Texnologiya,Çarpaz baxış
Azərbaycanda Süni İntellektə vəzifə verilə bilər - Müsahibə
Qazaxıstanın Süni intellekt Fondunun İdarə Heyəti (İH) üzvlərindən biri elə süni intellektdir.. Süni intellektin dövlət idarəetmə strukturlarına inteqrasiyası istiqamətində atılan addımlar yeni texnoloji mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir. Xüsusilə süni intellektin idarəetmə orqanlarında qərarvermə prosesinə daxil edilməsi müasir dövrdə texnologiyanın dövlətçilik institutlarına təsirinin nə qədər sürətlə dərinləşdiyini göstərir. Bu cür yanaşmalar bir tərəfdən idarəetmədə səmərəliliyin artırılması, məlumatların daha operativ təhlili və qərarların optimallaşdırılması kimi üstünlüklər vəd etsə də, digər tərəfdən insan faktorunun rolu, məsuliyyət bölgüsü və qərarların legitimliyi kimi fundamental sualları da gündəmə gətirir. Süni intellektin yalnız texniki vasitə kimi deyil, müəyyən idarəetmə funksiyalarında iştirak edən element kimi nəzərdən keçirilməsi dövlət idarəçiliyinin gələcək modeli ilə bağlı geniş müzakirələrə səbəb olur. Bu isə texnologiya ilə insan iradəsi arasında balansın necə qorunacağı məsələsini daha da aktuallaşdırır. Beləliklə, süni intellektin idarəetmə sistemlərinə daxil edilməsi təkcə texnoloji yenilik deyil, həm də hüquqi, etik və siyasi çərçivələrin yenidən düşünülməsini tələb edən strateji bir proses kimi dəyərləndirilir.
Mövzu ilə bağlı sosioloq, jurnalist Elçin Bayramlı Crossmedia.az-a müsahibə verib:
– Qazaxıstanda dövlət fonduna süni intellekt rəhbər təyin edilib. Sizcə, gələcəkdə Azərbaycanda da bu proses baş verə bilər?
- Son dövrlərdə elm və texnologiyanın sürətli inkişafı ağlagəlməz miqyaslara çatıb. Xüsusilə də süni intellekt texnologiyalarının inkişafı bütün sərhədləri aşaraq, belə demək mümkündürsə, bir çox sahələrdə insandan üstün imkanlar nümayiş etdirməyə başlayıb. Bu isə özü ilə həm müsbət, həm də mənfi tendensiyalar gətirir. Əlbəttə ki, hər hansı bir texnologiya insanların xoşbəxtliyinə, rifahına və təhlükəsizliyinə xidmət etməlidir. Əgər bu texnologiyalar sağlam qüvvələrin əlində olarsa və optimal şəkildə istifadə edilərsə, yalnız dünyanın gözəlləşməsinə, iqtisadiyyatın inkişafına, insanların sağlamlığının təmin olunmasına, əmək və yaşayış şəraitinin yaxşılaşdırılmasına töhfə verə bilər. Lakin bu texnologiya mənfi qüvvələrin əlində olarsa, ondan çox təhlükəli məqsədlər üçün istifadə edilə və böyük faciələrə səbəb ola bilər. İnsan elə bir varlıqdır ki, həm maddi və fiziki, həm də ruhi varlıqdır. Süni intellekt isə yalnız alqoritmlərdən ibarətdir — ruhsuz, duyğusuz bir sistemdir. İnsan taleyini, məncə, ona tam şəkildə etibar etmək olmaz. Mütləq şəkildə arxasında insan dayanmalıdır, insan nəzarət etməlidir və son qərarı insan verməlidir. Çünki bəzi məsələlər heç də texniki yollarla həll olunmur. Burada insani dəyərlər, hisslər, duyğular və başqa amillər var ki, bunları yalnız insan qiymətləndirə bilər. Maşınlar yalnız texniki sahələrdə tətbiq oluna bilər: istehsalatda, zavod və fabriklərdə, rabitədə, kommunikasiya texnologiyalarında və informasiya sistemlərində müsbət məqsədlər üçün istifadə edilə bilər.
– Süni intellektin rəhbər vəzifəsinə gətirilməsi insanların dövlətə inamını sarsıda bilər?
