Vətəndaşların diqqətinə: "AzPulmat", "Manato", "Payonix" kimi təşkilatlar...

Bu günlərdə istər sosial şəbəkələrdə, istər mediada, istərsə də məişət söhbətlərində ən çox müzakirə olunan, insanları kəskin şəkildə iki tərəfə bölən bir mövzu var: Mikrokreditlər. Bir tərəf bunu dar gündə insanın köməyinə çatan, kiçik biznesə nəfəs verən humanist bir maliyyə aləti kimi təqdir edir, digər tərəf isə kəskin tənqid yağdıraraq onu insanları maliyyə bataqlığına çəkən bir "tələ" adlandırır. Bəs əsl həqiqət haradadır? Emosiyaları, populizmi və şayiələri bir kənara qoysaq, bu mənzərə necə görünür? "Dünya iqtisadiyyatı və Azərbaycan" rubrikasında bu gün həmin məsələyə sırf elmi, praktiki və soyuq maliyyə məntiqi ilə yanaşacağıq. ABŞ-dən Avropaya, MDB məkanından ölkəmizə qədər – kreditlə yaşamaq fəlsəfəsinin 100 illik tarixini və real mexanizmlərini birgə təhlil edək. Məsələ ilə bağlı Milli Məclisin dörd ( lll, lV, V, Vl )çağırış deputatı, iqtisad elmləri doktoru, professor Rüfət Quliyev Crossmedia.az-la fikirlərini bölüşüb.

"Bu günlərdə cəmiyyətdə və mediada kifayət qədər çox söz-söhbət gəzir. Bir tərəfdən mikrokreditlərə müsbət fikir bildirilir, amma əksər mülahizələr daha çox tənqidi və şiddətli tənqid formasında ifadə olunur. Gəlin, bu məsələyə bir az elmi, praktiki və maliyyə tərəfindən baxaq.

Rubrikamız "Dünya iqtisadiyyatı və Azərbaycan" olduğuna görə ümumi mənzərəyə nəzər salaq. Qeyd etmək istəyirəm ki, bütün inkişaf etmiş Qərb ölkələrində mikrokredit siyasəti və maliyyəsi artıq 100 ildən çoxdur mövcuddur. Bunun cürbəcür formaları, şərtləri var və biz bunları indi gözümüzün önündən keçirək.

Əvvəla, bəşəriyyət son 100 ildən çoxdur – burada bütün ölkələri, əsasən də insanları, cəmiyyəti, xalqları nəzərdə tuturam – kreditə pul götürüb yaşamağı, inkişaf etməyi, gələcəyi qurmağı normal bir siyasət kimi qəbul edir. Sadəcə olaraq, bu siyasəti həyata keçirəndə iki çox vacib şərt var. Birincisi ondan ibarətdir ki, insanlara bu kreditlər həmişə lazım olub".

Professor qeyd edib ki, bu kimi maliyyələşmə mexanizmi antik dövrdə də mövcud olub:

"Qədim Roma imperiyasında, Yunanıstanda, başqa qədim dövlətlərdə – istər Babil, istər Mesopotamiya olsun – bütün bu ölkələrdə bu və ya digər formada kreditlər, faizlər mövcud idi.

Bunsuz nə inkişaf, nə də insanların maliyyə vəziyyətini dəstəkləyən bir alət var idi. Təbiidir ki, tarixən həmişə "lombard" termini və fəaliyyəti mövcud olub. Lombardın mikrokreditdən, ümumiyyətlə, kreditlərdən fərqi ondan ibarətdir ki, lombarda gedəndə insanlar nəyisə girov qoyurlar. Bu, əsasən qızıl-gümüş əşyaları və ya daşınmaz əmlak sənədləri olur. Lombardın prinsipləri ondan ibarətdir ki, müştəri tez pula çevrilən aktivlərini gətirir, elə oradaca həmin aktivləri girov qoyur və sənədlərə qol çəkir. Müəyyən məbləğ götürür və o məbləği faizlə qaytarmalı olur. Burada, təbii ki, vaxt möfhumu var. Faizlərin yüksək olması mövcuddur və böyük ehtimal var ki, əgər müştəri vaxtında lombardla imzaladığı sənəddəki şərtləri həyata keçirməsə, onun aktivi satılacaq və həmin kredit verən təşkilat üçün məsələ faizlərlə birgə bağlanacaq.

