Qırıcılar havaya qalxır: ABŞ İranı vursa Azərbaycanın durumu necə olacaq?

Son aylarda İranda baş verən ictimai narazılıqlar və xalq hərəkatı regionda siyasi və sosial proseslərin yenidən müzakirə olunmasına səbəb olub. Müxtəlif səbəblərdən qaynaqlanan bu hadisələr yalnız ölkədaxili proses kimi deyil, eyni zamanda region ölkələri üçün də diqqətlə izlənilən bir məsələ kimi qiymətləndirilir. İranda baş verən dəyişikliklərin mümkün siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik aspektləri regionun digər dövlətləri, o cümlədən Azərbaycan üçün də müəyyən suallar yaradır. Bu baxımdan, hadisələrin Azərbaycana mümkün təsirləri, rəsmi Bakının bu proseslərə münasibəti və ölkənin regional sabitliyin qorunması baxımından hansı mövqedə dayanmalı olduğu hazırda aktuallıq kəsb edən məsələlər sırasındadır. Mövzu ilə bağlı politoloqlar Crossmedia.az-a açıqlama verib:

Politoloq Zeynal Əmrəliyev: "Ümumiyyətlə, təkcə İranda deyil, digər ölkələrdə baş verən siyasi hadisələrin Azərbaycanda eyni şəkildə təkrarlanması mümkün deyil. Çünki hər bir ölkənin özünəməxsus siyasi quruluşu, sosial vəziyyəti və daxili inkişaf dinamikası mövcuddur. Baş verən etirazlar əksər hallarda sosial-iqtisadi amillərlə, siyasi qüvvələr arasındakı münasibətlərlə və hakimiyyətin cəmiyyət daxilindəki nüfuzu ilə bağlı olur. Bu faktorlar hər ölkədə fərqli olduğuna görə, coğrafi yaxınlıq olsa belə, bir ölkədə baş verən hadisələrin digər ölkədə eyni formada təkrarlanması xarakterik hal deyil. Məsələn, 2011-ci ildən etibarən baş verən və “Ərəb baharı” adlandırılan proseslər zamanı eyni regionda yerləşən bir sıra ölkələrdə oxşar hadisələr baş verdi. Bu isə həmin ölkələrdə sosial vəziyyətin bənzər olması, siyasi sistemlərin eyni istiqamətdə inkişaf etməsi və müəyyən kənar təsir amillərinin mövcudluğu ilə bağlı idi. Həmin dövrdə bir çox ölkələrdə oxşar siyasi hərəkatların fəaliyyət göstərməsi də proseslərin paralel şəkildə inkişaf etməsinə səbəb olmuşdu".

Politoloq əlavə edib ki,  İranla Azərbaycan arasında həm siyasi idarəetmə modeli, həm də daxili siyasi və sosial həyat baxımından ciddi fərqlər mövcuddur: "Azərbaycanda mövcud siyasi vəziyyət, hakimiyyətin cəmiyyət daxilindəki mövqeyi və ölkənin keçdiyi inkişaf yolu fərqli xarakter daşıyır. Azərbaycan cəmiyyətində formalaşmış siyasi reallıqlar və sosial şərait digər ölkələrlə müqayisədə fərqləndiyi üçün xarici ölkələrdə baş verən siyasi proseslərin burada eyni şəkildə təkrarlanması ehtimalı aşağı qiymətləndirilir.Bu baxımdan, nə İranda, nə də digər ölkələrdə baş verən siyasi hadisələrin Azərbaycanda eyni ssenari üzrə inkişaf edəcəyi gözlənilmir. Azərbaycanın özünəməxsus daxili siyasi və sosial mühiti mövcuddur və mövcud reallıqlar bu cür proseslərin təkrarlanmasını mümkün hesab etmir".

