Yaxın Şərq

Tehran–Vaşinqton xəttində sərt mövqe: razılaşma niyə çətinləşir? – professor Əlimusa İbrahimov yazır

Yaxın Şərq regionunda döyüşlərin şiddətləndiyi, Vaşinqtonun əlavə hərbi qüvvələr göndərdiyi bir vaxtda diplomatik səylər dayanmış və hər iki tərəf güzəştsiz təkliflər irəli sürməkdədir.

İran ABŞ-ın davam edən münaqişəyə son qoymaq məqsədi ilə təqdim etdiyi atəşkəs təklifini rəsmi olaraq rədd edərək, Vaşinqtonun şərtlərini qəbul etmədiyini bildirib, özünün əks-təklifini irəli sürüb.

Hərbi əməliyyatlar bir neçə cəbhədə – ABŞ-İsrail hava hücumlarının davam etdiyi, İranın İsrail və Körfəz dövlətlərinə qarşı raket və pilotsuz təyyarə hücumları apardığı bir şəraitdə yaxın müddətdə diplomatik həll yolunun perspektivləri isə çox zəif görünür.

Pakistan rəsmiləri tərəfindən Tehrana çatdırılan ABŞ təklifi İranın nüvə proqramının məhdudlaşdırılmasını, ballistik raket proqramına qadağalar qoyulmasını, regional proksilərə dəstəyin dayandırılmasını və Hörmüz boğazında sabit gəmiçiliyin bərpa edilməsini hədəfləyirdi.

Bunun qarşılığında Vaşinqton İrana tətbiq olunmuş sanksiyaların yüngülləşdirilməsini və mülki nüvə enerjisi sahəsində əməkdaşlığı təklif edirdi.

Lakin İranın cavabı qətiyyətli olub. Tehranın əks-təklifinə liderlərinin öldürülməsinə son qoyulması, gələcək müharibələrə qarşı təminatlar, müharibə təzminatları və Hörmüz boğazı üzərində İranın nəzarətinin tanınması kimi tələblər daxil edildi.

Müharibənin yaxın gələcəkdə dayandırılması ehtimalı çox aşağıdır

Tarixçilər və regional analitiklər hazırkı diplomatik mənzərəni təkbətək qarşıdurma kimi təsvir edirlər. Karnegi Beynəlxalq Sülh Fondundan ABŞ xarici siyasəti tarixçisi Stiven Vertheym DW-yə açıqlamasında maksimalist təkliflər mübadiləsinin münaqişənin uzanacağına işarə etdiyini bildirib.

“Diplomatik razılaşmanın əldə olunmasına dair çox az sübut görürəm. Ən yaxşı halda, tərəflər arasında əlaqənin başlanğıcındayıq” – deyə, Vertheym bildirib.

O, ABŞ təklifinin İrana qarşı uzun illərdir davam edən narazılıqların hamısının aradan qaldırılmasını hədəflədiyini, İranın cavabının isə Vaşinqton üçün eyni dərəcədə qəbuledilməz tələblərdən ibarət olduğunu vurğulayıb.

Vertheym etimadsızlığın danışıqları daha da çətinləşdirdiyini bildirib. İranın ABŞ-a şübhəsi 2018-ci ildə Tramp administrasiyasının Tehranın razılıq verdiyi 2015-ci il nüvə sazişindən çıxması və ABŞ-İsrail hərbi kampaniyalarının aktiv diplomatiya dövründə başlaması ilə daha da dərinləşib.

“İranın Tramp administrasiyasının danışıqlar cəhdlərini vaxt udmaq, regiona hərbi qüvvələrin yığılması üçün bir hiylə kimi görməyə əsaslı səbəbləri var” – Vertheym əlavə edib.

İranın sərtləşən mövqeyi

Almaniyanın Kil Universitetindən Sara Bazubandi qeyd edib ki, İranın hazırkı şərtləri əvvəlki Cenevrə danışıqlarında irəli sürdüyü tələblərdən daha genişdir.

“İran indi ABŞ-ın bütün bazalarının tamamilə çıxarılmasını və ABŞ-ın regiondakı bütün varlığının ləğv edilməsini tələb edir!” – Bazubandi bildirib.