Qeyd etmək istəyirəm ki, yüz illərdir bu prinsiplər eyni olaraq qalır və təhlükə də dəyişmir. Biz yenə də bank kreditlərinə toxunmayacağıq, orada şərtlər bir az başqadır. Amma birmənalı qeyd etmək istəyirəm – bu, Azərbaycana da aiddir – əgər dövlət tərəfindən bu proseslər yaradılıb tənzimlənməsə, dərhal qara bazar yaranır. Qara bazarda isə daha şiddətli, qeyri-qanuni və nəzarətdən kənar şərtlərlə işlər gedəcək. Bu da heç də xoşagələn hal deyil. Ona görə də bütün dövlətlərdə bu və ya digər formada mikrokredit fəaliyyəti dövlət tərəfindən nəzarətdə saxlanılır və inkişaf etdirilir.

Belə mikrokredit fəaliyyətini istehlak kreditləri ilə qarışdırmamalıyıq. İstehlak kreditləri də bütün dünyada var və uzun müddətdir mövcuddur, kifayət qədər böyük tarixi var. Amma istehlak kreditlərinə də çox fikir verməyəcəyik. Onlar var, olmalıdır və olacaq. Yəni istənilən ailəyə, insanlara nəsə lazımdır. İstehlak krediti avtomobil üçün, hətta ev üçün də ola bilər (o, bir az ipoteka formasındadır). Buna da toxunmayacağıq. Amma əşyalar – cürbəcür elektron əşyalardan tutmuş ailəyə lazım olan soyuducu, tozsoran, kompüter, telefon və sairəyə qədər... Siyahıya baxsaq, bu, bəlkə də on minlərlə cürbəcür mala aiddir".

İqtisadçı - alimin fikrincə, dünyəvi mənzərəyə nəzər saldıqda bu və ya digər formada mikrokreditlər bütün ölkələrdə var.

"Misal üçün, ABŞ-də mikrokreditlər mövcuddur. Avropa ölkələrinin əksəriyyətində – Böyük Britaniyada, Fransada, Almaniyada, İtaliyada, demək olar ki, bütün ölkələrdə var. Müəyyən şərtlərlə fərqlənə bilərlər. Misal üçün, mikrokreditin əsas şərti nədir? Bank kreditləri ilə müqayisə edəndə burada sürət, məbləğ və asanlıq məsələsi var. Yəni sənədlər minimumdur. Bütün bu ölkələrdə artıq minimum sənəd tələb olunur. İndiki dövrdə, son onilliklərdə şəxsiyyəti təsdiq edən sənəd və telefonun olması kifayət edir ki, istənilən insan mikrokredit götürə bilsin. Əgər onun maliyyə borcları çox deyilsə və ya ölkənin qanunvericiliyini pozmayıbsa, o mikrokrediti götürüb müəyyən vaxtda şərtlərlə qaytara bilər.

Amerikada və Avropada bu, maaşa qədər götürülən məbləğdir. Orada bu məbləğ 100 dollardan 700 dollar və ya avroya qədər ola bilir. Verilmə vaxtı bir neçə dəqiqədən tutmuş bir günə qədərdir, müddəti isə bir həftədən maksimum dörd həftəyə qədər təyin olunur.

Biznesin inkişafı üçün nəzərdə tutulan müəyyən mikrokreditlər də var. Qərb ölkələrində bu məbləğ təxminən 5.000 dollardan 150.000 dollara qədərdir. Bunu xüsusi tərəfdaş fondlar verir. Artıq böyük kreditlər mikrokredit deyil, biznesin inkişafı kreditidir".

Rüfət Quliyevin sözlərinə görə, biznes və ya sosial proqramlar üçün faizlər bir o qədər yüksək deyil.

"Təxminən illik 8%-dən 15%-ə qədərdir və müddəti 1 ildən 15 ilə qədər dəyişir. Bu, daha çox Amerikada belədir. Amma istehlak kreditlərində – vaxtında bağlanmadıqda illik faiz dərəcəsi 150%-dən 400%-ə qədər və ya daha çox ola bilər. Bu, Amerikada ştatdan ştata, Avropada isə ölkədən ölkəyə fərqlənir.

