Sosium

Üç fərqli epoxanın səmimiyyət düsturu: Ruh, zəka və müasir insan

Səmimiyyət müasir dünyada təkcə etik bir norma deyil, həm də cəmiyyətin mənəvi dayanıqlığını ölçən ən mühüm meyardır. Biz çox vaxt səmimiyyəti sadəcə “yalan danışmamaq” kimi başa düşsək də, əslində bu anlayış insanın daxili dünyası (ruhu), düşüncə sistemi (ağlı) və xarici davranışı (cismi) arasındakı harmoniyadır. Azərbaycan cəmiyyətinin tarixi keçmişi, klassik ənənələrindən gələn mənəvi dərinliyi və modernləşmə mərhələsinin işıqlı ziyalı məntiqi bugünkü müasir, texnokratik və sürətli həyat tərzi ilə toqquşur. Bu toqquşma fərdin daxilində “kimlik parçalanması” yaradır: biz kimik – mürşidinə sadiq mürid, milləti üçün fəda olan maarifçi-ziyalı, yoxsa müasir texnokratik sistemin tələblərinə uyğunlaşan bir fərd? Bu modellərdən hansı daha səmimi idi?

İlk növbədə qeyd edək ki, Azərbaycan cəmiyyətində səmimiyyət faizlərini analiz edərkən qarşımıza maraqlı bir mənzərə çıxır. Kollektivçilik mədəniyyət strukturuna malik olduğumuz üçün fərdi səmimiyyət çox vaxt “ictimai rəy” süzgəcindən keçirilir. Bu tip cəmiyyətlərdə “sosial qınaq” qorxusu, “kütləvi rəyin” diktəsi və “nəzakət maskası” kimi faktorlar gündəlik davranışın böyük hissəsini təşkil edir. Toylarda, yas mərasimlərində və ya ümumən cəmiyyətdə insanların dediyi sözlərin və nümayiş etdirdiyi emosiyaların təxminən 70-80%-i səmimi hisslərdən deyil, sosial ritualın tələblərindən irəli gəlir. İntellektual olaraq bu, “strateji davranış” adlanır. Sosial həyatın bu yazılmamış “səmimiyyət” qanunları, peşəkar mühitə daxil olduqda öz yerini daha sistemli bir mexanizmə — iyerarxik ehtiyatlılığa buraxır.

Müasir idarəçilikdə özünəməxsus yeri olan iyerarxik səmimiyyət, peşəkar münasibətlərin tələb etdiyi bir ehtiyatlılıq mərhələsidir. Burada həqiqət, vəzifə məsuliyyətinin təsiri ilə daha çox etik və diplomatik bir çərçivəyə uyğunlaşdırılaraq təqdim olunur. Azərbaycan cəmiyyətinin sosial və inzibati strukturunda iyerarxiya sadəcə bir idarəetmə forması deyil, həm də mənəvi münasibətləri formalaşdıran fundamental bir çərçivədir. Bu sistemdə səmimiyyət çox vaxt statusların kölgəsində qalır və fərdin həqiqi düşüncələri iyerarxik pilləkənin tələblərinə qurban verilir. İstər ailə modelindəki “böyük-kiçik” münasibətləri, istərsə də bürokratik mühitdəki “rəis-işçi” subordinasiyası səmimiyyətin qarşısında ən keçilməz süzgəcləri yaradır. Dünyada aparılan sosioloji müşahidələr göstərir ki, bu münasibətlər sistemində davranışların təxminən 80%-i qeyri-səmimi, yəni strateji adaptasiyaya əsaslanan xarakter daşıyır.

Bu tipli cəmiyyətlərdə səmimiyyət “uyğunlaşma süzgəci” və “özünüqoruma mexanizmi” iyerarxiyanın aşağı pilləsində dayanan fərd üçün çox vaxt bir risk faktoru kimi qəbul edilir. Aşağı statusda olan şəxs öz həqiqi fikrini, tənqidini və ya emosiyasını ifadə etməzdən əvvəl onu mütləq “uyğunluq süzgəcindən” keçirir. Bu süzgəc fərdi mümkün sanksiyalardan, münasibətlərin korlanmasından və ya karyera risklərindən qorumaq məqsədi daşıyan psixoloji bir zirehdir. Nəticədə, özündən yuxarı statusda olan şəxsə çatdırılan məlumat artıq səmimi bir fikir deyil, onun eşitmək istədiyi, sistemin təhlükəsizliyini təmin edən “redaktə olunmuş versiya” olur.

