Vətən müharibəsində Azərbaycanın qələbəsi bütövlükdə Türk dünyasının zəfərinə çevrildi - Rəy

Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) son dövrlərdə artan beynəlxalq nüfuzu və institusional güclənməsi fonunda Azərbaycanın bu qurumdakı rolu xüsusi olaraq vurğulanır. Təşkilat tərəfindən Azərbaycanın fəaliyyətinin yüksək qiymətləndirilməsi təsadüfi deyil. Çünki rəsmi Bakı yalnız iştirakçı ölkə kimi deyil, eyni zamanda təşəbbüskar və istiqamətverici aktor kimi çıxış edir.Azərbaycan son illərdə həm siyasi, həm iqtisadi, həm də humanitar müstəvidə irəli sürdüyü təşəbbüslərlə TDT-nin funksionallığını artırmağa, üzv dövlətlər arasında əməkdaşlığı daha sistemli və davamlı formaya salmağa çalışır. Xüsusilə regional təhlükəsizlik, nəqliyyat-logistika layihələri, enerji əməkdaşlığı və ortaq mədəni platformaların formalaşdırılması istiqamətində atılan addımlar Azərbaycanın təşkilat daxilində artan təsir imkanlarını açıq şəkildə göstərir.Eyni zamanda, postmünaqişə dövründə Azərbaycanın yaratdığı yeni reallıqlar və regionda təşviq etdiyi əməkdaşlıq modeli TDT üçün də nümunəvi yanaşma kimi qiymətləndirilir. Bu baxımdan ortaya çıxan əsas suallar ondan ibarətdir ki, Azərbaycan konkret olaraq bu təşkilatın inkişafına hansı töhfələri verir və onun TDT çərçivəsində fəaliyyəti hansı istiqamətlər üzrə daha çox diqqət çəkir?

Mövzu ilə bağlı Milli Məclisin İnsan hüquqları komitəsinin sədri Zahid Oruc Crossmedia.az-a açıqlama verib:

  "Hazırda beynəlxalq təhlükələr və regional müharibələr fonunda, hətta artıq dövlətlərarası xarakter daşıdığı bir dövrdə Türk Dövlətləri Təşkilatı mühüm beynəlxalq qurum kimi sülhyaradıcı missiyada, regional təhlükəsizliyin təminatı platformasında ən ciddi qüvvələrdən biri kimi çıxış edir.Onun təşkilatlanması, siyasi strategiyalarının formalaşması və vahid güc kimi möhkəmlənməsində ölkəmizin rolu, eləcə də liderimiz İlham Əliyevin atdığı addımlar əvəzsiz və mühüm əhəmiyyət kəsb edir.Əlbəttə, dünyada baş verən siyasi transformasiyalar, silahlı müharibələr və qlobal təhdidlər özlüyündə ciddi çağırışlar yaradır. Bu şəraitdə dövlətlər öz qüvvə və imkanlarını müxtəlif əsaslarda – bəzən tarixi, milli və regional, digər tərəfdən isə hərbi baxımdan birləşdirməyə çalışırlar.Biz onu qeyd edə bilərik ki, 2025-ci ildə Türk Dövlətləri Təşkilatı kifayət qədər aktiv fəaliyyət göstərib. Qəbələdə keçirilən zirvə görüşü, ardınca xarici işlər nazirlərinin mütəmadi görüşləri, müxtəlif nazirliklərin və işçi qruplarının bir araya gəlməsi bu prosesin tərkib hissəsi olub".Deputat qeyd edib ki, eyni zamanda Azərbaycan–Özbəkistan media forumları kimi ikitərəfli platformalar da Türk dövlətləri arasında əlaqələrin daha da gücləndirilməsinə xidmət edib: "2025-ci ildə müxtəlif mərkəz və platformaların bir araya gəlməsi də bu istiqamətdə atılan mühüm addımlar sırasındadır. Biz də həmin dövrdə