MDB məkanında da mikromaliyyələşdirmə bazarı kifayət qədər inkişaf edib və xüsusi qurumlarla təmsil olunur. Bu qurumları təxminən üç növə bölmək olar. Çox incəliklərə toxunmuram, amma, misal üçün, Rusiyada maaşa qədər götürülən mikrokredit təxminən 320 dollara qədərdir, o qədər də yüksək məbləğ deyil. 30 günlük istehlak krediti 100 min rubla qədər, biznes kreditləri isə kiçik sahibkarlar və özünüməşğulluq üçün təxminən 53 min dollardır. Qazaxıstanda bu, təxminən 400 dollara qədər olmaqla 45 günlük təklif edilir. Amma yenə də söhbət mikrokreditlərdən gedirsə, bu, adətən 700 dolları keçmir.

Azərbaycanda daha çox kiçik məbləğlər mövcuddur. Onların da fəaliyyəti təxminən oxşardır.

Misal üçün, Rusiyada, Qazaxıstanda, Özbəkistanda və hətta MDB məkanından kənarda ən tanınmış Rusiya mikrokredit təşkilatları "Zaymer", "MoneyMan", "Ezaem", "BystroDengi", "Mikroklad"dır. Qazaxıstanda daha tanınmışları "Credit365", "Zaymer.kz", "MoneyMan.kz", "Solva"dır. Bunlar ən məşhur olanlarıdır. Özbəkistanda adətən "Ren Micro", "Fortuna Development" və başqa təşkilatlar fəaliyyət göstərir.

Təbii ki, şərtlərin çoxu istər dünyada, istər MDB məkanında oxşardır. Birinci şərt ondan ibarətdir ki, istənilən şəxsin və ya kiçik mikrobiznesin banklara çox borcu olmasın. Şəxsin qazancı, aldığı maaş və ya başqa bir maliyyə dəstəyi nəzərə alınır. Bundan asılı olaraq mikrokreditlər və ya istehlak kreditləri təyin olunur".

Professor onu da əlavə edib ki, istənilən ölkədə dövlət bu sahəni tənzimləyir: "O cümlədən gündəlik faizə, ümumi məbləğə və qaytarılan pula Azərbaycan dövləti də ciddi nəzarət edir ki, mikrokredit götürən insan sonradan böyük maliyyə problemləri ilə üz-üzə qalmasın.

Bunun üçün müəyyən məhdudiyyətlər qoyulur. Ölkədən ölkəyə fərq var: götürülən kreditin üstünə gələn faizlər maksimum kredit məbləğindən iki dəfə çox ola bilər.

Təbii ki, istər inkişaf etmiş ölkələrdə, istər MDB məkanında, istərsə də Azərbaycanda dəfələrlə müşahidə olunub ki, fırıldaqçılıq, işbazlıq və müəyyən maliyyə oyunları ilə izafi qazanc əldə etmək cəhdləri qanunları pozur. Bu yaxınlarda belə hallar Amerikanın və Avropanın bir neçə ölkəsində, o cümlədən Fransa və İspaniyada böyük skandallara gətirib çıxarmışdı. Azərbaycanın öz tarixində də bu olub. Amma son 4-5 ildə Azərbaycan dövləti çox böyük əziyyətlə də olsa, bunu qanunvericiliklə tənzimləyir və nəzarətdə saxlayır. Amma bunun qlobal problem olmadığını demək düzgün olmazdı. Bu, problemdir və bu günə qədər də qalır.

Hətta yadıma düşür ki, Rusiyada 35 il bundan öncə "MMM" adlı maliyyə piramidası yaradan bir təşkilat var idi. Buna oxşar bir təşkilat Azərbaycanda da təxminən 30-35 il bundan qabaq var idi. Lakin onlar tamamilə qeyri-qanuni fəaliyyət göstərirdilər. Bütün ölkələrdə bu baş verib. Oraya pul yatıran müştərilər aylıq 30 faiz qazanc əldə edirdilər. Müştərinin illik 300-400% qazanc əldə etməsi, təbii ki, ağılabatan deyil.

Bu mövzuya toxunmuşkən, mən bir iqtisadçı alim kimi öz fikrimi sizlərlə bölüşmək istərdim. Normal iqtisadiyyatı olan ölkələrdə istənilən kommersiya, qeyri-maliyyə strukturu, ticarət, tikinti, istehsal və satış fəaliyyəti nəticəsində illik təmiz – yəni vergilər və bütün ödənişlər çıxılandan sonra – 10%-dən 20%-ə qədər xalis qazanc norma sayılır və kifayət qədər yüksək göstərici hesab olunur. Bazar iqtisadiyyatında hansısa bir qurum 25% qazananda bu, artıq çox əla göstərici kimi qəbul edilir".

