Şollar su qüllələri: Köhnə Bakının su tarixinin mühüm səhifəsi
Köhnə Bakının memarlıq və məişət mənzərəsini formalaşdıran elementlərdən biri də su qüllələri olub. Yerli sakinlər arasında sadəcə “Qüllə” kimi tanınan bu tikililər XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində Bakıya Şollar (Şollar) su kəmərinin çəkilməsi ilə əlaqədar şəhərin müxtəlif məhəllələrində inşa edilib. Onlar uzun illər ərzində əhalinin içməli su ilə təminatında mühüm rol oynayıb və ötən əsrin 50-ci illərinə qədər fəaliyyət göstərib. Bu qüllələr təkcə mühəndislik qurğusu deyil, eyni zamanda Bakının sosial tarixinin, gündəlik həyatının və şəhərin modernləşmə prosesinin canlı şahidləridir.
Bakıda su probleminin tarixi kökləri
XIX əsrin ikinci yarısında Bakı sürətlə böyüyən neft mərkəzinə çevrilirdi. Əhali sayı artıq, sənaye inkişaf edirdi, lakin içməli su problemi getdikcə kəskinləşirdi. Şəhər əsasən quyu sularına, kəhriz sisteminə və bəzən dəniz suyunun duzsuzlaşdırılmasına istinad edirdi. Quyuların əksəriyyəti şoran və keyfiyyətsiz idi, kəhriz suları isə çox vaxt duzlu olurdu. Xolera, tif və digər epidemiyalar su çatışmazlığı ilə birləşərək əhalinin həyatını təhdid edirdi. Su arabalarla və vedrələrlə daşınır, baha qiymətə satılırdı. Bu şəraitdə şəhərə təmiz və bol içməli su gətirmək Bakının inkişafı üçün həyati əhəmiyyət daşıyırdı.
Hacı Zeynalabdin Tağıyev bu problemin həllinə xüsusi diqqət yetirirdi. 1880-ci illərin sonlarında o, xarici mütəxəssislərin dəvət edilməsinə təşəbbüs göstərdi. İngilis mühəndis ser Uilyam Lindley (William Heerlein Lindley) 1899-cu ildə Bakıya gəldi. O, Quba qəzasında, indiki Xaçmaz rayonunun Xudat şəhəri yaxınlığındakı Şollar kəndi ərazisində yüksək keyfiyyətli yeraltı bulaq və artezian suları aşkar etdi. Şahdağın ətəklərindən qidalanan bu sular təmiz, dadlı və bol ehtiyatlı idi. Lindleyin layihəsi digər variantlarla (Kür, Samur və s.) müqayisədə üstünlük qazandı.
Şollar-Bakı su kəməri: XX əsrin mühəndislik möcüzəsi
Şollar-Bakı su kəmərinin tikintisi rəsmi olaraq 1909–1911-ci illərdə başladı və 1917-ci ildə tamamlandı. Kəmər təxminən 187 kilometr uzunluğunda olub, o dövrdə Avropa və Rusiya imperiyasının ən uzun su kəmərlərindən biri sayılırdı. Ellipsoid formalı monolit beton borular (hündürlüyü təxminən 1,7 m, eni 1,2 m) relyefdən asılı olaraq 2–8 metr dərinlikdə torpağa basdırılmışdı. Su mənbədən H.Z. Tağıyev qəsəbəsinə qədər öz axını ilə gəlirdi; oradan nasoslarla irəli ötürülürdü. Kəmər 24 artezian quyusu, lay və bulaq sularından qidalanırdı.
1917-ci il yanvarın 21–22-də Şollar suyu Bakıya çatdı. Fevralın 18-də (bəzi mənbələrdə 20 fevral) təntənəli açılış mərasimi keçirildi. Hacı Zeynalabdin Tağıyev kranı açan şəxslərdən biri oldu. Şəhərdə bayram əhval-ruhiyyəsi hökm sürürdü: qurbanlar kəsilir, ehsanlar paylanırdı. İlk dövrlərdə kəmər layihə gücünün yalnız bir hissəsini təmin etsə də, sonrakı illərdə quyuların artırılması və nasos stansiyalarının gücləndirilməsi ilə sutkalıq həcm 109 min kubmetrə çatdırıldı. Kəmər bu gün də fəaliyyət göstərir və Bakının su təchizatında mühüm rol oynayır.
