Kommunistlərin xalqımıza qarşı daha bir soyqırımı - Tarixi adlarımız, kimliyimiz bərpa olunur

7 fevral 1991-ci il, Azərbaycan tarixində mühüm bir gündür. Belə ki, bu tarixdə ölkəmizin bölünməz vətən torpaqlarının bir neçə rayonu uzun illər dəyişdirilmiş adlarından azad edilərək öz tarixi adlarına qayıtmışdır. Qəbələ, Tərtər, Şəmkir və Oğuz şəhərlərinin adlarının bərpası təkcə inzibati qərar deyil, həm də milli yaddaşın, coğrafi kimliyin və tarixi ədalətin bərpası kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu gün həmin rayonların zəngin tarixi və mədəni irsini xatırlamaq üçün əsl fürsətdir. Qeyd edək ki, 1991-ci il fevralın 7-si  Milli Məclisin qəbul etdiyi qərarla Qutqaşen şəhərinin adı Qəbələ şəhəri, Mirbəşir şəhəri Tərtər, Puşkin şəhəri Biləsuvar, Şamxor şəhəri Şəmkir və Vartaşen şəhərinin adı isə Oğuz olub.

Tarixdə bu gün Azərbaycan tarixinin ən qədim və zəngin yaddaşa malik bölgələrindən biri olan Qəbələ torpağının minilliklərə söykənən taleyinə bir daha nəzər salmaq üçün mühüm fürsət yaranır, çünki Qəbələ təkcə bir rayon adı deyil, Qafqaz Albaniyasının siyasi, dini, iqtisadi və mədəni tarixinin canlı şahidi, əsrlərin sınağından çıxmış dövlətçilik mərkəzidir; indiki Qəbələ rayonu Şəki-Zaqatala iqtisadi rayonunun tərkibində yerləşən, 1548,6 kvadrat kilometr sahəni əhatə edən, Böyük Qafqaz dağlarının cənub ətəklərində qərar tutmuş strateji əhəmiyyətli bir ərazidir və onun mərkəzi olan Qəbələ şəhəri dəniz səviyyəsindən təxminən 900 metr yüksəklikdə yerləşərək tarix boyu həm təbii müdafiə imkanları, həm də ticarət yollarına yaxınlığı ilə seçilmişdir; bu torpaqlarda insan məskənlərinin izi eramızdan əvvəl III minilliyə – İlk Tunc dövrünə gedib çıxır, Çaqqallı sahəsində tapılmış yaşayış izləri, kurqan tipli qəbirlər, məişət əşyaları və inancla bağlı tapıntılar burada formalaşmış erkən mədəniyyətin dərin köklərə malik olduğunu sübut edir; Tunc və Dəmir dövrlərində əhalinin artması, metallurgiyanın inkişafı, dini inancların formalaşması Qəbələ ərazisini regionun mühüm yaşayış mərkəzinə çevirmiş, eramızdan əvvəl IV əsrdə Makedoniyalı İsgəndərin imperiyasının zəifləməsindən sonra yaranan Qafqaz Albaniyası dövlətinin paytaxtı kimi Kabalaka adlanan Qəbələ şəhəri tarix səhnəsinə çıxmışdır; Roma alimi Böyük Pliniy özünün “Təbii tarix” əsərində Kabalakanı Albaniyanın əsas şəhəri kimi qeyd etmiş, II əsr coğrafiyaşünası Ptolomey isə Xabala adı altında eyni şəhəri Albaniyanın mühüm yaşayış məntəqələrindən biri kimi göstərmişdir; erməni mənbələrində Kapalak, ərəb-fars mənbələrində Qəbala, sonrakı mərhələlərdə isə Kəvələk və nəhayət Qəbələ formasını alan bu ad şəhərin çoxqatlı tarixi keçmişini əks etdirir; antik və erkən orta əsrlərdə Qəbələ Qaraçay və Covurluçay arasında yerləşən geniş təpəlikdə salınmış, qala divarları, dördkünc və yarımdairəvi bürclər, darvazalar və su ilə doldurulan xəndəklərlə möhkəmləndirilmiş, Səlbir və Qala adlı iki əsas hissədən ibarət olmuşdur, bu isə şəhərin yüksək müdafiə strategiyasına malik olduğunu göstərir; I–V əsrlərdə Qəbələ alban Arşakilər sülaləsinin