Alban tarixi ilə bağlı həqiqətlər nədən ibarətdir?
Son dövrlərdə tarixi həqiqətlərin şərhi və ictimai diskursda təqdim olunması məsələsi cəmiyyətin diqqət mərkəzindədir. Bu kontekstdə Milli Məclisin deputatı Hikmət Babaoğlu ilə tanınmış teleaparıcı Kamran Həsənli arasında bir neçə gün əvvəl "Baku Tv"-nin efirində baş tutan baş tutan debat mövzunun aktuallığını bir daha ön plana çıxarır. Tərəflər tarixi faktların interpretasiyası, milli yaddaşın qorunması və ictimai məsuliyyət məsələləri ətrafında fikir mübadiləsi aparırlar.
Debatın əsas xətti tarixi hadisələrin obyektiv təqdimatı, arxiv materiallarına yanaşma və informasiya məkanında formalaşan mövqelərin elmi əsaslara söykənməsi zərurəti üzərində qurulub. Müzakirə yalnız iki fərqli baxış bucağının toqquşması deyil, eyni zamanda cəmiyyət üçün mühüm olan tarix şüurunun formalaşmasına xidmət edən intellektual platforma kimi qiymətləndirilə bilər.
Məsələ ilə bağlı Crossmedia.az olaraq Milli Məclisin deputatı Hikmət Babaoğlunun mövqeyini öyrəndik: "Bu gün Azərbaycanda Azərbaycan xalqının tarixinə münasibətdə, xüsusilə qədim dövr və ilkin orta əsrlər tarixinə yanaşmada müəyyən qeyri-müəyyənlik mövcuddur. Bu isə tariximizin yenidən öyrənilməsini və yeni əsaslarla tədris edilməsini zəruri edən çağırışlar yaradır. Nəzərə almaq lazımdır ki, akademik kontekstdə Azərbaycan tarixi əsasən Sovet dövründə formalaşdırılıb və Sovet ideologiyasına uyğun şəkildə təqdim olunub. Bu isə Azərbaycan xalqının gerçək tarixinin bütöv və obyektiv şəkildə əks olunmasına imkan verməyib. Bu, məsələnin birinci tərəfidir. Çünki həm Çar Rusiyası, həm də Sovet imperiyası dövründə Azərbaycan xalqı milli və tarixi kontekstdə sistemli şəkildə aşağılanmalı idi. Buna uyğun olaraq tariximiz də təhrif edilərək öyrədilib. Eyni zamanda, Sovet dövründə Cənubi Qafqazda ayrıca bir “erməni tarixi” yaratmaq konsepsiyası mövcud idi ki, bu da bizim həqiqi tariximizi və onun coğrafiyasını akademik təzyiqə məruz qoymaq məqsədi daşıyırdı. Bu gün biz həmin proseslər fonunda öz tarixi yaddaşımıza yenidən qayıtmalıyıq. Birincisi, nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycan xalqının tarixi coğrafiyası yalnız bugünkü Azərbaycan Respublikasının inzibati-siyasi sərhədləri ilə məhdudlaşmır. Azərbaycan xalqının tarixi coğrafiyası Urmiyadan başlayaraq Dərbəndə qədər uzanan geniş bir arealı əhatə edir. Deməli, Azərbaycan tarixindən danışarkən bu gün siyasi sərhədlərimizdən kənarda – xüsusilə İran coğrafiyasında yerləşən tarixi prosesləri də öyrənməliyik. Belə yanaşma olarsa, biz e.ə. VII–VIII əsrlərdən, hətta e.ə. XI–IX əsrlərdən mövcud olan Lulubi, Kuti, Manna, Midiya tarixini, eləcə də Qafqaz Albaniyası (Ağvaniya), Atropatena tarixini daha sistemli və dəqiq şəkildə araşdıra bilərik. Təəssüf ki, Azərbaycanda tarixi təfəkkür uzun müddət yalnız mövcud inzibati-siyasi sərhədlər daxilində formalaşdırılıb. Nəticədə qədim dövr tariximiz və tarixi coğrafiyamız bir çox insanlara uzaq və inandırıcı görünmür. Bəzən “Urmiyaya bizim nə aidiyyətimiz var?”, “Assuriya ilə əlaqəmiz nədir?”, “Midiya və Manna ilə bizim bağımız haradadır?” kimi suallar