Mirəli Seyidovun düşüncə dünyası və Türk kimliyi
Mirəli Mirələkbər oğlu Seyidov Azərbaycan elminin və ədəbiyyatşünaslığının ən çoxşaxəli simalarından biridir.
Onun yaradıcılığı iki böyük mərhələyə bölünür: erkən dövr ədəbi əlaqələr və qarşıdurmaların təhlili, yetkin dövr isə mifologiya, etnogenez və milli soykökün kompleks araşdırılması.
Onun işi sadəcə akademik tədqiqat deyil, sovet ideoloji çərçivəsində belə milli şüurun formalaşmasında fəal rol oynayan intellektual mübarizədir.
Həyatı və intellektual formalaşması
Mirəli Seyidov Qərbi Azərbaycanın – İrəvanın bəy ailəsində dünyaya gəlib. İbtidai təhsilini orada alıb. Sonra İrəvana qayıdaraq, Ermənistan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Azərbaycan bölməsində və Ermənistan Dövlət Universitetinin Şərq şöbəsində təhsil alıb.
“Sovet Ermənistanı” qəzetində korrektor, ədəbi işçi, gənclər şöbəsinin müdiri vəzifələrində çalışıb. Bu dövr onun çoxdilli mühitdə (Azərbaycan, rus, erməni, fars dilləri) formalaşmasına güclü təsir göstərib.
1945-ci ildən Nizami adına Ədəbiyyat Muzeyi və İnstitutunda müxtəlif vəzifələr (orta əsrlər şöbəsi müdiri, ədəbi əlaqələr şöbəsi müdiri, Azərbaycan mifologiyası və orta əsrlər folkloru şöbəsinin rəhbəri) tutub.
1982-ci ildə Türkiyədə keçirilən IV Türkoloji Konqresdə “Azərbaycan mərasimlərində teatr ünsürləri (Yuğ mərasiminə əsasən)” məruzəsi ilə iştirakı beynəlxalq səviyyədə tanınmasına səbəb olub. 1992-ci ildə Bakıda vəfat edib, II Fəxri Xiyabanda dəfn olunub.
Onun həyatı Qərbi Azərbaycandan Bakıya uzanan bir intellektual qayıdışdır. İrəvan təcrübəsi ona erməni qaynaqlarına birbaşa çıxış imkanı verib ki, bu da sonralar onun ən güclü tərəflərindən biri olub.
Ədəbi əlaqələr və erməni dili bacarığı
Mirəli Seyidovun erkən yaradıcılığı Azərbaycan-erməni ədəbi əlaqələrinə həsr olunub. Namizədlik dissertasiyası “Sayat-Novanın yaradıcılığı”na (1952/1953), doktorluq dissertasiyası isə “Azərbaycan-erməni ədəbi əlaqələri (ən qədim dövrdən XVIII əsrin sonunadək)”na (1967/1969) həsr edilib.
Əsas əsərləri: “Sayat Nova” (1954), “Qövsi Təbrizi” (1963), “Azərbaycan-erməni ədəbi əlaqələri” (1969, rusca; 1976, orta əsrlər).
Yazıçı Anar vurğulayır ki, Mirəli Seyidov erməni dilini çox gözəl bilirdi və bunu Azərbaycanın xeyrinə istifadə edirdi: “Bizim folklorumuzun erməni ədəbiyyatına təsirindən geniş danışırdı.”
Bu, sadəcə dil bilmək deyil, strateji alimlik idi. O, qrabar (qədim erməni dili) daxil olmaqla erməni mənbələrindən istifadə edərək, Azərbaycan dastanlarının (“Aşıq Qərib”, “Əsli və Kərəm”, “Şah İsmayıl” və s.) X–XIV əsrlərdə ermənilər arasında yayıldığını, türk folklor elementlərinin erməni ədəbiyyatına təsirini elmi dəlillərlə sübut edirdi.
Sovet “xalqlar dostluğu” ideologiyası çərçivəsində belə o, Azərbaycan mədəni üstünlüyünü və təsirini qoruyub saxlaya bilmişdi. Bu yanaşma, həm də Qafqaz albanlarının (Ağvan) türk mənşəyini və regiondakı etnik dinamikanı araşdırmaq üçün əsas yaratmışdır.