bu tədbirlərdə iştirak etmişik və onların gələcəyə yönəlik hədəflərinin bu gün də аktual olduğunu görürük.Beləliklə, bu təmərküzləşmə və birləşmə prosesi xüsusilə qabarıq şəkildə özünü göstərir. Açıq demək lazımdır ki, Vətən müharibəsində Azərbaycanın qələbəsi bütövlükdə Türk dünyasının zəfərinə çevrildi. Çünki biz müşahidə etdik ki, həmin dövlətlərin rəhbərləri ölkəmizə səfərləri zamanı Azərbaycanın siyasi mərkəzlərindən biri kimi formalaşan Şuşaya və azad edilmiş ərazilərə xüsusi diqqət ayırırdılar.Bu səfərlər çərçivəsində müxtəlif infrastruktur layihələri – məktəblər, mədəniyyət obyektləri və digər təşəbbüslər irəli sürülürdü. Bu addımların simvolik əhəmiyyəti ilə yanaşı, siyasi mənası daha böyükdür. Bu, Azərbaycanın qələbəsinin legitimliyinin tanınması, onun Türk dövlətlərinin ümumi uğuru kimi qəbul edilməsi və müdafiəsi baxımından mühüm mesajdır.Bizim əsas arzumuz ondan ibarətdir ki, bu simvollaşma daha geniş miqyas alsın. Bu gün Şuşada 2021-ci il 15 iyun tarixində Azərbaycan və Türkiyə arasında imzalanmış Şuşa Bəyannaməsinin yaratdığı reallıqlar artıq regionda yeni təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşmasına xidmət edir. Bu sənəd təkcə hərbi müttəfiqlik deyil, eyni zamanda regionda maraqları olan digər güclərə qarşı strateji balans rolunu oynayır.Lakin bununla yanaşı, Türk dövlətləri arasında mədəni, iqtisadi, sosial və siyasi inteqrasiyanı gücləndirəcək digər addımlara da ciddi ehtiyac var. Bu prosesdə xüsusilə təhsil sahəsinin – universitetlərin və məktəblərin üzərinə böyük vəzifə düşür.Burada yalnız orta təhsil deyil, ümumilikdə inteqrasiyanı təmin edəcək genişmiqyaslı layihələr vacibdir".Z.Oruc əlavə edib ki,  iqtisadi birlik isə ən önəmli istiqamətlərdən biridir: "Çünki 150 milyondan artıq əhalisi və 1,3 trilyon dollardan çox ümumi daxili məhsulu olan Türk dünyası daha böyük iqtisadi mərkəzə çevrilmək potensialına malikdir.Arzulayırıq ki, Qarabağda həyata keçirilən bərpa və quruculuq işlərinə Türk dövlətləri daha fəal qoşulsun. Necə ki, II Dünya müharibəsindən sonra Avropanın bərpasında “Marşall planı” mühüm rol oynamışdı, bu gün də Qarabağın bərpası prosesində oxşar yanaşma tətbiq oluna bilər.Azərbaycan bu prosesləri əsasən öz resursları hesabına həyata keçirir – minalardan təmizləmə işlərindən tutmuş yeni yaşayış məntəqələrinin qurulmasına qədər. Lakin Türk dövlətlərinin bu prosesə daha geniş şəkildə qoşulması həm iqtisadi, həm də simvolik baxımdan böyük əhəmiyyət daşıyacaq.Məsələn, hər bir dövlətin Qarabağda bir kəndin və ya qəsəbənin bərpasına töhfə verməsi uzunmüddətli təsir yaradacaq. Bu, oraya qayıdan insanların yaddaşında, mədəniyyətində, ədəbiyyatında və incəsənətində yaşayacaq bir mirasa çevriləcək.Bu baxımdan, Türk dövlətləri Azərbaycanın yeni quruculuq mərhələsinə daha geniş iqtisadi dəstək göstərməlidirlər. Azərbaycan bu prosesi