Məlumdur ki, milli-mədəni kodlarımızda böyüyə və nüfuz sahibinə hörmət sarsılmaz bir dəyərdir. Lakin problem ondadır ki, bu hörmət anlayışı çox vaxt intellektual səmimiyyətin boğulması hesabına başa gəlir. İnsanlar qarşı tərəfin xətrinə dəyməmək və ya iyerarxik balansı pozmamaq üçün səmimi etirazlarını “nəzakətli sükut” və ya “razılıq maskası” ilə əvəz edirlər. Xüsusən akademik və bürokratik mühitdə müşahidə olunan bu hal, fərdi yaradıcılığın və dürüst təhlilin qarşısını alaraq, mühiti ruhsuz bir mexanizmə çevirir.

İyerarxik səmimiyyətsizliyin ən təhlükəli nəticəsi “məlumat vakuumu”nun yaranmasıdır. Statusuna görə ətrafındakılardan yalnız təsdiq və tərif eşidən bürokrat və ya ailə böyüyü, reallıqdan qopmuş bir təsəvvürlə qərarlar verməyə başlayır. Səmimiyyətin bu dərəcədə minimuma enməsi idarəçilikdə subyektivizmi artırır və cəmiyyətin mənəvi bütövlüyünü zədələyir. Səmimiyyətin olmadığı yerdə isə həqiqi inkişaf yox, yalnız prosedurların mexaniki icrası mövcud olur.

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, insanın ən yaxın dostları və ya seçdiyi kiçik ailə mühiti daxilində səmimiyyət faizi nisbətən daha yüksəkdir. Lakin bu, gündəlik 24 saatın cəmi 2-3 saatını əhatə edir.

Əgər insanın gündəlik oyaq qaldığı vaxtı 16 saat götürsək, cəmiyyətdəki orta statistik insanın davranışının təxminən 65-75%-i qeyri-səmimi (yəni sosial filtrli), 25-35%-i isə səmimi (özünüifadəyə əsaslanan) hesab oluna bilər. Bu rəqəmlər səmimiyyətsizlikdən çox, cəmiyyətin özünüqoruma instinkti və mədəni kodları ilə bağlıdır.

Bu “sosial süzgəclər”in olmadığı mütləq səmimiyyət mühiti cəmiyyətdə xaos yaradardı, yoxsa daha sağlam münasibətləri bərqərar edərdi? – sualı olduqca düşündürücüdür. İntellektual nöqteyi-nəzərdən yanaşsaq, bu sualın cavabı birmənalı deyildir. İlk növbədə qeyd edək ki, cəmiyyətdə “sosial süzgəclərin” (nəzakət normaları) yoxluğu qısamüddətli xaos yaranması ehtimalını artırır. Sosiologiyada “nəzakət normaları” cəmiyyəti bir arada tutan “sosial yapışqan” rolunu oynayır.

Əgər sabah hamı tam səmimi olsa (yəni içindən keçən hər şeyi filtrsiz desə), bu, sosial xaosun kəskin artmasına səbəb olar. Çünki insanların daxili dünyası çox vaxt ziddiyyətli, aqressiv və eqosentrik meyillərlə doludur. Süzgəclərin birdən-birə yox olması illərdir yığılıb qalmış incikliklərin, tənqidlərin və gizli rəqabətin partlamasına gətirib çıxarar. Nəticədə, mövcud ailə, iş və dostluq münasibətlərinin böyük hissəsi dağılar. Çünki bu münasibətlərin çoxu həqiqət üzərində deyil, “qarşılıqlı razılaşdırılmış sükut” (görməzdən gəlmə) üzərində qurulub.

Xüsusi olaraq onu da qeyd edək ki, insan gündəlik enerjisinin böyük bir hissəsini “göründüyü kimi olmamağa” sərf edir. Bu sadəcə bir maska taxmaq deyil, hər an öz daxili həqiqətlərinə qarşı durmaq və onları gizlətmək məcburiyyətidir. İnsan daxilindəki səmimi hissləri boğub, kənara “qəbul edilə bilən” bir obraz təqdim etmək üçün tükənməz bir zehni gərginlik yaşayır. Nəticədə, özünü inkişaf etdirməyə xərcləyə biləcəyi həyat enerjisi, başqalarının gözündəki saxta imicini qorumaq uğrunda hədər olur.

Bir sözlə, “süzgəclər”in tamamilə yoxluğu bugünkü insan psixologiyası üçün dağıdıcıdır. İnsan hələ ki, “çılpaq həqiqətlər”lə yaşayacaq qədər təkamül etməyib. Təəssüf ki, Azərbaycan cəmiyyətində “sosial süzgəclər”in (nəzakət normalarının) sayı və qalınlığı normadan artıqdır. Bu da cəmiyyətin inkişafını ləngidən “mənəvi duman” yaradır. Xaos yaranmasın deyil, süzgəclərin bir az incəlməsi — yəni “nəzakətli dürüstlük” modelinə keçid — münasibətləri qat-qat sağlamlaşdıra bilər.