Politoloq Azad Məsiyev: "İran dövləti uzun müddətdir ki, ABŞ başda olmaqla Qərb koalisiyasının sanksiyalarına məruz qalır. Bu yanaşmaya görə, ABŞ-nin əsas məqsədi İranda hakimiyyət dəyişikliyinə nail olmaq və öz maraqlarına uyğun siyasi sistemin formalaşmasına zəmin yaratmaqdır. Sanksiyaların tətbiqi də məhz bu kontekstdə izah olunur: onların nəticəsində sosial-iqtisadi vəziyyətin pisləşməsi, cəmiyyətdə gərginliyin artması və bunun etirazlara gətirib çıxarması gözlənilir. Beləliklə, hakimiyyət və dövlət quruluşunun dəyişməsi üçün zəmin yaradılacağı hesablanır. Bu baxımdan sanksiyalar təsadüfi addım kimi deyil, məqsədyönlü siyasətin aləti kimi qiymətləndirilir. Məqsəd sosial vəziyyəti gərginləşdirmək və ictimai narazılığı gücləndirməkdir. Bununla belə, uzun müddətli perspektivdə bu siyasətin istənilən nəticəni tam vermədiyi də qeyd olunur. Doğrudur, sanksiyalar iqtisadi və sosial geriləmələrə səbəb olmuş, əhalinin həyat şəraitinə mənfi təsir göstərmişdir, lakin siyasi transformasiya baş verməmişdir. Eyni zamanda iddia olunur ki, uzun illərdir İran daxilində ABŞ-la əlaqəli kəşfiyyat şəbəkəsi fəaliyyət göstərir. Müxtəlif hadisələr fonunda bu şəbəkənin mövcudluğu və fəaliyyəti ilə bağlı mülahizələr səsləndirilir; xüsusilə hərbi əməliyyatlar dövründə alimlərin və yüksək rütbəli şəxslərin hədəfə alınmasında məlumat təminatı məsələsi bu kontekstdə izah edilir"

Ekspert əlavə edib ki, İran daxilində sosial-iqtisadi problemlərlə əlaqədar etiraz aksiyalarının baş verməsi də müşahidə olunmuşdur: "Bu proseslərin müəyyən xarici təsir qrupları ilə üst-üstə düşdüyü, bəzi hallarda etirazların qızışdırılması və xaos mühiti yaratmaq cəhdlərinin olduğu barədə fikirlər irəli sürülür. Belə bir ssenarinin məqsədinin dövlət çevrilişi üçün zəmin hazırlamaq olduğu iddia edilir. Bununla yanaşı, İranın köklü dövlətçilik ənənələrinə və möhkəm institutlara malik olduğu vurğulanır. Hakimiyyət narazı sosial təbəqə ilə xarici təsir cəhdlərini fərqləndirməyə çalışmış, gərginliyin azaldılması üçün dialoq təşəbbüsləri irəli sürmüşdür. Mövcud prezidentin sosial problemlərin mövcudluğunu etiraf etməsi və onların danışıqlar yolu ilə həllinə maraq göstərməsi də bu kontekstdə qeyd edilir. Bu yanaşmaya əsasən, ABŞ-nin strateji məqsədi İranda özünə uyğun hakimiyyət qurmaqdır və sanksiyalar da bu strategiyanın alətlərindən biri kimi təqdim olunur".

A.Məsiyev əlavə edib ki, eyni zamanda belə bir fikir irəli sürülür ki, Vaşinqton üçün İranın parçalanması deyil, vahid, lakin idarə olunan dövlət kimi qalması daha məqsədəuyğundur: "Çünki vahid İranın regional siyasətdə alət kimi istifadəsi daha effektiv hesab olunur — xüsusilə Çin, Rusiya və Türkiyə istiqamətlərində. Məsələn, İran neftinin əsas alıcılarından birinin Çin olması ABŞ-nin Pekinə qarşı siyasəti ilə əlaqələndirilir. Digər tərəfdən, Rusiyanın cənub istiqamətində çıxış imkanlarının məhdudlaşdırılması və regiondakı geosiyasi balansın qorunması məsələsi vurğulanır. Türkiyənin regional gücdən qlobal gücə çevrilməsi perspektivi kontekstində isə İranın coğrafi mövqeyi xüsusi amil kimi təqdim edilir. Bu çərçivədə ABŞ-nin Yaxın Şərq siyasətində İsraildən ərəb dünyasına təsir aləti kimi istifadə etdiyi kimi, idarə olunan İran vasitəsilə türk dövlətləri arasında inteqrasiya proseslərinə təsir göstərmək niyyətinin olduğu barədə mülahizələr də səsləndirilir. Buna görə də vahid, lakin təsir altına salınmış İran modelinin Vaşinqton üçün daha sərfəli olduğu iddia olunur. Eyni zamanda qeyd edilir ki, İranda hakimiyyət dəyişikliyi və ya hərbi əməliyyatların başlanması regionda ciddi xaos yarada bilər. Belə bir vəziyyət qonşu dövlətlərə, o cümlədən miqrasiya axınları, sosial-iqtisadi çətinliklər və təhlükəsizlik riskləri vasitəsilə təsir göstərə bilər. İranda yaşayan milyonlarla azərbaycanlı mənşəli əhalinin təhlükəsizliyi məsələsi də bu kontekstdə xüsusi həssaslıq daşıyır. Nəticə etibarilə vurğulanır ki, İranda mümkün rejim dəyişikliyi təkcə ölkədaxili məsələ deyil, həm regional, həm də qlobal miqyasda ciddi siyasi nəticələr doğura biləcək proses kimi qiymətləndirilməlidir". 

Ayhan