Razi Nurullayev: "Azərbaycanın xarici siyasətində şok effekti yarana bilər"

Dünyadakı siyasi dinamika sürətlə dəyişir. Bu, son zamanlar daha aydın müşahidə olunur. Belə ki, fərqli regionlarda ya müharibələr davam edir, ya da yeni gərginliklə yaranır. Sülhdən isə, demək olar, danışan yoxdur. Bu, planetin gələcəyi ilə fərqli ssenarilər ortaya qoyur. 

Milli Məclisin deputatı Razi Nurullayev dünyadakı və regiondakı son siyasi proseslərlə bağlı Crossmedia.az-a müsahibə verib. 

"Paşinyan hakimiyyətdən salına bilər"

- Cənubi Qafqazda vəziyyət qeyri-müəyyən olaraq qalır. Buna baxmayaraq, Ermənistan son zamanlar Azərbaycanın əsas tələbi - konstitusiya dəyişikliyi barədə müəyyən müsbət mesajlar verir. Bu, perspektiv üçün nə qədər ümid yaradır?

- Sülh üçün əsas şərt konstitusiya dəyişikliyidir. Ermənistan mütləq buna getməli, Azərbaycana qarşı ərazi iddialarından əl çəkməlidir. Fikrimcə, baş nazir Nikol Paşinyan konstitusiya dəyişikliyi barədə müsbət düşünür və xalqı buna hazırlayır. Buna baxmayaraq, daxildə müəyyən müqavimət də var. Daxildəki narazı kütlə onu "vətən xaini" adlandırıb hakimiyyətdən sala bilər. Odur ki, Paşinyan hələ gözləyir. O, regional və beynəlxalq siyasi mənzərəni, o cümlədən Rusiya- Ukrayna müharibəsini, ABŞ-la Rusiya arasındakı münasibətlərin hazırkı səviyyəsini də nəzərə alır və mümkün konstitusiya dəyişikliyi halında özünü zəiflətmək istəmir. Əlbəttə, bu, bütün hallarda onun öz problemidir, Azərbaycanı maraqlandırmır. Düşünürəm ki, Ermənistan konstitusiyasını 2027 və ya 2028-ci ildə dəyişəcək.

- Paşinyan bu günlərdə Zəngəzur dəhlizinin açılmasına hazır olduqlarını bildirdi. Sülh sazişi imzalanmazdan əvvəl dəhlizin açılacağını real hesab edirsiniz?

- Zəngəzur dəhlizinin açılması praktik cəhətdən sülh sazişindən əvvəl ola bilməz. Proses 2028-ci ilə qədər davam edə bilər. Nəzərə almaq lazımdır ki, Ermənistan dəmiryolunun, avtomobil yolunun çəkilişini süni şəkildə uzada da bilər. Amma tərəflər arasında kommunikasiyaların açılması mümkündür. Bütün hallarda dəqiq proqnoz vermək çətin olsa da, Zəngəzur dəhlizi mütləq açılacaq.

"Yeni müharibə başlana bilər"

 - Sizin dediyiniz kimi olsa, yəni sülh sazişi ən tez 2027-ci ildə imzalansa, qarşıdakı illərdə ikitərəfli münasibətlərdə hansı dinamikanı müşahidə edə bilərik?

- Təxminən indiki kimi davam edəcək. Aradabir gərginliyin olması mümkündür. Sülh sazişi imzalanmadıqca bu proseslər baş verəcək. Eyni zamanda nəzərə almaq lazımdır ki, Ermənistanı silahlandıran güclər var. Yeri gəlmişkən, bu gün Ermənistan müxtəlif dövlətlərin də dəstəyi ilə güclü şəkildə silahlanır. Üstəlik, Ermənistana xaricdən təlimatçılar da gedir. Müxtəlif ölkələrlə hərbi əməkdaşlıq güclənir. Həmçinin Avropa İttifaqının Ermənistandakı monitorinq missiyası da onları sülhdən yayındırır. Odur ki, sülh sazişi imzalanana qədər provokasiyalar olacaq. Qısamüddətli müharibənin olmasını da istisna etmirəm. 

- Razi müəllim, siz fransız dili mütəxəssisiniz. Yəqin ki, fransız mətbuatını oxuyursunuz. Cənubi Qafqazla bağlı nə yazılır?

- "Fransa 24", "Le Mond" televiziya kanallarını izləyirəm. Son zamanlar Azərbaycana qarşı təzyiqlər qismən azalıb. Amma zaman- zaman Azərbaycan hədəf alınır, ərazi bütövlüyümüzə hörmətsizlik edilir. Həmçinin müharibə cinayətkarlarının Azərbaycanda davam edən məhkəmələri ilə bağlı qərəzli mövqe ortaya qoyulur. Bundan başqa deməliyəm ki, Bakı Təşəbbüs Qrupunun Fransanın fərqli dənizaşırı ölkələrdə yeritdiyi neokolonializm siyasətinə qarşı mübarizə də effekt verir. Bakı Təşəbbüs Qrupunun fəaliyyəti nəticəsində bu gün bütün dünyada neokolonializm siyasəti hədəf götürülür. Bakı Təşəbbüs Qrupunun gördüyü işlər rəsmi Parisdə xeyli qıcıq yaradıb. Amma hamı bilir ki, əslində Fransa Azərbaycanın daxili işlərin qarışır və bölgədəki proseslərə qeyri - obyektiv yanaşır. Bunların nəticəsində Bakı- Paris əlaqələri indiki səviyyəyə gəlib çatdı.

