmçinin real ünsiyyət bacarıqlarının zəifləməsinə səbəb ola bilir. Araşdırmalar göstərir ki, ekran qarşısında keçirilən vaxt artdıqca narahatlıq və depressiv əlamətlərin yaranma ehtimalı da yüksəlir. Məsələn, 14 yaşlı bir yeniyetmə əvvəllər dərsdən sonra futbol oynayır, kitab oxuyur və dostları ilə aktiv ünsiyyət saxlayırdı. Daha sonra sosial şəbəkələrdə gündə 5–6 saat keçirməyə başlayır. Bir neçə aydan sonra onun davranışlarında dəyişikliklər müşahidə olunur: dərslərə diqqəti azalır, gec yatdığı üçün səhərlər yorğun olur, ailə üzvləri ilə ünsiyyəti zəifləyir, telefonsuz qaldıqda əsəbiləşir, sosial şəbəkələrdə paylaşdığı məzmunlara gələn reaksiyalara həddindən artıq önəm verməyə başlayır. Nəticədə özünü daha gərgin, narahat və emosional baxımdan qeyri-sabit hiss edir. Psixoloqlar bu vəziyyəti belə izah edirlər: beynin davamlı olaraq sürətli informasiya və güclü emosional stimul qəbul etməsi onun bu ritmə uyğunlaşmasına səbəb olur. Real həyat isə sosial şəbəkələr qədər sürətli və stimullaşdırıcı olmadığı üçün uşaq gündəlik fəaliyyətlərdən əvvəlki kimi zövq almaqda çətinlik çəkir.
-Sosial şəbəkələr uşaqların özünəinamına və şəxsiyyətinin formalaşmasına necə təsir göstərir?
-Uşaqlarda sosial media asılılığının əsas əlamətləri sırasında telefonu əlindən qoymaq istəməmək, internet olmadıqda əsəbi reaksiya vermək, dərsə və ailə həyatına marağın azalması, yuxu və qidalanma rejiminin pozulması, sosial şəbəkələrdə keçirdiyi vaxtı gizlətmək, eləcə də real həyatdan daha çox virtual həyata üstünlük vermək kimi davranışlar yer alır. Bu əlamətlər davamlı xarakter alarsa, artıq asılılıq riski yaranmış hesab edilir.
-Uşaqlarda sosial media asılılığının əsas əlamətləri hansılardır?
-Uşaqlarda sosial media asılılığının əsas əlamətləri sırasında telefonu əlindən qoymaq istəməmək, internet olmadıqda əsəbi reaksiya vermək, dərsə və ailə həyatına marağın azalması, yuxu və qidalanma rejiminin pozulması, sosial şəbəkələrdə keçirdiyi vaxtı gizlətmək, eləcə də real həyatdan daha çox virtual həyata üstünlük vermək kimi davranışlar yer alır. Bu əlamətlər davamlı xarakter alarsa, artıq asılılıq riski yaranmış hesab edilir.
-Kiberzorakılıq uşaqlarda hansı psixoloji fəsadlara səbəb ola bilər?
-Kiberzorakılıq uşaqlar arasında ən ciddi psixoloji risklərdən biri hesab olunur. Bu hal nəticəsində özünəinamın azalması, qorxu və narahatlıq hisslərinin yaranması, məktəbə və sosial ünsiyyətə marağın zəifləməsi, depressiv vəziyyətin formalaşması müşahidə edilə bilər. Daha ağır hallarda isə özünə zərər vermə və intihar düşüncələri ortaya çıxa bilər. Kiberzorakılığın xüsusiyyəti ondadır ki, uşaq bu vəziyyətdən ev mühitində belə qoruna bilmir və bu da onun ümumi təhlükəsizlik hissini ciddi şəkildə zəiflədir.
-Valideynlər övladlarının internet fəaliyyətinə nə dərəcədə nəzarət etməlidirlər?
-Valideyn nəzarəti zəruridir, lakin bu nəzarət sərt izləmə formasında deyil, etibarlı ünsiyyət və maarifləndirmə əsasında qurulmalıdır. Valideynlər uşağın istifadə etdiyi platformalar barədə məlumatlı olmalı, ekran vaxtına müəyyən məhdudiyyətlər tətbiq etməli, internet təhlükəsizliyi ilə bağlı mütəmadi şəkildə söhbətlər aparmalı və övladlarının rəqəmsal fəaliyyətinə maraq göstərməlidirlər. Ən effektiv yanaşma qadağalara əsaslanmır, əksinə rəqəmsal savadlılığın artırılması və qarşılıqlı etimadın formalaşdırılmasıdır. Məqsəd uşağı daim nəzarətdə saxlamaq deyil, onu rəqəmsal mühitdə təhlükəsiz və məsuliyyətli davranmağa yönləndirməkdir.
Fatimə Məmmədova
09:30 10.06.2026
Oxunuş sayı: 59
