Qondarma “erməni soyqırımı”: tarix, siyasət və 24 aprel simvolizmi
Hər il aprelin 24-də erməni diasporu və Ermənistan dövləti tərəfindən “erməni soyqırımı” iddiaları yenidən gündəmə gətirilir. Bu məsələ uzun illərdir ki, yalnız tarixi mübahisə predmeti deyil, eyni zamanda siyasi alətə çevrilmiş bir mövzudur. Redaksiya olaraq məsələni emosiyadan uzaq, faktlara əsaslanan şəkildə araşdırmaq zəruridir: bu iddialar necə formalaşıb, niyə məhz 24 aprel seçilib və tarixi reallıq nə deyir?
Hadisələrin tarixi konteksti
1915-ci ildə Birinci Dünya müharibəsi davam edərkən, Osmanlı İmperiyası daxilində ciddi təhlükəsizlik problemləri yaranmışdı. Şərq cəbhəsində Rusiya İmperiyası ilə gedən müharibə fonunda bəzi erməni silahlı dəstələrinin rus ordusu ilə əməkdaşlıq etməsi Osmanlı hakimiyyətini sərt tədbirlər görməyə vadar etdi.
Bu çərçivədə 1915-ci ildə “Təhcir qanunu” (köçürmə siyasəti) tətbiq olundu və imperiyanın müxtəlif bölgələrində yaşayan erməni əhali müharibə zonasından uzaq ərazilərə köçürüldü. Köçürülmə prosesində ağır şərait, xəstəliklər, aclıq və hücumlar nəticəsində çoxlu sayda insan həyatını itirdi. Lakin bu hadisələrin mahiyyəti – planlı soyqırımı, yoxsa müharibə şəraitində baş verən faciə – bu gün də tarixçilər arasında mübahisəlidir.
24 aprel nəyi ifadə edir?
Erməni tərəfi 24 aprel tarixini “soyqırımın başlanğıcı” kimi təqdim edir. Bunun səbəbi 1915-ci ilin məhz həmin günündə İstanbulda erməni icmasının bəzi tanınmış nümayəndələrinin Osmanlı hakimiyyəti tərəfindən saxlanılmasıdır. Bu şəxslər arasında siyasətçilər, jurnalistlər və ziyalılar da var idi.
Lakin qeyd edilməlidir ki, həmin addım birbaşa kütləvi qırğın aktının başlanğıcı deyil, daha çox təhlükəsizlik tədbiri kimi izah olunur. Tarixdə bu cür həbslər müharibə dövründə müxtəlif dövlətlər tərəfindən də tətbiq olunub. Buna baxmayaraq, erməni diasporu bu tarixi simvolik başlanğıc kimi qəbul edərək onu siyasi və ideoloji kampaniyanın mərkəzinə çevirib.
İddiaların formalaşması və siyasiləşmə prosesi
“Erməni soyqırımı” termini geniş şəkildə yalnız 20-ci əsrin ikinci yarısından etibarən beynəlxalq diskursda yer almağa başlayıb. Xüsusilə diaspor təşkilatlarının fəaliyyəti nəticəsində bu məsələ bir çox ölkələrin parlamentlərində müzakirə olunub və bəzilərində siyasi qərarlar qəbul edilib.
Burada diqqət çəkən əsas məqam ondan ibarətdir ki, bu qərarların böyük əksəriyyəti hüquqi deyil, siyasi xarakter daşıyır. Tarixi hadisələrin hüquqi qiymətləndirilməsi isə beynəlxalq məhkəmələrin səlahiyyətində olan məsələdir və bu istiqamətdə vahid, hamı tərəfindən qəbul olunan qərar mövcud deyil.
Tarix və siyasət arasında qalan həqiqətlər
Redaksiya hesab edir ki, 1915-ci ildə baş verən hadisələr, şübhəsiz, böyük humanitar faciə idi. Lakin bu faciənin mahiyyətinin birtərəfli şəkildə təqdim olunması, digər xalqların – o cümlədən müsəlman əhalinin eyni dövrdə məruz qaldığı qırğınların gözardı edilməsi tarixi obyektivliyə ziddir.
Tarixin seçmə şəkildə şərh olunması isə onu elm sahəsindən çıxarıb siyasi manipulyasiya alətinə çevirir. Bu baxımdan, məsələyə yalnız bir tərəfin prizmasından deyil, kompleks və müqayisəli yanaşmaq daha doğru olardı.
24 aprel tarixinin simvolikləşdirilməsi, hadisələrin “soyqırımı” kimi təqdim olunması və bu iddiaların beynəlxalq müstəviyə çıxarılması uzun illərdir davam edən sistemli siyasətin nəticəsidir. Lakin tarix yalnız siyasi qərarlarla deyil, faktlar və obyektiv araşdırmalar əsasında qiymətləndirilməlidir.
Bu səbəbdən, belə həssas mövzuların emosional şüarlarla deyil, elmi yanaşma və tarixi mənbələr əsasında müzakirə olunması həm regionda sülhə, həm də həqiqətin ortaya çıxmasına daha çox xidmət edə bilər.
18:42 24.04.2026
Oxunuş sayı: 55
