Dulusçuluq – Gildən yaranan əbədi sənət
Gil: Sadə, torpaqdan yoğrulmuş, amma əsrlər boyu insan əlinin toxunuşu ilə canlanan material. Azərbaycanın qədim torpağında minillərdir yaşayan bu sənət – dulusçuluq – bu gün unudulmaq üzrədir. Bir vaxtlar hər kəndin, hər şəhərin canı olan peşə indi barmaqla sayılacaq qədər usta ilə qalıb. Amma onun izləri hələ də torpaqda, muzeylərdə və xatirələrdə yaşayır.
Neolitdən orta əsrlərə
Dulusçuluq Azərbaycanda sənətkarlığın ən qədim sahələrindən biridir. Mütəxəssislər onun yaranmasını neolit dövrünə – təxminən e.ə. VII minilliyə aid edirlər. Əvvəllər əsasən qadınlar gili yoğurub, əllə forma verib, odun yanında bişirirdilər. Eneolit dövründə texniki yeniliklər – xüsusən dulus çarxı – sənəti müstəqil peşəyə çevirdi. Tunc və dəmir dövrlərində boyalı qablar (qırmızı, sarı, boz, qara) və cilalanmış qara keramika geniş yayıldı. İlk orta əsrlərin sonlarından isə sənət özünün qızıl dövrünü yaşadı. Ayaqla hərəkətə gətirilən çarx, şirli qablar və kütləvi dulus kürələri keyfiyyəti kəskin artırdı. Beyləqan, Qəbələ, Mingəçevir, Naxçıvan, Gəncə, Şəki, Ordubad və Qarabağda aparılan qazıntılar bu yüksəlişi sübut edir: şirsiz və şirli qablar, su boruları, kafel və kərpiclər hər yerdə tapılır. Xanlıqlar dövründə dulusçular 50-dən çox növ qab hazırlayırdılar. Su daşımaq üçün səhəng, cürdək, bardaq, şəhrəng; saxlamaq üçün küp, sürahi, dolça; yuyunmaq üçün aftafa… Hər birinin öz forması, öz ruhu var idi.
Sənətin mərkəzləri
Şəki bu sənətin canlı abidəsidir. Vaxtilə bir məhəllədə 40-a yaxın dulusçu ailəsi işləyirdi. Bu gün isə yalnız bir neçə usta – Şöyüb Məmmədovun oğulları Hümmət və Əhəd, əmisi oğlu Yaşar – nəsildən-nəslə ötürülən sənəti yaşadır. Naxçıvan və Ordubadda da eyni mənzərə: bir vaxtlar onlarla emalatxana varken, indi sayları azalıb. Gəncə, Qarabağ və digər bölgələrdə də dulusçuluq özünəməxsus üslub yaratmışdı – firuzə rəngi, nəbati və həndəsi naxışlar, zoomorf formalar. Texnologiya, fabrik məhsulları və dəyişən həyat tərzi bu qədim peşəni kölgədə qoyub. Gənclər arasında maraq azalıb. Çobanlıq, dəmirçilik, xalçaçılıq kimi digər ənənəvi sənətlərlə birlikdə dulusçuluq da “unudulan peşələr” siyahısına düşüb. Amma hər unudulan peşə ilə birlikdə bir mədəni yaddaş da silinir. Dulusçuluq sadəcə qab düzəltmək deyil. Bu, torpaqla, odla və insan əli ilə aparılan dialoqdur. Gil üzərindəki hər naxış, hər forma xalqın tarixi, estetikası və dünyagörüşünü daşıyır. Muzeylərdəki qədim saxsı nümunələr bizə deyir: “Biz yaşayırıq, çünki sənət ölməzdir.”
Bu sənəti yaşatmaq üçün emalatxanalara dəstək, gənclərə ustad-şagird münasibəti, turizm və mədəni layihələr lazımdır. Çünki dulusçunun əli ilə yaranan hər qab – sadəcə məişət əşyası deyil, əbədiyyətin bir parçasıdır. Gilin ruhu hələ torpaqda yatır. Onu oyatmaq isə bizə qalıb.
Nigar Xəlilli
19:00 27.08.2026
Oxunuş sayı: 52