- Bu gün dünyada texnologiya tam şəkildə nəzarət altında deyil. Baxın, internet sistemlərinə, sosial şəbəkələrə — kim bunlara tam nəzarət edir? Çox təhlükəli materiallar paylaşılır, insanlar aldadılır. Maliyyə maxinasiyalarından tutmuş siyasi təxribatlara, kriminal təbliğata qədər müxtəlif mənfi hallar müşahidə olunur. Bu o deməkdir ki, sahədə müəyyən mənada nəzarətsizlik və özbaşınalıq mövcuddur. Bu isə təhlükə yaradır və cəmiyyətə zərər vurur. Ona görə də bu məsələyə ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Bəşəriyyətin sağlam qüvvələri, beynəlxalq təşkilatlar və dövlətlər bu məsələlərə daha diqqətli münasibət göstərməlidir. Texnologiyalar yalnız insanların faydası üçün istifadə olunmalıdır. Ümumiyyətlə, bəzi qlobal qüvvələr bu vasitələrlə dövlətlərin rolunu zəiflətməyə, onların funksiyalarını, təsir imkanlarını və müstəqilliklərini məhdudlaşdırmağa çalışırlar. Buna görə dövlətlər bu istiqamətdə öz nəzarət mexanizmlərini və sistemlərini formalaşdırmalıdır. İnsan taleyini, ölkənin gələcəyini və cəmiyyətin idarə edilməsini mənşəyi və idarə olunma mexanizmi tam aydın olmayan texnologiyalara etibar etmək düzgün olmaz.
– Alqoritmlərin insan taleyini müəyyən etməsi cəmiyyətdə maşınlara qarşı aqressiya yaradacaq, yoxsa kütləvi adaptasiya?
- İnsanlar çalışmalıdırlar ki, virtual dünyadan kənarda da real həyatı yaşasınlar. İnsanlarla ünsiyyətlərini, dostluq, qonşuluq və qohumluq münasibətlərini real mühitdə qursunlar. Hər şeyi internet və süni intellekt üzərindən qurmaq olmaz. Süni intellektdən alınan məlumatlar da qərəzli və yanlış ola bilər. Tam şəkildə ona etibar etmək olmaz. İnsan öz araşdırma və analitik qabiliyyətini qorumalıdır. İnsan biliyi özü əldə etməli, araşdırmalı, təhlil etməli və nəticəyə gəlməlidir.
- Texnologiyadan, o cümlədən süni intellektdən çox istifadə nələrə səbəb ola bilər?
- Hazır məlumatların həddindən artıq istifadəsi insan beyninin analitik funksiyalarını zəiflədə bilər. Nəticədə insan analitik düşüncə və araşdırma qabiliyyətini itirərək öz düşüncə sistemini süni intellektə və internetə təslim etmiş olar. Bu isə insanın həm intellektual, həm psixoloji, həm də fiziki deqradasiyasına səbəb ola bilər. Artıq fiziki hərəkətsizlik və başqa problemlər də yaranır. Bu, çox dərin mövzudur və elə bir dövrə gəlib çıxmışıq ki, proses müəyyən mənada qarşısıalınmaz görünür. Amma hər bir halda bu inkişaf sağlam şəkildə tənzimlənməlidir. Məsələn, bəzi ölkələrdə bu texnologiyanın tətbiqi nəticəsində təbiətin sağlamlaşdırılması, bərpası, tullantıların təmizlənməsi, istehsal sahələrində daha effektiv işlərin görülməsi və insanların həyatının rahatlaşdırılması təmin olunur. Şəhərlərin abadlaşdırılması, daha az əmək sərfi ilə istehsal proseslərinin qurulması və vaxta qənaət kimi məsələlərin hamısının müsbət tərəfləri var. Lakin paralel olaraq mənfi tərəflər də mövcuddur.
- Məktəblərdə məcburi süni intellekt təhsilinin tətbiqi gələcəkdə yarana biləcək kütləvi işsizlik risklərinə qarşı indidən görülən sosial hazırlıqdırmı?