İndi isə tarixə müraciət edək. Tariximizdə səmimiyyətin daha yüksək olduğu, yoxsa süzgəclərin daha qatı olduğu dövrlər üstünlük təşkil edib? Bu sual da olduqca maraqlıdır. Məsələn, orta əsrlərin intelektual mənəvi mühitinin səmimiyyətini bugünkü akademik və ya bürokratik mühitlə müqayisə etsək, hansı mənzərənin şahidi olarıq?

Orta əsrlər (İrfani dövr) dövrünün səmimiyyəti Həqiqət axtarışına söykənirdi. İrfan əhli üçün səmimiyyət (sidq) bir seçim deyil, varlıq şərti idi. “Ya olduğun kimi görün, ya göründüyün kimi ol” - prinsipi, daxili dünya ilə xarici təzahür arasındakı süzgəcləri minimuma endirməyi tələb edirdi. Burada səmimiyyət şaquli idi — insandan Tanrıya doğru.

Müasir dövrdə isə səmimiyyət öz yerini daha çox “sosial uyğunluq” meyarına buraxıb. Artıq fərdi hisslər “obyektivlik” və “peşəkarlıq” pərdəsi altında gizlədilir, insan öz həqiqi şəxsiyyətini mühitin tələblərinə görə formalaşdırılmış bir obrazla əvəz edir. Burada səmimiyyət üfüqi və strateji bir xarakter daşıyır; o, münasibətlərin nə dərəcədə praqmatik nəticələr verəcəyindən və qarşılıqlı faydalılıq dərəcəsindən asılıdır. Digər tərəfdən, orta əsrlər irfan düşüncəsində səmimiyyətin ən radikal forması — daxili saflığı qorumaq naminə ictimai rəğbətdən imtina etmək idi. Bu yolun yolçuları sosial süzgəcləri dağıtmaq üçün bilərəkdən cəmiyyətin süni normalarına zidd mövqe tutur, daxili səmimiyyətlərini hər cür tərif və rütbədən uca tuturdular. Bu günün intellektual fərdi üçün isə mənzərə tamamilə fərqlidir: o, səmimi olmaqdan çəkinir, çünki hazırkı korporativ və inzibati mühitdə hər bir səmimi ifadə potensial bir karyera riski kimi qəbul edilir. Beləliklə, müasir “sosial süzgəclər”' artıq bir mənəviyyat ölçüsü deyil, fərdin öz mövqeyini qorumaq üçün sığındığı bir strateji müdafiə mexanizmidir. Bir sözlə, “nəzakətli yalan” “kobud həqiqətdən” üstün tutulan əsas faktordur.

Orta əsr insanının ən üstün cəhəti “varlığının bütövlüyü” idi. Müasir insan isə işdə başqa, evdə başqa, sosial şəbəkədə başqa biridir. Bu parçalanma müasir insanda böyük bir enerji itkisinə və “mənəvi yorğunluğa” səbəb olur. Digər tərəfdən “süzgəclər” artdıqca etibar azalır, sözün çəkisi aşağı düşür. Keçmişdə bir “söz” kifayət idisə, bu gün “süzgəclər” ucbatından minlərlə imzalı sənədə belə şübhə ilə yanaşılır. Ən başlıcası isə mənəvi böhran hökmranlıq edir. Bürokratik və akademik süzgəclər insanın “mənəvi strukturunu” boğur. Biz artıq faktlarla danışırıq, amma o faktların arxasındakı həqiqəti hiss etmirik.

Tariximizə nəzər salsaq, mənəvi senzuraların və müəyyən sosial süzgəclərin (məsələn, saray etiketində) hər zaman mövcud olduğunu görərik. Lakin o dövrlərdə cəmiyyətin mənəvi strukturu bu süzgəcləri tarazlayan təbii bir səmimiyyət mühiti formalaşdırırdı. Müasir dövrdə isə standartlaşmış rəsmi qəliblərin və rəsmiyyət mərkəzli yanaşmanın nüfuz dairəsi genişlənərək, həmin səmimi ünsiyyət sahələrini də öz təsiri altına almağa başlamışdır.