iqamətgahı olmuş, V əsrdən etibarən isə Sasani imperiyasının təyin etdiyi mərzbanların idarəetmə mərkəzinə çevrilmişdir, lakin paytaxtın VI əsrdə Partava köçürülməsinə baxmayaraq Qəbələ dini mərkəz statusunu qorumuş, burada alban yepiskopları iqamət etmiş, 498-ci ildə Aquen kilsə məclisində Qəbələ yepiskopunun imzası dövlətin ali simalarının imzalarından dərhal sonra gəlmişdir; Sasani şahı Qubadın dövründə şəhər yenidən qurulmuş, Xosrov Ənuşirəvan zamanında isə Xəzər tayfalarının bir hissəsi bu ərazilərə köçürülmüş, Qəbələ regionun etnik və mədəni müxtəlifliyinin mərkəzinə çevrilmişdir; VII–VIII əsrlərdə ərəb yürüşləri ilə İslam dini bölgədə yayılmağa başlasa da, Qəbələ uzun müddət xristian Alban irsini qorumuş, bu günədək Nic kəndində yaşayan udinlər həmin qədim dini ənənənin davamçıları kimi fəaliyyət göstərirlər; IX–X əsrlərdə Qəbələ knyazlığı müəyyən dövrlərdə siyasi müstəqillik əldə etmiş, Xürrəmilər hərəkatı zamanı bəzən Babəkin tərəfini tutmuş, daha sonra Şirvanşahların tabeliyinə keçmiş, Şirvanşah Yəzid ibn Əhmədin burada öz adına pul kəsdirməsi şəhərin iqtisadi əhəmiyyətinin göstəricisi olmuşdur; arxeoloji qazıntılar sübut edir ki, VIII–X əsrlərdə Qəbələ şəhəri ərazi baxımından genişlənmiş, inkişaf etmiş su təsərrüfatı sistemi qurulmuş, gil borularla Səlbirdən Qala hissəsinə su çəkilmiş, sənətkarlıq, dulusçuluq və ticarət yüksək səviyyəyə çatmışdır; XII–XIII əsrlərdə Qəbələ Şirvanşahlar, gürcü çarlığı, Eldənizlər və monqol yürüşləri arasında qalsa da, tamamilə məhv edilməmiş, XIII əsrdən sonra yenidən dirçəlmiş, XIV əsrdə Teymurləngin hərbi bazasının burada yerləşməsi şəhərin strateji mövqeyini bir daha ortaya qoymuşdur; XV–XVII əsrlərdə Qəbələ ipəkçilik, bağçılıq, dulusçuluq, metal və şüşə istehsalı ilə tanınmış, Həmdullah Qəzvini burada yüksək keyfiyyətli kənd təsərrüfatı məhsullarının yetişdirildiyini, Bədr Şirvani isə Qəbələnin bağlarını, suyunu və təbiətini şeirlərində tərənnüm etmişdir; XVIII əsrdə Qəbələ sultanlığı formalaşmış, daha sonra Şəki xanlığının tərkibinə daxil olmuş, XIX əsrdə Çar Rusiyası dövründə Nuxa qəzasının bir hissəsi kimi idarə edilmiş, sənayeləşmədən kənarda qalan kənd təsərrüfatı bölgəsi kimi fəaliyyət göstərmişdir; 8 sentyabr 1930-cu ildə Qutqaşen adı ilə inzibati rayon yaradılmış, 1963–1964-cü illərdə inzibati dəyişikliklərə məruz qalsa da, yenidən müstəqil rayon statusu almış,  nəhayət 7 fevral 1991-ci ildə isə tarixi adı bərpa edilərək Qəbələ adlandırılmışdır; müasir dövrdə Qəbələ rayonu bir şəhər, üç qəsəbə və onlarla kəndi əhatə edən, zəngin muzeyləri, tarixi-diyarşünaslıq ocaqları, şəhidlər xiyabanı, mədəniyyət evləri, parkları və çoxmillətli sosial mühiti ilə Azərbaycanın tarixi yaddaşının mühüm sütunlarından biri kimi çıxış edir və tarixdə bu gün Qəbələ haqqında danışmaq əslində minilliklər boyu formalaşmış dövlətçilik ənənəsi, mədəni irs, inanc müxtəlifliyi və insan taleləri haqqında danışmaq deməkdir, çünki Qəbələ keçmişin səssiz qalığı deyil, bu gün də yaşayan, nəfəs alan və Azərbaycanın tarix kitabında öz sözünü deməyə davam edən bir yaddaşdır.