- Fransa münasibətlərin hazırkı səviyyəsi Azərbaycanın Avropa İttifaqı ilə münasibətlərinə necə təsir edəcək?

- Əlbəttə, müəyyən mənada təsir edir. Çünki rəsmi Paris ittifaqın əsas üzvlərindəndir. Fransa Avropa Parlamentində Azərbaycana qarşı qətnamələrin qəbul olunmasında rol oynayır. Amma Fransa ilə də münasibətlərimizin normallaşmasını istəyərdim. Düşünürəm ki, buna nail ola bilərik. Fikrimcə, Fransa- Azərbaycan münasibətlərinin hazırkı durumu xeyli dərəcədə prezident Emmanuel Makronla bağlıdır. Makron hakimiyyətdən gedəndən sonra Azərbaycanla münasibətlər düzələ bilər.

"Rusiya ilə münasibətlərin normallaşmasının tərəfdarıyam"

 - Rusiya ilə münasibətlərin hazırkı durumunu necə qiymətləndirirsiniz?

- Məlum olduğu kimi, münasibətlər son zaman "soyuqlaşıb". Bunun əsas səbəbi Azərbaycan Hava Yollarına Məxsus sərnişin təyyarəsinin Rusiya səmasında vurulması olub. Bu hadisənin ardınca  mediasında rəsmi Bakı və Azərbaycanın rəsmi şəxsləri hədəf alındı. Rusiyanın Azərbaycana özünün orbiti kimi baxması, habelə təzminat məsələsinin müzakirə olunmaması, məsələnin ört- basdır edilməsinə cəhdlər münasibətlərdə gərginlik yaratdı. Nəzərə almaq lazımdır ki, rəsmi Bakı Azərbaycan Respublikası ilə Rusiya Federasiyası arasında müttəfiqlik qarşılıqlı fəaliyyəti haqqında Bəyannaməyə  daim sadiq qalıb. Mən Rusiya ilə münasibətlərin normallaşmasının tərəfdarıyam. Amma bu, birtərəfli olmamalıdır. Bakı regionda Moskvanın maraqlarını daim nəzərə alıb, ona qarşı sanksiyalara qoşulmayıb. Rusiya bu faktı görməzdən gələ bilməz. Düşünürəm ki, perspektivdə fikir ayrılıqlarının aradan qalxması mümkündür. İki ölkənin 70 illik birgə tarixi var. Azərbaycanda xeyli sayda rus, Rusiyada isə kifayət qədər azərbaycanlı yaşayır. Şimal - Cənub, Şərq- Qərb dəhlizlərinin çoxu ölkəmizdən keçir. Qarşılıqlı sərmayələr, Fars körfəzinə çıxmaqla bağlı planlar Rusiya üçün önəm daşıyır. Trampın  hakimiyyətə gəlməsinin Rusiyada müəyyən ümidlər yaratması mümkündür. Amma Rusiya ilə Ukrayna arasında yaxın zamanda razılaşma əldə olunsa belə, rəsmi Moskvaya qarşı təzyiqlər atadan qalxmayacaq. ABŞ bəzi məhdudiyyətləri yumşalda bilər, amma təzyiqlər tam aradan götürülməyəcək. Belə bir şəraitdə Rusiyanın Azərbaycana ehtiyacı var. 

 - ABŞ İrana təzyiqi artırarsa, Azərbaycan perspektivdə Tehranla Təl- Əviv arasında qala bilərmi?

- Azərbaycan heç vaxt belə seçim etməz. Bizim müstəqil xarici siyasət kursumuz və konsepsiyamız var. Biz tərəflər arasında münasibtəllərin gərginləşməsini istəmərik. Çünki bu, Azərbaycan iqtisadiyyatına da təsir edəcək. Həmçinin Azərbaycanın xarici siyasətində şok effekti yaranacaq. Bunu bizdən istəyənlər, gözləyənlər var. Amma bu, Azərbaycanı çətin duruma sala bilər. Odur ki, biz sülh və sabitlik istəyirik. 

- ABŞ-la Aİ arasında artan gərginlik, sizcə, nə ilə nəticələnəcək? Perspektivdə NATO-nun dağılacağını iddia edənlər də var...