səsləndirilir. Məsələnin bir tərəfi budur. İkinci aktual çağırış isə ondan ibarətdir ki, biz tariximizi əsasən başqalarının yazdığı mənbələr üzərindən öyrənmişik. Herodotdan başlayaraq qədim yunan tarixçilərinə, Akkad və Şumer dövrü mənbələrinə qədər bir çox tarixi qaynaqları biz orijinal dildə deyil, əsasən rus dilindəki tərcümələr vasitəsilə mənimsəmişik. Bu isə ciddi problemdir. Çünki tərcümə və ideoloji filtr tarixə münasibətdə müəyyən təhriflərə yol açıb. Bəzən elə qəbul etmişik ki, Diakonovun, Marın, Şopinin yazdıqları mübahisəsiz həqiqətdir. Halbuki onların bir qismi çar və sovet siyasi ideologiyasının daşıyıcıları idi və tarixə münasibətdə obyektivlik məsələsi daim sual altındadır. Biz isə bu yazılanlara dəyişməz dogma kimi yanaşmışıq. Ona görə nə etməliyik? İlk növbədə, Akkad və Şumer mixi yazılarını orijinalda oxumağı bacaran mütəxəssislər yetişdirməliyik. İlkin mənbədə nə yazıldığını birbaşa öyrənmək vacibdir. Bu, mümkünsüz deyil. Təxminən on il sistemli əmək və planlı fəaliyyət nəticəsində regionumuzun tarixini orijinal mənbələr əsasında araşdıran kadrlar formalaşdırmaq mümkündür".
O bildirib ki, Çin mənbələrini öyrənən, qədim Çin dilində oxuya bilən tarixçilər hazırlanmalıdır: "Bu istiqamətdə imkanlarımız var. Çinlə münasibətlərimiz yüksək səviyyədədir və tariximizin müəyyən qolları Şərq mənbələrində də əks olunub. Coğrafiyanın genişliyi bəzilərini çaşdıra bilər, lakin bu genişlik bizim zəngin tariximizin göstəricisidir.Üçüncüsü, akademik tarixşünaslıq əsasən yunan mənbələrinə istinad edir. Herodot qədim yunan dilində yazırdı. Onun və digər müəlliflərin əsərlərini orijinalda oxumaq üçün qədim yunan ləhcələrini öyrənmək lazımdır. Herodotdan başlayaraq Strabona qədər bütün yunan tarixçilərinin əsərlərində bizə aid olan məlumatlar sistemli şəkildə araşdırılmalıdır. Bunun üçün ixtisaslaşmış mütəxəssislər hazırlanmalıdır. Yalnız bu halda vahid tarixi təfəkkür formalaşdırmaq mümkündür ki, ictimai məkanda hər kəs təsadüfi və təhrif olunmuş məlumatları “tarixi həqiqət” kimi təqdim etməsin. Çünki ortaq milli təfəkkürün əsasında ortaq tarixi şüur dayanır. Azərbaycan Prezidentinin bu istiqamətdə mühüm çağırışları olmuşdur. Prezident qeyd etmişdir ki, bizi Qarabağa qaytaran amillərdən biri də tarixi yaddaşımız və tarixi təfəkkürümüz olmuşdur. Tariximizi və toponimlərimizi yenidən öyrənməliyik. Eləcə də Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının 80 illik yubileyi münasibətilə irəli sürülən tezislər tarixçilər üçün yeni istiqamət müəyyənləşdirməlidir. Qarşılıqlı ittiham və ziddiyyətlərdən uzaq, elmi əməkdaşlıq ruhunda, kim nə bacarırsa, həmin sahədə mütəxəssis hazırlanmasına töhfə verməlidir. Bu prosesdə biznes dairələri, iş adamları, elmin və təhsilin inkişafı fondları da fəal iştirak etməlidir. Dövlət tərəfindən ayrılan maliyyə resursları, akademiyanın elmi potensialı və mövcud imkanlar səfərbər edilməli, yeni əsaslar üzərində milli tarix konsepsiyası formalaşdırılmalı və Azərbaycan xalqına təqdim olunmalıdır. Yalnız bu halda formalaşmış, bütöv və sistemli tarixi təfəkkürə sahib ola bilərik".
Elmir Heydərli
10:57 02.03.2026
Oxunuş sayı: 661