Həmçinin,  eyni gündə  Azərbaycanın inzibati-siyasi tarixində mühüm mərhələlərdən biri kimi Tərtər adının rəsmi şəkildə bərpa olunması hadisəsi xatırlanır, çünki 7 fevral 1991-ci il tarixində Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin qəbul etdiyi 54-XII nömrəli qərarla sovet dövründə Mirbəşir adı ilə tanınan şəhər və rayon yenidən öz tarixi adı olan Tərtər adlandırılmışdır və bu qərar təkcə bir ad dəyişikliyi deyil, həm də tarixi yaddaşın, coğrafi kimliyin və milli toponim siyasətinin bərpası baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır; indiki Tərtər rayonu Azərbaycanın Qarabağ iqtisadi rayonuna daxil olan, mərkəzi Tərtər şəhəri olan inzibati ərazi vahidi kimi Böyük Qarabağ düzünün qərb hissəsində yerləşir və qədim dövrlərdən etibarən yaşayış üçün əlverişli coğrafi mövqeyi ilə seçilmişdir; aparılan arxeoloji tədqiqatlar bu ərazinin Tunc və İlk Dəmir dövrlərindən başlayaraq fasiləsiz məskunlaşdığını, qədim kurqanların, nekropolların, yaşayış yerlərinin və təsərrüfat izlərinin burada erkən mədəni həyatın formalaşdığını sübut edir; XX əsrin əvvəllərində inzibati bölgü prosesləri çərçivəsində 1920-ci ilin aprelində Cavanşir qəzasının yaradılması ilə Tərtər sahəsi formalaşdırılmış, 1920–1922-ci illərdə Cavanşir qəzasının tərkibində olmuş, 1922-ci ildə Cavanşir sahəsi adlandırılmış, 1923–1929-cu illərdə Ağdam qəzasının, daha sonra Qarabağ dairəsinin inzibati tabeliyində yer almışdır; 8 avqust 1930-cu ildə müstəqil rayon kimi yaradılan Tərtər rayonu qısa müddət sonra inzibati dəyişikliklərə məruz qalmış, 1931-ci ildə ləğv edilərək Bərdə rayonuna birləşdirilmiş, 1934-cü ildə yenidən bərpa olunmuşdur; 5 avqust 1949-cu ildə sovet ideoloji xəttinə uyğun olaraq rayonun və şəhərin adı dəyişdirilərək Mirbəşir Qasımovun adını daşımağa başlamış, bu ad onilliklər boyunca rəsmi sənədlərdə və inzibati xəritələrdə istifadə edilmişdir; 1963-cü ildə Mirbəşir rayonu yenidən ləğv edilərək Bərdə rayonuna birləşdirilmiş, 1965-ci ildə isə yenidən inzibati rayon statusu almışdır; uzun illər davam edən bu adlandırma siyasəti yerli əhalinin tarixi yaddaşında Tərtər adını silə bilməmiş, çünki bölgə əsrlər boyu məhz Tərtər çayı ilə, qədim karvan yolları üzərində yerləşən yaşayış məntəqəsi ilə tanınmışdır; nəhayət, Azərbaycanın müstəqillik yolunda atdığı mühüm addımlar fonunda 7 fevral 1991-ci ildə qəbul edilən qərarla Mirbəşir şəhəri yenidən Tərtər şəhəri, Mirbəşir rayonu isə Tərtər rayonu adlandırılmış, bununla da tarixi toponim bərpa olunmuşdur; bu tarix Tərtər üçün yeni mərhələnin başlanğıcı olmuş, qısa müddət sonra rayon Qarabağ müharibəsinin ön xətt bölgələrindən birinə çevrilmiş, ağır döyüşlər, işğal təhlükəsi, itkilər və qəhrəmanlıq salnaməsi ilə üz-üzə qalmışdır; Tərtər rayonu Birinci Qarabağ müharibəsi dövründə strateji mövqeyinə görə dəfələrlə hücumlara məruz qalmış, yüzlərlə sakini şəhid vermiş, 2016-cı ilin Aprel döyüşlərində və 2020-ci ilin Vətən müharibəsində yenidən ön plana çıxmış, Suqovuşan, Talış, Çaylı istiqamətlərində gedən döyüşlər Azərbaycanın hərbi tarixində mühüm səhifələr açmışdır; 19 sentyabr 2023-cü ildə həyata keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində Ağdərə istiqamətində yerləşən yaşayış məntəqələrinin də Azərbaycanın tam suverenliyinə qayıtması Tərtər rayonunun tarixi taleyində yeni mərhələ yaratmışdır; bu gün Tərtər rayonu iki şəhəri, qəsəbələri və onlarla kəndi əhatə edən, zəngin tarixi-memarlıq abidələri, Borsunlu kurqanları kimi dünya əhəmiyyətli arxeoloji nümunələri, kənd təsərrüfatı və sənaye potensialı ilə seçilən bir bölgədir və tarixdə bu gün Tərtər adının bərpasını xatırlamaq əslində bu torpağın əsrlər boyu dəyişən adlar altında dəyişməyən kimliyini, yaddaşını və müqavimət ruhunu xatırlamaq deməkdir.