- NATO-nun dağılacağını istisna edirəm. Tərəflər arasında gərginlik nə qədər inkişaf etsə də, bu, Alyansın dağılması ilə nəticələnməz. Tramp məsələlərə biznesmən təfəkkürü ilə yanaşır. Mən bəzi məsələlərdə onu haqlı görürəm. Əgər NATO Avropanın təhlükəsizliyinə daha çox lazımdırsa, niyə onu daha ABŞ maliyyələşdirməlidir? Bu, məntiqli sualdır. Sadəcə olaraq Trampın dörd illik hakimiyyətinə dözmək lazımdır. Bundan sonra vəziyyət yenidən dəyişə bilər. Demokratların, yaxud başqa bir Respublikaçının hakimiyyətə gələcəyi təqdirdə ABŞ-nin xarici siyasətində dəyişikliyin olacağı gözlənilir.

"Zelenski istefa verməli olacaq"

 - Ağ Evdə keçirilən və bütün dünyada ciddi ajiotaj yaradan Trampla ukraynalı həmkarı Volodimir Zelenski arasında görüşü necə qiymətləndirirsiniz?

- Bu, Trampın düşünülmüş siyasətinin nəticəsi idi. O, mövcud durumu dünyaya göstərdi. Tramp həmin görüşdə özünü sanki seçki kampaniyasında hiss edirdi. Trampın dediyindən belə məlum oldu ki, ABŞ öz vergi ödəyicilərinin pullarını Ukraynaya verə bilməz. Vaşinqton ritorikası təxminən belədir: biz Moskva ilə müharibə istəmirik, öz problerimizlə məşğulur, ona görə də savaş bitməlidir. Trampın bu düşüncəsi adi amerikanlılara çox xoş gəlir. Nəzərə almaq lazımdır ki, Tramp hakimiyyətə gətirənlər də adi insandırlar. Onlar öz hakimiyyətlərini dəstəkləyirlər, Ukraynanı yox. Yəni həmin görüşdə udan ABŞ Prezidenti oldu, Zelenski isə "cığal uşaq" obrazına düşdü. Sanki belə imic yarandı ki, sülh hara, Zelenski hara...

- Bəs Britaniyada Avropa liderləri ilə keçirilən görüş Ukrayna üçün nə isə vəd edirmi?

- Belə başa düşürəm ki, ABŞ-nin dəstəyi olmadan Ukraynanın işinin çətin olacağını Avropa da anlayır. Britaniya və Fransa Kiyevi Vaşinqtonla razılaşmağa, Zelenskini Trampdan üzr istəməyə çağırırlar. Belə olsa, Avropa, bəlkə də, ABŞ-nin şərtlərini yüngülləşdirməyə çalışa bilər. Ümumiyyətlə, indi sülh sahibi Trampdır. Belə davam edərsə, Ukrayna Prezidenti istefaya gedə bilər. Onun hazırkı şərtlərlə danışıqlara getməsinin nəticəsi yaxşı olmaz. Xalq Zelenskini bağışlamaz. Ukrayna Prezidenti bu məğlubiyyəti xalqa "həzm etdirə bilməz". Beləliklə, onun istefaya getməsi və yerinə gələcək adamın kapitulyasiya aktını imzalaması mümkündür.

-  Hakimiyyətə kim gələr?

- Bunun fərqi yoxdur. Onsuz da indiki dövrdə prezidentləri xalq hakimiyyətə gətirmir. Elə bir adam hakimiyyətə gələcək ki, o, sülh sazişini imzalasın. Ümumiyyətlə, Rusiya Prezidenti Volodimir Putinlə Zelenskinin qarşılıqlı düşmənliyi artıq patoloji nifrətə çevrilib. Onların üz-üzə oturub danışması mümkün deyil. Odur ki, Zelenskinin istefadan başqa yolu yoxdur.

- Bəs Trampın Cənubi Qafqaz siyasəti necə olacaq, sizcə?

- Fikrimcə, Cənubi Qafqaz Tramp üçün o qədər də maraqlı deyil. Buna vaxtı da yoxdur. İndi onun üçün Çin, Şimali Koreya, Latın Amerikası ölkələri daha maraqlıdır. ABŞ-nin Cənubi Qafqazla bağlı siyasəti, yəqin, əvvəlki kimi davam edəcək. Trampın Cənubi Qafqazla bağlı siyasəti o halda dəyişər ki, ABŞ İranla müharibəyə başlasın.

 - PKK terror təşkilatının Abdullah Öcalanın terorrçulara silahı yerə qoymaqla bağlı çağırışını necə qiymətləndirirsiniz? Sizcə, Türkiyənin terrorla mübarizə dövrü artıq bitdimi?

- Proses terrorun bitməsinə doğru gedir. Suriyada hakimiyyət dəyişikliyi, İraqda daxili müharibəyə son qoyulması bunun təzahürüdür. ABŞ da Türkiyənin terrorla mübarizəsini dəstəkləyir. Hazırda yaranan beynəlxalq nizam terrorun kökünün kəsilməsini zəruri edir. Ankara isə danışıqlara hazırdır. Fikrimcə, Türkiyə terrordan azad ola biləcək. Onların nə perspektivləri, nə də gizlənmələrə yerləri var. Əgər silah yerə qoymasalar, Türkiyə bütün hərbi gücünü ortaya qoyaraq onları məhv edəcək. 

Kənan Novruzov