- Əgər dünyada belə bir tendensiya gedirsə, biz də süni intellektlə bağlı təhsili gücləndirməliyik, universitetlərdə xüsusi fakültələr açılmalı, yeni texnologiyalar hazırlanmalı və bu sahə dərindən öyrənilməlidir. Çünki bizim uşaqlar və gələcəyin dünyası artıq bu istiqamətə doğru gedir. Lakin bu proses mütləq şəkildə mənəvi və insani dəyərlər əsasında tənzimlənməlidir. Burada həm ictimai nəzarət, həm də dövlət nəzarəti olmalıdır. Süni intellekt gələcəkdə bir çox iş sahələrini sıradan çıxaracaq — bu, artıq demək olar ki, qaçılmazdır. Bəzi sahələr artıq sıradan çıxıb, digərləri isə yaxın gələcəkdə sıradan çıxa bilər. Bu isə işsizlik riskini artırır və insan əməyinə ehtiyacın azalmasına gətirib çıxara bilər. Lakin bu proses elə tənzimlənməlidir ki, insanlar üçün problem yaratmasın, əksinə, onların işini asanlaşdırsın.
- Hansı addımların atılmasına ehtiyac var?
- Məsələn, bəzi ölkələrdə texnologiya və robotların tətbiqi nəticəsində işlər sürətlənir və genişlənir, lakin bu, insanların işdən çıxarılması ilə nəticələnmir. Əksinə, iş saatlarının azaldılması təmin olunur. Məsələn, həftədə 5 gün yerinə, 4 gün iş, gündə 8 saat yerinə, 6 saat iş kimi modellər tətbiq edilir. Eyni maaş saxlanılmaqla insanların sosial həyata daha çox vaxt ayırması təmin olunur. Bu baxımdan elə bir sistem qurulmalıdır ki, işsizlik yaranmasın, insanların əmək fəaliyyəti balanslı şəkildə təşkil olunsun və sosial rifah qorunsun. Robotlar və texnologiyalar bir insanın bir saatlıq əməyinin nəticəsini bir neçə dəfə artırsa da, bu, həmin insanın işsiz qalmasına səbəb olmamalıdır. İnsanlar isə boş vaxtlarını ekologiyanın qorunmasına, yaşıllaşdırma işlərinə, mədəni istirahətə, idmana və digər sosial fəaliyyətlərə yönəldə bilərlər. Həmçinin təhlükəli sahələrdə — məsələn, kimya zavodlarında və digər riskli istehsal sahələrində texnologiyadan istifadə daha məqsədəuyğun ola bilər. Öz ölkəmizə gəldikdə isə, biz də bu sahədə elmi institutlar yaratmalı, fakültələr açmalı, tədqiqatlar aparmalı və bu texnologiyaların faydalı tərəflərini cəmiyyətə tətbiq etməliyik.
– Tam rəqəmsallaşma fərdi azadlıqları məhdudlaşdıraraq rəqəmsal nəzarət cəmiyyəti yarada bilərmi?
- Tam rəqəmsallaşma insanları robotlaşmaya aparır. Bu, insanı virtual həyata yönəldir, onu real dünyadan uzaqlaşdırır. Real ünsiyyətlərdən, münasibətlərdən və fiziki aktivlikdən uzaqlaşdıraraq psixoloji yüklənmə yaradır. Bu proses bir növ robotlaşmaya səbəb olur. Ona görə də texnologiyadan yalnız ehtiyac qədər və balanslı şəkildə istifadə olunmalıdır. Hər şeyi texnologiya ilə əvəz etmək olmaz. İnternet və süni intellekt üzərində mütləq nəzarət mexanizmləri olmalıdır. Qəbulolunmaz məzmunlar sistemdən çıxarılmalı, anarxiya və mənfi təbliğatın qarşısı alınmalıdır. Bəzi ölkələrdə kiber cinayətlər artıq artmaqdadır və süni intellektin inkişafı ilə bu risklər daha da yüksələ bilər. Bu baxımdan sistem ciddi nəzarət altında olmalıdır. Texnologiyalar yalnız insanların həyatını yaxşılaşdırmaq, rahatlaşdırmaq və inkişaf etdirmək üçün istifadə olunmalıdır. Eyni zamanda bilik və informasiya əldə etmək üçün də ondan düzgün şəkildə istifadə edilə bilər. Lakin məqsədli dezinformasiya yayımı kimi risklərin qarşısı alınmalıdır. Əgər düzgün tənzimlənərsə, süni intellekt insanların daha sürətli və daha geniş bilik əldə etməsinə imkan yarada bilər.
Ayxan İbişov
15:29 06.06.2026
Oxunuş sayı: 56