Azərbaycanın idarəçilik ənənələrində səmimiyyət və dürüstlük tarixən qarşılıqlı etimad üzərində formalaşmışdır. Klassik dövrlərdə bu etibar daha çox şəxsi sadiqlik çərçivəsində ifadə olunurdu və məsuliyyət hissi birbaşa mənəvi bağlılığa söykənirdi. O dövrün mürəkkəb sosial iyerarxiyasında fərdi mülahizələr çox vaxt yüksək bəlağət və eyham sənəti vasitəsilə, nəzakətli bir dillə çatdırılırdı.

Müasir dövrdə isə bu ənənəvi etimad mühiti yeni rəsmiyyət formaları ilə qovuşub. İndi şəxsi sadiqlik faktoru öz yerini daha çox institusional loyallığa və komanda daxili həmrəyliyə buraxıb. Əgər keçmişdə səmimiyyətin ifadə tərzi dövrün sərt qaydalarına görə daha ehtiyatlı idisə, bu gün bu ehtiyatlılıq peşəkar imici qorumaq və etik normalara uyğunlaşmaq ehtiyacından irəli gəlir. Beləliklə, müasir mühitdə səmimiyyət artıq rəsmi-prosedur qaydaların tələb etdiyi bir “etik ehtiyatlılıq” formasına keçid edib.

Tarixi təcrübə göstərir ki, cəmiyyət üçün ən təhlükəli dövrlər sistemin deyil, insanın çökdüyü dövrlərdir. Əgər cəmiyyət mənəvi böhran keçirirsə, texnokratik sistem onu qoruya bilmir, çünki qeyri-səmimi insanlar qanunların boşluğunu tapmaqda ustadırlar. Lakin əgər idarəçi səmimi biridirsə, o, sistemin boşluqlarını xeyirxahlıqla doldurur.

Azərbaycan cəmiyyətində səmimiyyətin təkamülünü anlamaq üçün tariximizdəki üç əsas idarəçilik modelini və bu sistemlərin daxilində formalaşan sosial mühiti müqayisə etmək zəruridir.

Əgər səmimiyyəti “ideya ilə əməlin bütövlüyü” kimi götürsək, I Şah İsmayıl dövrü Azərbaycan tarixini ən səmimi idarəçilik nümunələrindən biri saymaq olar. Şah İsmayıl dövrü Azərbaycanını ruh və qılıncın birliyi ilə xarakterizə etmək olar. Burada idarəçi həm rəhbər, həm də mənəvi mürşid idi. İdarəçi ilə idarə olunan (mürid və mürşid) arasında heç bir “bürokratik soyuqluq” yox idi; onları birləşdirən ortaq bir inanc və səmimi fədakarlıq var idi. Məmur (idarəçi) niyə səmimi idi? Çünki idarəçilik bir “karyera” deyil, bir “missiya” idi. Bu dövrün insanı üçün səmimiyyət (sidq) mütləq idi, çünki o, ruhunun xilasına inanırdı. Burada səmimiyyət şaquli idi — insandan birbaşa ali Həqiqətə doğru.

Azərbaycan cəmiyyətində səmimiyyətin təkamülünün ikinci mərhələsi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918-1920) mərhələsidir. Bu dövr Azərbaycanın “səmimi intellektual idarəçilik” zirvəsidir. Cümhuriyyət qurucuları (M.Ə.Rəsulzadə, Ə.Topçubaşov, Fətəli xan Xoyski və b.) səmimiyyətin tamamilə fərqli bir modelini nümayiş etdirdilər. Bu “fədakar səmimiyyət” modeli idi. Bu insanlar mütləq mənada milli fədailər idi. Onların idarəçiliyində “klassik azərbaycanlı səmimiyyəti” ilə modern Avropanın hüquq prinsipləri birləşmişdi. Onlar vəzifəyə bir imtiyaz kimi deyil, bir “ağır yük” kimi baxırdılar. Bir sözlə Cümhuriyyət dövrü səmimiyyəti “vicdan və məsuliyyət” üzərində qurulmuşdu. Onlar uğursuzluqlara düçar olanda sistemi yox, özlərini günahlandırırdılar (məsələn, Fətəli xan Xoyskinin istefası və parlamentdəki çıxışları).

Cümhuriyyət dövrü insanı üçün hakimiyyət bir imtiyaz deyil, millət qarşısında fədakarlıq və mənəvi təmizlik imtahanı idi. Baş nazir Nəsib bəy Yusifbəylinin atası ilə yazışması göstərir ki, istiqlalın memarları dövlət xəzinəsini öz şəxsi ehtiyaclarından sarsılmaz bir iradə ilə ayırırdılar. Hətta ölkənin Baş nazir belə, öz bağının qamış xərclərini dövlət hesabına deyil, Gəncədəki atasından umacaq qədər dürüst və səmimi idi. Atasının ona yazdığı “Baş nazirsən, ölkənin padişahı olmusan, yenə də bağının qamışını mən alım?” sualı, əslində o dövrün idarəçisindəki mənəvi ucalığın və dövlət əmanətinə olan müqəddəs yanaşmanın ən ağrılı sübutudur. Bu nümunə təsdiq edir ki, Cümhuriyyət səmimiyyəti gücünü vətəndaşlıq şüurundan alaraq, dövlət malını şəxsi mənfəətdən uca tutmaq iradəsində təzahür edirdi.