Müsahibimiz, həmçinin bu və bu kimi məsələlərdə vətəndaşları diqqətli olmağa çağırıb:

"Ona görə insanlar bilməlidirlər: əgər hansısa bir təşkilat və ya qiymətli kağızlar illik 5%-dən, 7%-dən yuxarı qazanc vəd edirsə, deməli, orada hansısa qanun pozuntuları mövcuddur və ya yaranacaq. Sonda da belə fəaliyyət müsbət nəticələnməyəcək. Çünki burada çox sadə riyaziyyat var. İstehsal, satış – fərqi yoxdur, elə fəaliyyətlər var ki, misal üçün, dərman istehsalı və satışı, xüsusi hərbi texnologiyalar və ya hərbi istehsalatda qazanc faizi 100%-i, hətta 200%-i keçə bilər. Amma bu fəaliyyətlə məşğul olan təşkilatlar və qurumlar çox qapalı formada işləyirlər.

Mən bir balaca haşiyəyə çıxdım. Ona görə ki, 25-30 il bundan öncə insanları istənilən ölkədə çox rahatlıqla aldadırdılar ki, guya bu faizləri verə bilərlər. İllik 7-8 faizdən yuxarı qazanc, faiz və ya dividend vermək mümkün deyil. Bu qeyri-leqal və ya qanunu pozan biznes deməkdir".

Rüfət Quliyev yekun olaraq cəmiyyətdə mikrokreditlərlə bağlı yaranmış fikirlərq aydınlıq gətirib.

"Təbii ki, heç kim heç kimi məcbur etmir ki, getsin kredit və ya mikrokredit götürsün, banka və ya qeyri-bank təşkilatına müraciət etsin. Bu, insanların öz istəyi və ehtiyacı ilə yaranan bir prosesdir. Bir də başa düşülür ki, kimin maliyyə proqnozları gözləntiləri ilə düz gəlmirsə, onun problemləri yaranır və təbii ki, çox narazı qalır. Bu, dünyəvi prosesdir; tarixən banklardan və maliyyə qurumlarından böyük narazılıqlar olub, hətta insanlar coşub fəlakətlərə gətirib çıxarıblar.

Amma insanlar özləri də düşünməlidirlər. Bəli, normal insanda istehlak kreditinə ehtiyac yarana bilər. Hətta bu gün turizm krediti də var. İnsanlar istirahətə gedəndə kredit götürürlər, məsələn, altı aylıq və altı ayın içində o krediti bağlayırlar. Bu nə deməkdir? İnsan ya bu pulu altı-yeddi ay yığmalı, sonra istirahətə getməli idi, ya da ortada müalicə, cərrahiyyə əməliyyatı kimi təxirəsalınmaz ehtiyac var.

Amma yenə də insanlar bunların hamısını proqnozlaşdırıb ehtiyatlı olmalıdırlar. İstənilən halda diqqətli olmaq lazımdır. Anlaşılan haldır ki, ehtiyac yarana bilər və vətəndaşlar sözügedən sektora müraciət edə bilərlər. Bildiyim qədərilə, yüz minlərlə insan Bank Olmayan Kredit Təşkilatlarının (BOKT) xidmətlərindən istifadə edir və bu, normal haldır. Burada humanist olmayan yanaşma görmürəm, amma eyni zamanda müşahidə edirəm ki, dövlət ciddi şəkildə nəzarət edir və vətəndaşların incidilməsinə icazə vermir. Bank olmayan kredit təşkilatlarının maddi resurslarına nəzarət olunur. Ölkəmizdə "AzPulmat", "Manato", "Payonix", "KredAgro", '"Onepoint", "TezPul", "City Finance", "Alpara" və "Almanat" kimi mikrokredit təşkilatları fəaliyyət göstərir. Bunların içərisində ən çox populyarlıq qazanan isə "AzPulmatdır".

Maliyyə intizamı çox vacib və əhəmiyyətli prinsipdir. Bu siyasət hansı ölkədə həyata keçirilirsə, orada maliyyə özbaşınalığı çox nadir hallarda baş verə bilər".

Turqut Ansari