Bundan əlavə, 7 fevral 1991-ci ildə qəbul edilən rəsmi qərarla uzun illər Şamxor adı ilə tanınan qədim Azərbaycan şəhəri və rayonu öz tarixi adına – Şəmkir adına qaytarıldı. Bu qərar Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 54-XII saylı Qərarı ilə rəsmiləşdirildi və həmin sənədlə Şamxor rayonu Şəmkir rayonu, Şamxor şəhəri isə Şəmkir şəhəri adlandırıldı ki, bu da sovet dövründə dəyişdirilmiş bir çox tarixi yer adlarının bərpası istiqamətində atılan mühüm addımlardan biri hesab olunur. Şəmkir Azərbaycanın qərb bölgəsində, Qazax–Tovuz iqtisadi-coğrafi zonasında yerləşən, qədim tarixə, zəngin mədəni irsə və strateji mövqeyə malik ərazilərdən biridir və bu torpağın adı minilliklər boyu müxtəlif mənbələrdə Şəmkür, Şəmkir, Şamkür kimi formalarla çəkilmişdir. Tarixçilərin və dilçi alimlərin araşdırmalarına görə, “Şəmkir” toponimi ilə bağlı bir neçə elmi yanaşma mövcuddur; bəzi tədqiqatçılar bu adı “Kür çayı sahilində yerləşən məkan” kimi izah edir, digərləri isə qədim inanclara əsaslanaraq bu ərazini “Günəşə sitayiş edilən yurd” mənası ilə əlaqələndirirlər. Erkən orta əsrlərdə Şəmkir mühüm şəhər mərkəzlərindən biri kimi formalaşmış, Şəmkir çayının sol sahilində yerləşən qədim şəhər xarabalıqları bu gün də həmin dövrlərin izlərini qoruyub saxlayır. Qala divarları, körpü qalıqları və şəhər planı göstərir ki, Şəmkir vaxtilə ticarət yolları üzərində yerləşən, iqtisadi və hərbi baxımdan əhəmiyyətli bir məkan olub. VII əsrdə ərəb xilafətinin yürüşləri zamanı şəhər işğal edilmiş, müəyyən dövrlərdə adı dəyişdirilərək Mütəvəkkilliyə kimi də istifadə olunmuş, lakin zamanla yenidən Şəmkir adı tarix səhnəsinə qayıtmışdır. IX–XII əsrlər Şəmkirin çiçəklənmə dövrü hesab olunur, bu mərhələdə şəhər Səlcuqların, daha sonra isə Eldəgizlər dövlətinin tərkibində inkişaf etmiş, sənətkarlıq, ticarət və mədəni həyat yüksəliş mərhələsinə çatmışdır. XIII əsrdə monqol yürüşləri zamanı Şəmkir ağır sınaqlarla üzləşmiş, şəhər əhalisi işğalçılara qarşı ciddi müqavimət göstərmiş, bu döyüşlər Azərbaycan tarixində qəhrəmanlıq nümunələri kimi xatırlanmışdır. Sonrakı əsrlərdə Şəmkir Gəncə xanlığının tərkibində olmuş, XIX əsrin əvvəllərində isə Rusiya imperiyasının tərkibinə qatılmışdır. Məhz bu dövrdən sonra əraziyə köçürülən alman kolonistləri nəticəsində şəhər bir müddət Anino adlandırılmış, daha sonra sovet hakimiyyəti illərində Şamxor adı rəsmi sənədlərdə yer almışdır. 1918-ci ilin yanvarında baş verən və tarixə “Şamxor hadisəsi” kimi düşən faciəli olaylar bu bölgənin nə qədər mürəkkəb və ziddiyyətli tarixi yol keçdiyini göstərir. 1938-ci ildə şəhərin tarixi adının qismən bərpa edilməsi, 1991-ci ildə isə tam şəkildə Şəmkir adına qayıdılması milli özünüdərk prosesinin mühüm mərhələsi kimi qiymətləndirilir. Bu gün Şəmkir rayonu geniş əraziyə, yüz minlərlə əhaliyə, onlarla kənd və qəsəbəyə malik olmaqla yanaşı, həm də zəngin memarlıq abidələri, qədim qalalar, körpülər, məscidlər və tarixən formalaşmış yaşayış məkanları ilə seçilir. Şəmkir qalası, qədim şəhər xarabalıqları, orta əsr körpüləri, alman irsinə aid kilsə və yaşayış binaları bu rayonun çoxqatlı tarixinin canlı sübutlarıdır. 7 fevral 1991-ci il tarixinin Şəmkir üçün əhəmiyyəti təkcə inzibati adın dəyişdirilməsi ilə məhdudlaşmır, bu tarix eyni zamanda tarixi ədalətin bərpası, milli kimliyə qayıdış və gələcək nəsillərə ötürülən yaddaşın qorunması baxımından simvolik məna daşıyır və bu gün Şəmkir adı yalnız bir coğrafi anlayış deyil, yüzilliklərin yaddaşını özündə birləşdirən tarixi-mədəni dəyər kimi qəbul olunur.