Cümhuriyyət dövründə “süzgəclər” demək olar ki, yox idi. Nazir parlamentin qabağına çıxıb səmimi şəkildə “büdcəmiz yoxdur, ordunu saxlaya bilmirik” - deyə bilirdi. Bu, “acı səmimiyyət” idi. Onların səmimiyyəti mülkiyyətləri ilə deyil, şəxsiyyətləri ilə bağlı idi.

Müasir idarəçilikdə isə rəsmi-prosedur qaydaların çoxqatlılığı bəzən idarəetmə mexanizmləri ilə reallıq arasında müəyyən bir məsafə yaradır. Hazırkı mühitdə proseslərin rəsmi qaydalara tam uyğunluğunu nümayiş etdirmək, mövcud vəziyyəti bütün səmimiyyəti və reallığı ilə təhlil etməkdən daha önəmli bir meyar kimi qəbul olunur.

Nəticə etibarilə, Səfəvilər dövrü səmimiyyəti mənəvi inama, Cümhuriyyət dövrü isə yüksək vətəndaşlıq fədakarlığına söykənirdi. Müasir dövrdə isə bu anlayış daha çox institusional uyğunluq və peşəkar ünsiyyət vasitəsinə çevrilmişdir. Hazırkı modeldə səmimiyyət daxili bir ehtiyacdan ziyada, “etiket” və “imic” naminə idarə olunan bir davranış forması kimi çıxış edir. Lakin səmimiyyətin bu cür “funksionallaşması” insan münasibətlərini mexanikləşdirir, tarixi köklərimizdəki o təbii mənəvi saflığını soyuq rəsmiyyət qəlibləri ilə əvəz edir. Beləliklə, müasir peşəkarlıq səmimi olmaqdan çox, səmimi bir obraz yaratmaq sənətinə çevrilmək riski ilə üz-üzə qalır.

Azərbaycan cəmiyyəti səmimiyyətin bu təkamül mərhələlərində nəticəvi olaraq nə qazandı və nə itirdi? Cəmiyyətimiz ilk növbədə idarəetmədə “insan ruhunu” itirdi. Qazancımız isə sabitlik və soyuqqanlılıq oldu. Səfəvi səmimiyyəti iman və inam üzərində qurulmuşdu, Cümhuriyyət səmimiyyəti isə geosiyasi reallıqlar qarşısında həddindən artıq romantizmə söykənirdi. İndiki sistem isə daha dayanıqlı, emosiyalardan arınmış və proqnozlaşdırıla biləndir. Lakin bu sabitliyin bədəli — ruhsuzluqdur.

İndiki zamanda Azərbaycan insanı üçün səmimiyyət sadəcə bir xüsusiyyət deyil, milli varlığın təməl şərtidir. Tarixi mənəviyyatımızı, maarifçi-ziyalı məsuliyyətimizi və müasir dünyagörüşümüzü özündə cəmləşdirən şəxsiyyət tipi — əslində üç fərqli dövrün dəyərlərini birləşdirən “Bütöv İnsan” modelidir. Vətən isə bu üç səmimiyyətin birləşdiyi “Sıfır nöqtəsi”. Vətən bu tarixi və mənəvi vəhdətin kəsişdiyi strateji mərkəzdir. Dərbənddən Kəngər körfəzinədək uzanan o böyük coğrafiya, həm ərazi bütövlüyümüzün, həm də bu sarsılmaz milli birliyimizin təzahür etdiyi tarixi məkandır.

Bir sözlə, müasir Azərbaycan insanının mənəvi inkişaf formulu tariximizin fərqli qatlarından gələn təcrübələrin vəhdətindən keçir: mənəviyyatda klassik dövrün sarsılmaz iman və coşğusu, təfəkkürdə maarifçi-istiqlal nəslinin işıqlı rasionallığı, fəaliyyətdə isə qlobal rəqabətə hazır olan müasir güc və modernizm. Bu “üçlü kimlik” gələcəyə bir miras kimi ötürüldükdə, fərdin daxili parçalanması aradan qalxacaq və o, mənən bütövləşəcəkdir — məhz əsl Səmimiyyət budur.