Zərdabi bu gün “Əkinçi”ni yaratsaydı...
İyulun 22-si 1875-ci il. Bakı qubernator mətbəəsində Azərbaycan dilində ilk qəzetin – “Əkinçi”nin – birinci nömrəsi işıq üzü görür. Redaktor, naşir, korrektor, müəllif – hamısı bir nəfər: Həsən bəy Zərdabi. Cəmi 56 nömrə. 1877-ci ilin sentyabrında səs kəsilir. Amma o səs hələ də eşidilir. Çünki o, sadəcə qəzet deyildi. O, millətin özünə güzgü tutmaq cəhdi idi.
Zərdabi qəzetə “Əkinçi” adını təsadüfən verməmişdi. O, kəndlilərin dilində danışmaq, torpaq adamının həyatını işıqlandırmaq, cəhalətə qarşı elmi, təhsili, tərəqqini qoymaq istəyirdi. “Hər vilayətin qəzetəsi gərək ol vilayətin ayinəsi olsun” – bu sözlər onun proqramı idi. Qəzet camaat üçündür, camaat qəzet üçün deyil. Bu prinsip bu gün də qüvvədədir.
İndi təsəvvür edək: Zərdabi 2026-cı ildə yaşasaydı və “Əkinçi”ni yenidən yaratsaydı, necə olardı?
Əvvəla, o, kağız-qələm deyil, rəqəmsal məkanı seçərdi. Veb-sayt, mobil tətbiq, podcast, Telegram kanalı, YouTube, Instagram – hamısı bir platformada. Çünki bu gün xalqın “ayinası” yalnız çap səhifəsində deyil, smartfonun ekranındadır. Amma Zərdabi sadəcə “kontent” istehsalçısı olmazdı. O, faktın, dəlilin, elmi mənbənin arxasında durardı. “Əkinçi”nin müasir versiyası clickbait başlıqlarla deyil, yoxlanılmış məlumatla, açıq mənbələrlə, data-jurnalistika ilə işləyərdi.
Kənd təsərrüfatı bölməsi yenə mərkəzdə olardı – amma bu dəfə aqrotexnologiya, iqlim dəyişikliyi, su ehtiyatları, gen mühəndisliyi, kiçik fermer təsərrüfatlarının rəqəmsallaşması haqqında. Zərdabi kəndlinin problemini bilirdi. Bu gün də torpaq adamı eyni problemlərlə üzləşir: qiymət qeyri-sabitliyi, bazarın əlçatanlığı, texnologiyanın bahalılığı. “Əkinçi” bu mövzuları sadə dildə, praktiki məsləhətlərlə, real rəqəmlərlə işıqlandırardı.
Maarifçilik xətti dəyişməz qalardı. Zərdabi o dövrdə xurafata, cəhalətə, qadın təhsilinin yoxluğuna qarşı çıxırdı. Bu gün o, dezinformasiyaya, elmi savadsızlığa, tənqidi düşüncənin zəifliyinə qarşı eyni sərtliklə mübarizə aparardı. Saxta xəbərlərin, manipulyasiyanın, emosional başlıqların dövriyyədə olduğu bir dövrdə “Əkinçi” fakt-çekinq bölməsi ilə seçilərdi. Hər iddia üçün mənbə, hər rəqəm üçün izahat.
O, həm də teatr və mədəniyyətin, təhsilin, qadın hüquqlarının müdafiəçisi idi. Müasir “Əkinçi” mədəniyyət siyasətini, təhsil islahatlarını, gənclərin peşə yönümünü, media savadlılığını daim gündəmdə saxlayardı. Amma tərzi fərqli olardı: təbliğat yox, izah. Təkid yox, sual. “Biz bilirik” yox, “gəlin birlikdə anlayaq”.
Maliyyə modeli də dəyişərdi. Zərdabi o dövrdə abunə pulları və şəxsi vəsaitlə işləyirdi, tez-tez zərər edirdi. Bu gün o, oxucu dəstəyi, crowdfunding, şəffaf donor mexanizmləri, bəlkə də kiçik reklamlarla, amma heç vaxt redaksiya müstəqilliyini satmadan işləməyə çalışardı. Çünki o bilirdi: qəzet kiminsə əlində alətə çevriləndə, artıq aynasını itirir.
Ən mühümü isə – ton. Zərdabi təhqir etmədən, söymədən, amma güzəştə getmədən yazırdı. Bu gün də eyni üslubu saxlayardı. “Əkinçi” nə hakimiyyətin təbliğat orqanı, nə də sadəcə müxalif səs olmazdı. O, vətəndaşın maraqlarını, cəmiyyətin real problemlərini, gələcəyə dair sualları qoyan platforma olardı. “Xalqın hər bir dərdi və xahişi o qəzetdə çap olunsun” – bu prinsip rəqəmsal dövrdə də eyni qüvvədə qalardı.
Təbii ki, çətinliklər də olardı. O dövrdə senzura və jandarm var idi. Bu gün informasiya bolluğu, diqqət iqtisadiyyatı, peşəkar jurnalistikanın iqtisadi sıxıntıları, bəzən isə hüquqi və siyasi təzyiqlər mövcuddur. Amma Zərdabi kimi adamlar çətinliklərdən qaçmırdılar. Onlar yol açırdılar.
Bu gün “Əkinçi”nin ruhu haradadır? Hər dəfə bir jurnalist faktı yoxlayanda, sadə dildə mürəkkəb mövzunu izah edəndə, kəndlinin və ya şəhərlinin real problemini qələmə alanda, o ruh yaşayır. Hər dəfə media savadlılığını artıran, tənqidi düşüncəyə dəvət edən bir material çıxanda, Zərdabinin torpağı cücərir.
Zərdabi bu gün “Əkinçi”ni yaratsaydı, o, sadəcə qəzet deyil, rəqəmsal maarifçilik məktəbi olardı. Amma mahiyyəti dəyişməz qalardı: xalqın aynası olmaq. Və o ayna hələ də lazımdır. Çünki cəmiyyət özünü görməyə ehtiyac duyduğu müddətcə, “Əkinçi”nin missiyası bitməyəcək.
Zeynəb Həsən
20:00 16.09.2026
Oxunuş sayı: 63