Oğuz şəhərinə gəldikdə isə, bu şəhər Azərbaycanın şimal-qərbində yerləşən və eyni adlı Oğuz rayonunun inzibati mərkəzi olan bir yaşayış məntəqəsidir. Tarixi baxımdan bu şəhər əvvəlki adı ilə Vartaşen kimi tanınırdı. 1991-ci il fevralın 7-də Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 54-XII saylı Qərarı ilə həm Vartaşen şəhərinin, həm də rayonun adı dəyişdirilərək müvafiq olaraq Oğuz şəhəri və Oğuz rayonu adlandırıldı. Bu qərar şəhərin tarixində əhəmiyyətli dönüş nöqtəsi hesab olunur.

Oğuzun tarixi çox qədim dövrlərə gedib çıxır. Arxeoloji qazıntılar və tədqiqatlar göstərir ki, ərazidə əvvəllər kurqanlar, qəbiristanlıqlar və digər qədim yaşayış yerləri mövcud olmuşdur. Vartaşen və Nic qəsəbələrinin yaxınlığında yerləşən bu abidələr, şəhərin ilkin dövrlərdəki strateji və yaşayış əhəmiyyətini nümayiş etdirir. 1722-ci ildə I Pyotrun Qafqaz ekspedisiyası zamanı yerli əhali özlərini “Ağvanlar” adlandırmışdır. Daha sonralar, 1807-ci ildə Şəki xanı Cəfər Kuli Xanın təşəbbüsü ilə Vartaşen və Nic kəndləri ermənilərə verilmiş, bu qərar rus çarı I Aleksandr tərəfindən təsdiqlənmişdir. 1824-cü ilin məlumatına görə, Kərimli kəndində (indiki Oğuz şəhəri ərazisi) 657 təsərrüfatda 3,153 nəfər əhali yaşamışdır.

