Bakı Metropoliteni: 59 ilin tarixi, əhəmiyyəti və paytaxtın nəqliyyat həyatındakı rolu
Bu gün, 6 noyabr 2026-cı il, Bakı Metropoliteninin açılışının 59-cu ildönümüdür. 1967-ci ilin bu günü Azərbaycanın paytaxtında yeraltı nəqliyyat sisteminin rəsmi istismara verilməsi ölkənin nəqliyyat tarixində mühüm dönüş nöqtəsi oldu. O vaxtdan bəri metro yalnız sərnişin daşıyan bir sistem deyil, Bakının gündəlik ritminin, şəhər mədəniyyətinin və infrastrukturunun ayrılmaz hissəsinə çevrilib.
Tarixi yol
Bakı metrosunun ideyası 1930-cu illərdə şəhərin generəl planında ortaya çıxmışdı. İkinci Dünya Müharibəsindən sonra şəhər əhalisinin sürətlə artması və yerüstü nəqliyyatın çətinlikləri səbəbindən layihə yenidən gündəmə gəldi. 1947–1948-ci illərdə SSRİ Nazirlər Sovetinin qərarı ilə tikintiyə rəsmi icazə verildi, 1951-ci ildə isə işlər başlandı. Lakin 1950-ci illərin ortalarında maliyyə və digər səbəblərdən tikinti müvəqqəti dayandırıldı və yalnız 1960-cı ildə bərpa olundu.
1967-ci il noyabrın 6-da ilk növbə istismara verildi: «Bakı Soveti» (indiki İçərişəhər), «Sahil», «28 Aprel» (indiki 28 May), «Gənclik» və «Nəriman Nərimanov» stansiyaları. İlkin xəttin uzunluğu təxminən 6,5–9,2 km arasında dəyişən məlumatlarla göstərilir. Bakı metrosu SSRİ-nin beşinci (Moskva, Leninqrad, Kiyev və Tbilisidən sonra) və dünyanın 34-cü metrosu oldu. İlk günlərdə qatarları maşinist Salman Ələkbərov və köməkçisi Akif Mirzəyev idarə edirdi. Müntəzəm sərnişin daşınması isə noyabrın 25-dən başlandı.
Sonrakı illərdə şəbəkə mərhələ-mərhələ genişləndi:
• 1968 – 28 May–Xətai sahəsi;
• 1970 – Ulduz və Bakmil;
• 1972 – Koroğlu, Qara Qarayev və Neftçilər (5-ci ildönümü münasibətilə);
• 1976 – Nizami;
• 1985 – Elmlər Akademiyası, İnşaatçılar, 20 Yanvar və Memar Əcəmi;
• 1989 – Xalqlar Dostluğu və Əhmədli;
• 1993 – Cəfər Cabbarlı;
• 2002 – Həzi Aslanov;
• 2008–2011 – Nəsimi, Azadlıq prospekti və Dərnəgül;
• 2016 – Bənövşəyi xəttin ilk stansiyaları (Avtovağzal və Memar Əcəmi-2);
• 2021 – 8 Noyabr;
• 2022 – Xocəsən stansiyası və yeni depo.
Hazırda sistem 3 xətdən (Qırmızı, Yaşıl və Bənövşəyi), 27 stansiyadan və təxminən 40,7 km uzunluğunda xətlərdən ibarətdir. Üç elektrik deposu (Nərimanov, Dərnəgül və Xocəsən) fəaliyyət göstərir.
Əhəmiyyəti və vacibliyi
Bakı metrosu ölkənin yeganə metropoliten sistemidir və paytaxtın ən etibarlı, sürətli və yüksək tutumlu ictimai nəqliyyat vasitəsidir. Şəhərdə avtomobil sıxlığının yüksək olduğu şəraitdə o, minlərlə sərnişini qısa müddətdə və nisbətən sabit intervalla daşıyaraq yol tıxaclarının və ekoloji yükün azaldılmasına mühüm töhfə verir.
Stansiyaların memarlığı da diqqətəlayiqdir. Sovet dövrünün dərin stansiyaları milli motivlərlə, mozaikalarla və dekorativ elementlərlə zəngindir. Bu, metroyu təkcə nəqliyyat obyekti deyil, həm də mədəni və tarixi məkan edir. Müstəqillik illərində stansiyaların adlarının dəyişdirilməsi və bəzi dekorativ elementlərin yenilənməsi ilə sistem milli kimliyə uyğunlaşdırılıb.
Metro həm də sosial funksiya yerinə yetirir: güzəştli sərnişinlər, əlçatanlıq xidmətləri («Əlçatan metro») və rəqəmsal ödəniş sistemləri (NFC, QR, BakıKart) vasitəsilə geniş əhali qruplarına xidmət göstərir. Son illərdə rəqəmsal ödənişlərin payı əhəmiyyətli dərəcədə artıb.
Sərnişin daşınması statistikası
Son illərin rəqəmləri sistemin böyük həcmdə sərnişin daşıdığını göstərir:
• 2024-cü il: 229 milyon 584 min 259 sərnişin. Orta gündəlik göstərici təxminən 627 min 279 nəfər. Bu, 2023-cü illə müqayisədə təxminən 4,6 faiz artım demək idi.
• 2025-ci il: təxminən 226 milyon 803 min sərnişin (əvvəlki illə müqayisədə kiçik azalma).
• 2026-cı ilin yanvar–sentyabr: 156 milyon 158 min 200 sərnişin.
• 2026-cı ilin oktyabr ayı: 16 milyondan çox (bəzi məlumatlara görə 16 milyon 881 minə yaxın) sərnişin. Ay ərzində ən yüksək gündəlik göstərici oktyabrın 20-də 641 min 442 nəfər olub. Ən yüklü stansiyalar arasında Koroğlu, 28 May, Gənclik, Nəriman Nərimanov və Neftçilər fərqlənir.
Rəqəmlər göstərir ki, metro hələ də paytaxtın əsas nəqliyyat arteriyalarından biri olaraq qalır, baxmayaraq ki, alternativ nəqliyyat vasitələrinin artması və digər amillər bəzi dövrlərdə sərnişin sayına təsir göstərir.
Gələcəyə baxış
Dövlət proqramlarına əsasən, 2025–2030-cu illərdə Yaşıl və Bənövşəyi xətlər üzrə daha 10 stansiyanın tikilib istismara verilməsi planlaşdırılır. Konseptual inkişaf sxeminə görə isə uzunmüddətli perspektivdə şəbəkənin 5 xətt, 70-dən çox stansiya və 100 km-dən artıq uzunluğa çatdırılması nəzərdə tutulur. Bu, Bakının böyüməsinə və sərnişin axınının artmasına uyğun cavabdır.
59 il ərzində Bakı Metropoliteni şəhərin «ürəyi»nə çevrilib. O, sadəcə yeraltı yollar deyil – yüz minlərlə insanın hər gün etibar etdiyi, vaxtını və rahatlığını təmin edən, şəhərin ritmini müəyyən edən sistemdir. Açılış ildönümü münasibətilə bu mühüm infrastrukturun işçilərinə, inşaatçılarına və sərnişinlərinə təşəkkür etmək yerinə düşər. Bakı metrosu gələcəkdə də paytaxtın inkişafında mühüm rol oynamağa davam edəcək.
Ayhan
12:20 06.11.2026
Oxunuş sayı: 68