təkbaşına həyata keçirməməlidir. Unutmaq olmaz ki, Türkiyədə baş verən zəlzələ zamanı Azərbaycan ilk yardım edən ölkələrdən biri oldu və böyük maliyyə dəstəyi göstərdi.Eyni yanaşma Qarabağın bərpası prosesində də tətbiq oluna bilər. Bu, sadəcə humanitar yardım deyil, daha geniş strateji məna daşıyan bir məsələdir.Gələcək perspektivlərə baxdıqda isə görürük ki, qlobal təhlükələr – xüsusilə kritik infrastruktura yönələn risklər artmaqdadır. Su ehtiyatları, enerji mərkəzləri və digər strateji obyektlər bu təhlükələrin əsas hədəfləridir. Bu baxımdan Türk dövlətlərinin bu sahədə imkanlarını birləşdirməsi vacibdir.Digər tərəfdən, 2026-cı ildə Ermənistan və Azərbaycan arasında sülh müqaviləsinin imzalanması gözlənilir. Bu prosesdə Türk dövlətləri, xüsusilə Türkiyə, sülh quruculuğu mərhələsində aktiv rol oynaya bilər.Humanitar layihələr, infrastrukturun bərpası və iqtisadi inteqrasiya bu prosesin əsas istiqamətləri ola bilər. Orta dəhlizin, xüsusilə Zəngəzur üzərindən genişlənməsi Türk dünyasının iqtisadi imkanlarını daha da artıracaq.Eyni zamanda, Türk dövlətləri bu prosesdə monitorinq və koordinasiya funksiyasını da yerinə yetirə bilərlər. Media, ekspert platformaları və diplomatik təşəbbüslər bu istiqamətdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır.Qlobal səviyyədə informasiya müharibələri, süni intellekt əsaslı təhlükələr və kibertəhlükəsizlik məsələləri də gündəmdədir. Bu sahədə də Türk dövlətlərinin əməkdaşlığı gücləndirilməlidir.2026-cı ildə bu istiqamətdə əməkdaşlığın daha da genişlənəcəyi gözlənilir. Eyni zamanda mədəni inteqrasiya da vacib amildir. Türkoloji qurultayın 100 illiyi münasibətilə genişmiqyaslı tədbirlər təşkil oluna bilər.Bütün bunlar göstərir ki, Türk dövlətləri artıq yalnız siyasi şüarlarla deyil, real strateji maraqlar əsasında fəaliyyət göstərirlər. “Türk dünyası – 2040” vizyon sənədində əks olunan hədəflərin reallaşdırılması üçün ciddi potensial mövcuddur.Azərbaycan isə bu prosesdə lider rolunu davam etdirir və Cənubi Qafqazda yeni təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşmasına töhfə verir. Məqsəd regionu münaqişə zonasından əməkdaşlıq və inkişaf məkanına çevirməkdir.Uzun illər regionun inkişafdan geri qalmasının əsas səbəbi məhz münaqişələr və işğal siyasəti olub. Bu gün isə yeni mərhələ – açılım və əməkdaşlıq dövrü başlayır.Bu baxımdan, Qarabağın azad edilməsi təkcə Azərbaycanın deyil, bütövlükdə Türk dünyasının imkanlarını genişləndirən bir hadisə kimi qiymətləndirilməlidir.Gələcəkdə bu qələbənin daha geniş şəkildə qeyd olunması, təhsil proqramlarına daxil edilməsi və mədəni tədbirlər vasitəsilə təbliği də mühüm əhəmiyyət kəsb edir.Beləliklə, bütün bu proseslər onu göstərir ki, Türk dövlətləri daha güclü və təsirli beynəlxalq aktora çevrilmək istiqamətində inamla irəliləyirlər və bu istiqamətdə əməkdaşlıq daha da dərinləşəcək".

Ayhan