Əhalinin etnik tərkibi zaman-zaman dəyişsə də, şəhər uzun illər Azərbaycan türk əhalisinin (tatarlar) yaşadığı mərkəz olmuşdur. 1908-ci ildə Vartaşendə 1,090 erməni, 629 rus və 35 azərbaycanlı yaşayırdı. 1921-ci il kənd təsərrüfatı siyahıyaalmasına görə isə Udi əhalisi üstünlük təşkil edirdi. XX əsrin sonlarına yaxın, xüsusilə 1999 və 2009-cu illər arasında, Oğuz rayonunda Udi icması azalmış, yalnız kiçik bir qrup həmin ərazidə qalmışdır.

Şəhər həm də coğrafi mövqeyi ilə diqqət çəkir. Oğuz, Şəki rayonunun şərqində yerləşir və Qafqaz dağlarının cənub yamaclarının ətəyinə uzanır. Şəhərin mərkəzindən cənuba doğru hamar bir düzənlik uzanır, şərq tərəfində isə Eljigan çayı axaraq bölgənin hidroqrafiyasını zənginləşdirir. Hündürlüyü təxminən 594–652 metr arasında dəyişir. Bu səbəbdən şəhərin iqlimi dağlıq və mülayimdir, ətraf təbiəti isə həm turizm, həm də kənd təsərrüfatı üçün əlverişlidir.

Oğuz şəhərinin iqtisadiyyatı əsasən sənaye və kənd təsərrüfatına əsaslanır. Burada xalçaçılıq ənənələri hələ də inkişaf etmiş, tütünçülük və qida sənayesi müəssisələri fəaliyyət göstərir. Şəhər həmçinin asfalt zavoduna və sovxoz tütün istehsalına sahibdir ki, bu da rayon iqtisadiyyatının müxtəlifliyini təmin edir.

Memarlıq və mədəniyyət baxımından Oğuz şəhəri tarixi abidələrlə zəngindir. Şəhərin ətrafında yerləşən qədim kurqanlar, qəbiristanlıqlar və qala qalıqları yerli və xarici tədqiqatçılar üçün maraqlı tarix resurslarıdır. Eyni zamanda, şəhərdə təhsil və səhiyyə infrastrukturu da yaxşı inkişaf etmişdir. Müxtəlif məktəb, uşaq bağçası və səhiyyə müəssisələri yerli əhalinin gündəlik həyatında mühüm rol oynayır.

Ümumilikdə Oğuz, tarixi keçmişi, zəngin mədəni irsi və strateji coğrafi mövqeyi ilə Azərbaycanın mühüm şəhərlərindən biri hesab olunur. Həmçinin şəhərin adı keçmişdə Həmişin və ya Vartaşen kimi tanınsa da, müasir dövrdə Oğuz kimi tanınması, onun Azərbaycan tarixi və mədəniyyətindəki rolunu daha da önə çıxarmışdır.Azərbaycanın hər qarışı, hər torpağı, hər rayonu, kəndi və şəhəri bütövdür və bölünməzdir. Oğuz da, Şəmkir də, Tərtər də, eləcə də ölkəmizin bütün digər bölgələri tariximiz, mədəniyyətimiz və qan yaddaşımızın ayrılmaz bir hissəsidir. Hər bir kəndi, hər bir şəhəri öz tarixi, təbiəti və insanları ilə Azərbaycanımızın bütövlüyünü, birliyini və gücünü simvolizə edir. Bu torpaqlar yalnız coğrafi məkan deyil, həm də milli kimliyimizin, vətənpərvərlik ruhumuzun və gələcək nəsillərə ötürüləcək mirasımızın qoruyucusudur. Azərbaycan bir bütündür və onun hər qarışı əbədi olaraq xalqımıza məxsusdur.

Fatimə Məmmədova