Türk dünyasının ortaq düşüncə simvolu - Əhməd bəy Ağaoğlu
Bu gün, 19 may tarixində Azərbaycan və Türkiyənin ortaq fikir tarixinin ən böyük simalarından biri, görkəmli ictimai-siyasi xadim, publisist, yazıçı və türkçülük ideologiyasının əsas nəzəriyyəçilərindən sayılan Əhməd bəy Ağaoğlunun vəfatının ildönümüdür.
O, sadəcə bir alim və ya siyasətçi deyildi. Əhməd bəy Ağaoğlu bütöv bir epoxanın düşüncə simvolu, Türk dünyasının milli oyanış hərəkatının ideoloqlarından biri idi.
Onun həyatı XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində türk və islam dünyasında baş verən böyük siyasi və ictimai dəyişikliklərin canlı təcəssümünə çevrilmişdir.
1869-cu ilin dekabr ayında Qarabağın mədəniyyət mərkəzi olan Şuşa şəhərində dünyaya gələn Əhməd bəy ziyalı və nüfuzlu ailədə böyümüşdür.
Atası Mirzə Həsən bəy imkanlı sahibkar, anası Tazə xanım isə Şuşanın tanınmış nəslinə mənsub idi. Ailədə elmə, maarifə və azad düşüncəyə xüsusi önəm verilməsi onun gələcək həyat yolunun formalaşmasında mühüm rol oynadı.
İlk təhsilini Şuşada alan Əhməd bəy daha sonra Tiflisdə oxudu və burada Qafqazın çoxmillətli siyasi-mədəni mühiti ilə yaxından tanış oldu.
Gənc yaşlarından elmə və Qərb düşüncəsinə böyük maraq göstərən Əhməd bəy 1888-ci ildə təhsilini davam etdirmək üçün Parisə yollandı. O, məşhur Sorbonna Universitetində hüquq və ədəbiyyat təhsili aldı.
Paris illəri onun dünya görüşünü tamamilə dəyişdi. Burada Avropa maarifçiliyi, demokratiya, liberalizm və milli dövlət anlayışları ilə yaxından tanış olan Əhməd bəy, eyni zamanda Şərq xalqlarının geridə qalmasının səbəbləri üzərində düşünməyə başladı.
O, Fransanın nüfuzlu mətbuat orqanlarında məqalələrlə çıxış edir, İslam dünyasının problemlərini Avropa ictimaiyyətinə çatdırırdı. Hələ həmin illərdə o, qadın hüquqları, dünyəvi təhsil, milli şüur və cəmiyyətin modernləşməsi kimi məsələləri gündəmə gətirirdi. Bu ideyalar sonralar onun bütün fəaliyyətinin əsas xəttinə çevrildi.
1894-cü ildə vətənə qayıdan Əhməd bəy əvvəlcə Şuşada müəllim kimi fəaliyyət göstərdi, daha sonra isə Bakıya köçərək milli mətbuatın ən fəal simalarından biri oldu.
“Kaspi”, “Hayat”, “İrşad” və “Tərəqqi” kimi qəzetlərdə çıxış edən Ağaoğlu cəmiyyətin problemlərini açıq və sərt şəkildə tənqid edirdi.
O, savadsızlığı, fanatizmi, cəhaləti və qadınların hüquqsuz vəziyyətini türk-müsəlman dünyasının əsas faciələrindən biri hesab edirdi. Əhməd bəyə görə bir millətin tərəqqisi yalnız maarif və azad düşüncə ilə mümkündür.
Onun xüsusilə, qadın azadlığı haqqında yazıları böyük rezonans doğururdu. O hesab edirdi ki, qadın savadsız olan cəmiyyət heç vaxt inkişaf edə bilməz. Bu cəsarətli fikirlərə görə dövrün bəzi mühafizəkar dairələri tərəfindən təzyiqlərə məruz qalsa da, geri çəkilmədi.
1905-ci ildə Qafqazda baş verən erməni-müsəlman qarşıdurmaları zamanı Əhməd bəy xalqın müdafiəsi üçün ən fəal mübarizə aparan şəxslərdən biri oldu. 1906-cı ildə Gəncədə gizli fəaliyyət göstərən “Difai” partiyasını yaratdı. Bu təşkilat Cənubi Qafqaz müsəlmanlarının ilk siyasi təşkilatlarından biri sayılırdı.
“Difai”nin əsas məqsədi müsəlman əhalini erməni daşnak dəstələrinin hücumlarından və çar Rusiyasının təzyiqlərindən qorumaq idi. Qısa müddətdə partiya geniş nüfuz qazandı və xalq arasında böyük dəstək topladı.