Su qüllələrinin yaranması və funksiyası
Şollar suyu şəhərə daxil olduqdan sonra onun paylanması üçün xüsusi infrastruktur lazım idi. Evlərə birbaşa boru xətləri hələ məhdud miqyasda çəkildiyindən, məhəllələrdə su paylama nöqtələri – su qüllələri tikildi. Bu qüllələr şəhərin müxtəlif yerlərində, xüsusilə Sovetski (indiki mərkəzi rayonlar) qəsəbəsində və digər məhəllələrdə yerləşirdi. Məlum olan üç əsas qüllənin ünvanları belədir: Süleyman Rəhimov və Abdulla Şaiq küçələrinin kəsişməsi, Salatin Əsgərova və Abdulla Şaiq küçələrinin kəsişməsi, Şamil Əzizbəyov və Rəsul Rza küçələrinin kəsişməsi. Mərkəzi Parkda da belə bir qüllə qorunub saxlanılıb.
Qüllələrin daxilində “susatan” (su satan) otururdu. Sakinlər vedrə və digər qablarla gəlib Şollar suyunu alırdılar. O dövrdə bir vedrə su (təxminən 12 litr) əhaliyə çox ucuz – 0,75 qəpik qiymətinə satılırdı. Qüllələr yalnız paylama funksiyası daşımırdı; onlar həm də təzyiq tənzimləyici və anbar rolunu oynayırdı. İnsanlar bu yerləri “Qüllə” adlandırırdılar və onlar şəhərin məişət həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdi.
Qüllələrin istifadəsi və sonrakı taleyi
Qüllələr 1950-ci illərə qədər fəal istifadə olundu. Bu dövrdə şəhərdə mənzillərə su borularının çəkilməsi genişləndi, evlərdə kranlar quraşdırıldı və mərkəzləşdirilmiş su təchizatı sistemi inkişaf etdi. Nəticədə qüllələrin funksiyası tədricən aradan qalxdı. Lakin onlar tarixi abidə kimi qorunub saxlanıldı. Bu gün bu tikililər Mədəniyyət Nazirliyinin nəzarətindədir və Bakının sənaye-məişət irsinin nümunələri kimi dəyərləndirilir. Mərkəzi Parkdakı qüllə turistlər və sakinlər üçün diqqət mərkəzindədir; onun yanında orta əsrlərə aid su quyuları da yerləşir ki, bu da şəhərin su tarixinin fərqli dövrlərini bir araya gətirir.
Sosial və mədəni əhəmiyyəti
Şollar su qüllələri yalnız texniki qurğu deyildi. Onlar Bakı sakinlərinin gündəlik ritmini, sosial münasibətlərini və şəhərin modernləşməsini əks etdirirdi. “Şirin su var, Şollar suyu!” səsləri küçələrdə eşidilirdi. Su qıtlığının aradan qaldırılması epidemiya riskini azaltdı, əhalinin sağlamlığını yaxşılaşdırdı və şəhərin inkişafına təkan verdi. Qüllələr eyni zamanda memarlıq baxımından da diqqətəlayiqdir – sadə, funksional, lakin dövrünün ruhunu əks etdirən tikililərdir.
Bu gün Şollar suyu hələ də Bakının su sisteminə daxil olur (bəzən digər mənbələrlə qarışdırılaraq). Lakin qüllələrin özü artıq aktiv paylama məntəqəsi deyil, tarixi yaddaşdır. Onlar Bakının keçmişini, Tağıyevin xeyriyyəçiliyini, Lindleyin mühəndislik ustalıqını və şəhər sakinlərinin suya olan dərin ehtiyacını xatırladır.
Şollar su qüllələri köhnə Bakının atributları kimi bu gün də şəhərin mədəni landşaftında öz yerini qoruyur. Onların qorunması və tədqiqi şəhərin su tarixinin, sosial dəyişikliklərinin və mühəndislik nailiyyətlərinin daha dərindən anlaşılmasına kömək edir. Bu tikililər sadəcə daş və kərpic deyil – Bakının “can suyu”nun simvollarıdır.
Nigar Xəlilli
10:30 24.09.2026
Oxunuş sayı: 48