İran həmçinin, Hörmüz boğazında Türkiyənin Boğaz üzərindəki və ya Misirin Süveyş kanalı üzərindəki nəzarətinə bənzər bir keçid nəzarət sistemi, habelə xarici gücləri istisna edən regional təhlükəsizlik strukturunun qurulmasını istəyir.

Bu şərtlər, İranın hal-hazırda güzəşt əhval-ruhiyyəsində olmadığını göstərir.

Vəziyyətin gərginləşməsi

Diplomatik fəaliyyətə baxmayaraq, döyüşlər şiddətlənir. İran yeni cavab zərbələri endirir. Küveyt şəhəri beynəlxalq hava limanında yanacaq anbarına pilotsuz təyyarə hücumu və İsrailin “Dəmir Günbəz” hava hücumundan müdafiə sistemini yara bilən Tel-Əvivə raket zərbələri İranın ciddi addımlarından xəbər verir.

Buna cavab olaraq, ABŞ Körfəzdə hərbi mövcudluğunu daha da gücləndirir. Pentaqon artıq regionda yerləşən təxminən 50 min hərbi qulluqçuya əlavə olaraq elit 82-ci Hava Desant Diviziyasından ən azı 1000 əsgərinin göndərildiyini açıqlayıb.

Hərbi ekspertlər bu qüvvələrin İranın hava limanlarına və ya Fars körfəzindəki strateji adalara - məsələn, İranın neft sektoru üçün vacib olan və Hörmüz boğazının girişində yerləşən Qeşm adasına qarşı əməliyyatlarda istifadə oluna biləcəyini ehtimal edirlər.

Rəqabətli hədəflər və strateji qeyri-müəyyənlik

Vaşinqtonda Yaxın Şərq İnstitutunun əməkdaşı Natan Saks ABŞ strategiyasının aydın olmadığını, üç hədəfin - İranda rejim dəyişikliyi, İranın hərbi potensialının ciddi zəiflədilməsi və hərbi təzyiqin Tehranı danışıqlar masasına geri qaytarmaq - eyni vaxtda nəzarətə götürüldüyünü bildirib.

O, rejim dəyişikliyi baş vermədiyi təqdirdə ABŞ və İsrailin uzunmüddətli və yüksək riskli bir məhdudlaşdırma strategiyası ilə üzləşə biləcəyi barədə xəbərdarlıq edib.

“Əgər İran rejimi qalib gələrsə, bu, ABŞ-ı onu necə məhdudlaşdırmaq problemi ilə üz-üzə qoyacaq” – deyə, o bildirib.

Asimmetrik müharibə və gələcək perspektivlər

Analitiklər qeyd edirlər ki, İranın ciddi itkilərə dözməyə hazır olması ona asimmetrik üstünlük verir. Hörmüz boğazında artıq yaranmış problemlər və qlobal iqtisadi təsirlər fonunda Tehranın güzəştə getmək üçün daha az motivi var.

Buna baxmayaraq, ekspertlər münaqişənin qeyri-müəyyən müddət davam edəcəyi qənaətində deyillər.

“Barışıq əldə olunmasını təsəvvür etmək mümkün deyil” – Saks deyib.

“Biz İran rejiminin ziyanı məhdudlaşdırmaq və razılaşma əldə etmək yolunu seçdiyini görə bilərik”.

Lakin o, İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusundan (İİKK-SEPAH) sərt xətt tərəfdarlarının hakim mövqedə olduğu təqdirdə İranın 1980-ci illərdəki İran-İraq müharibəsinə bənzər uzunmüddətli müharibəyə hazırlaşa biləcəyini də vurğulayıb.

Hal-hazırda münaqişə bir neçə cəbhədə davam edir. Vertheymin sözlərinə görə, münaqişədən çıxışın ən real yolu hərtərəfli diplomatik razılaşmadan çox, tərəflərdən birinin - çox güman ki, ABŞ-ın - birtərəfli qaydada hərbi əməliyyatları dayandırması, ardınca isə digər tərəfin addım atması ola bilər.

“Bu, əslində əsas sualı gündəmə gətirir” - deyə, Vertheym bildirib.

“Bu problemə həqiqətən diplomatik həll yolu tapılmalıdır.”

Əlimusa İbrahimov

Professor, politoloq

🖨 Çap et

11:56 26.03.2026

Oxunuş sayı: 1439