Əhməd bəy Peterburq və Tiflisdə keçirilən siyasi görüşlərdə Azərbaycan türklərinin hüquqlarını müdafiə edirdi. Bu fəaliyyət onu artıq təkcə publisist deyil, həm də milli siyasi lider səviyyəsinə yüksəltmişdi.
1908-ci ildə çar hökumətinin təzyiqləri gücləndiyi üçün Əhməd bəy İstanbula köçdü. Onun həyatının yeni mərhələsi məhz burada başladı. İstanbulda türkçülük ideologiyasının inkişafında mühüm rol oynayan ziyalılardan birinə çevrildi.
Türk Yurdu Cəmiyyətinin qurucularından biri oldu və eyni adlı jurnalın formalaşmasına böyük töhfə verdi. O dövrdə Əhməd bəy türk xalqlarının birlik ideyasını müdafiə edir, ortaq dil, mədəniyyət və milli şüurun formalaşdırılmasını vacib hesab edirdi. Onun fikrincə, bir millətin gücü onun maariflənməsində və öz kimliyini dərk etməsində idi.
Birinci Dünya Müharibəsindən sonra ingilislər tərəfindən həbs edilərək Maltaya sürgün olunması onun həyatının ən ağır dövrlərindən biri olsa da, o burada da fəaliyyətini dayandırmadı. Məhz sürgündə olarkən ən məşhur əsərlərindən biri olan Üç mədəniyyət əsərini qələmə aldı. Bu əsərdə o, Qərb, İslam və Türk dünyasının inkişaf yollarını müqayisə edir, müsəlman xalqlarının tərəqqisi üçün modernləşmənin vacibliyini vurğulayırdı. Onun fikrincə, Şərq dünyası yalnız elmə, azad düşüncəyə və çağdaş idarəetməyə yönəlməklə inkişaf edə bilərdi.
1921-ci ildə Əhməd bəy Ankaraya gedərək Mustafa Kamal Atatürkün rəhbərlik etdiyi milli azadlıq mübarizəsinə qoşuldu. Türkiyə Cümhuriyyətinin quruluş illərində o, mühüm dövlət vəzifələrində çalışdı. Anadolu Agentliyinin rəhbəri, “Hakimiyyət-i Milliyyə” qəzetinin baş redaktoru və Türkiyə Böyük Millət Məclisinin deputatı kimi fəaliyyət göstərdi.
Əhməd bəy Atatürkün yaxın fikir adamlarından biri hesab olunurdu. O, yeni Türkiyənin dünyəvi, milli və modern dövlət kimi formalaşmasında mühüm ideoloji rol oynadı. Liberal düşüncə ilə milli dövlət anlayışını birləşdirən Ağaoğlu türk siyasi fikir tarixində xüsusi yer tutur.
Əhməd bəyin ailəsi də türk dünyasının modernləşmə tarixində mühüm iz qoymuşdur. Onun böyük qızı Sürəyya Ağaoğlu Türkiyənin ilk qadın vəkili olmuş, digər qızı Tezer Taşkıran isə yazıçı və millət vəkili kimi tanınmışdır.
Oğlu Səməd Ağaoğlu da siyasət və ədəbiyyat sahəsində mühüm fəaliyyət göstərmişdir. Bu ailə Atatürk dövrünün modernləşmə prosesində fəal iştirak edən ən nüfuzlu ailələrdən biri hesab olunur.
Əhməd bəy Ağaoğlu yalnız siyasətçi və publisist deyildi. O, Türk dünyasının fikir memarı, milli oyanışın ideoloqu, qadın azadlığının müdafiəçisi və böyük maarifçi idi.
Onun əsas ideyaları Türk milliyyətçiliyi, liberalizm, dünyəvi təhsil, qadın hüquqları və İslamın modernləşdirilməsi üzərində qurulmuşdu. Yazdığı əsərlər və irəli sürdüyü fikirlər bu gün də aktuallığını qoruyur.
19 may 1939-cu ildə İstanbulda vəfat edən Əhməd bəy Feriköy qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur. Lakin onun ideyaları və mübarizəsi ölümündən sonra da yaşayaraq həm Azərbaycan, həm Türkiyə, həm də bütövlükdə Türk dünyasının ictimai-siyasi düşüncəsinə təsir göstərməkdə davam etmişdir.
Bu gün modernləşmə, milli kimlik, azadlıq və Türk birliyi haqqında danışarkən Əhməd bəy Ağaoğlunun adı böyük ehtiramla xatırlanır. Çünki o, yalnız öz dövrünün deyil, gələcək əsrlərin də mütəfəkkiri idi. Onun irsi Türk dünyasının ortaq mənəvi sərvəti olaraq yaşayır və yaşamaqda davam edəcək.
Əziz xatirəsi daim ehtiramla anılır.
12:28 19.05.2026
Oxunuş sayı: 54