Mifşünaslığın yaradıcısı və milli soykökün tədqiqi
Yazıçı Elçin Mirəli Seyidovu “Azərbaycanda mifşünaslığın yaradıcılarından” hesab edir. 1980-ci illərdən etibarən onun yaradıcılığı radikal dəyişiklik keçirir: ədəbi əlaqələrdən mifoloji təfəkkürün qaynaqlarına keçid.
Əsas əsərləri: “Azərbaycan mifik təfəkkürünün qaynaqları” (1983), “Qızıl döyüşçünün taleyi” (1984), “Azərbaycan xalqının soykökünü düşünərkən” (1989), “Yaz Bayramı” (1990), ölümündən sonra “Qam-şaman və onun qaynaqlarına ümumi baxış” (1994), “Böri-qurt” (2006) və s.
Bu dövrdə o, etimologiya, folklor, etnoqrafiya, arxeologiya və toponimikanı sintez edərək Azərbaycan xalqının türk mənşəyini, Oğuz-Qıpçaq kökənlərini, şamanizm qalıqlarını (Qam-şaman), rəng simvolikasını (göy, ağ, qara), Günəş mifini, qurt-böri kultunu və xalça motivlərinin mifoloji əsasını araşdırır.
“Azərbaycan xalqının soykökünü düşünərkən” kitabı onun zirvə əsəridir – 30 illik axtarışların məhsulu kimi qəbul edilir və Azərbaycan mifologiyasında hadisə sayılır. Bu kitabda mifologiyanı xalqın qədimliyini və davamlılığını sübut edən əsas mənbə kimi görür.
Nizami Cəfərov qeyd edir: “Mirəli Seyidovun düşüncələrindəki dərin millilik çox gənc yaşlarından başlamışdı”.
Bu millilik sovet dövrünün beynəlmiləlçilik təzyiqlərinə baxmayaraq açıq azərbaycançılıq və türkçülük mövqeyində ifadə olunurdu.
O, “qəbilələrin qan yaddaşı”nı, etnik yaddaşı üzə çıxarmağı qarşısına məqsəd qoymuşdu. Etimoloji təhlillər (“Qarabağ”, “Oğuz”, “Qorqut”, “Alban” və s. sözlərinin mənşəyi) onun metodunun əsasını təşkil edirdi. Bu yanaşma mifologiyanı tarixin alternativ mənbəyinə çevirirdi.
Analitik qiymətləndirmə və irsi
Mirəli Seyidovun əsas yeniliyi interdissiplinar metod idi: filologiya ilə arxeologiya, folklorla etnoqrafiyanı birləşdirmək.
O, Azərbaycan mifologiya məktəbinin əsasını qoydu və gənc nəsillərə (Dəyanət Cümənov kimi tədqiqatçılara) yol açdı.
Onun işləri Türk dünyasında geniş rezonans doğurdu, Türkiyədə və digər Türk ölkələrində tanındı.
Analitik baxımdan onun yaradıcılığı üç səviyyədə əhəmiyyətlidir:
1. Mədəni suverenlik: Erməni mənbələrindən istifadə edərək Azərbaycan folklorunun regional dominantlığını göstərmək.
2. Milli identiklik: Sovet dövründə mif və folkloru milli yaddaşın qoruyucusu kimi önə çıxarmaq.
3. Elmi irs: Mifologiyanı passiv “xalq yaradıcılığı”ndan aktiv tarixi mənbəyə çevirmək.
Bu gün də onun metodları (etimoloji yozumlar, mif-folklor sintezi) aktualdır. Əsərlərinin təkrar nəşrləri (məsələn, 2018-ci ildə “Soykökünü düşünərkən”), 100 illik yubiley tədbirləri və sayt (mireli-seyidov.com) irsinin yaşadığını göstərir.
Mirəli Seyidov sadəcə alim deyil, milli şüurun memarı idi. İrəvandan başlayaraq Bakıda bitən yolu Azərbaycanın intellektual qayıdışının simvoluna çevrilmişdir.
Onun yaradıcılığı keçmişə işıq salmaqla gələcəyə istiqamət verir: xalq öz mifik və tarixi kökənlərini dərk etmədən tam suveren ola bilməz. Bu irs Azərbaycan humanitar elminin ən dəyərli sərvətlərindən biri olaraq qalır.
13:18 15.05.2026
Oxunuş sayı: 54
