Dezinformasiya: qlobal informasiya mühitinin görünməyən təhlükəsi
İnformasiya cəmiyyətinin formalaşdığı XXI əsrdə media təkcə xəbərlərin yayımlandığı platforma deyil, həm də ictimai rəyin, siyasi proseslərin və sosial davranışların formalaşmasına təsir göstərən mühüm institutdur. Rəqəmsal texnologiyaların sürətli inkişafı, internetin və sosial media platformalarının gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilməsi informasiyaya çıxışı xeyli asanlaşdırıb. Bununla yanaşı, yeni təhlükələr də meydana çıxıb. Bu təhlükələrin ən ciddi formalarından biri dezinformasiyadır. Yanlış və ya qəsdən təhrif edilmiş məlumatların sürətlə yayılması cəmiyyətin informasiya təhlükəsizliyinə, dövlətlərin milli maraqlarına və insanların düzgün qərarvermə qabiliyyətinə ciddi təsir göstərir. Buna görə də dezinformasiya artıq sadəcə media problemi deyil, təhlükəsizlik, hüquq, siyasət və sosial münasibətlər sahəsini əhatə edən qlobal çağırış hesab olunur.
Tarix boyu media müxtəlif dövrlərdə fərqli missiyalar yerinə yetirib. Bir zamanlar maarifçilik, elm və mədəniyyətin inkişafı üçün əsas vasitələrdən biri kimi çıxış edib, sonrakı mərhələlərdə isə siyasi təsir alətinə çevrilib. Müasir dövrdə informasiya uğrunda mübarizə ənənəvi hərbi və iqtisadi rəqabət qədər əhəmiyyət daşıyır. Dövlətlər, transmilli şirkətlər, müxtəlif siyasi qruplar və maraq mərkəzləri informasiya resurslarından istifadə etməklə ictimai rəyə təsir göstərməyə çalışırlar. Belə şəraitdə obyektiv xəbərin təhrif olunması, faktların kontekstdən çıxarılması və ya tamamilə uydurma məlumatların dövriyyəyə buraxılması geniş yayılmış təcrübəyə çevrilib.
Hazırkı beynəlxalq vəziyyət də dezinformasiyanın yayılması üçün münbit zəmin yaradıb. Dünyada milyonlarla insan müharibələr, silahlı münaqişələr və humanitar böhranlar səbəbindən doğma yurdlarını tərk etmək məcburiyyətində qalıb. BMT-nin məlumatlarına görə, hazırda yüz milyonlarla insan müxtəlif səbəblərdən miqrasiya prosesinin iştirakçısıdır və bu göstərici artmaqda davam edir. Digər tərəfdən, iqlim dəyişikliyi, təbii fəlakətlər, qlobal epidemiyalar və regional qarşıdurmalar haqqında yayılan ziddiyyətli məlumatlar cəmiyyətdə qeyri-müəyyənliyi daha da artırır. COVİD-19 pandemiyası dövründə bunun real nəticələri müşahidə olunub. Xəstəliyin yayılması, peyvəndlər və müalicə üsulları barədə əsassız məlumatlar milyonlarla insanın qərarlarına təsir göstərib və bəzi hallarda ciddi ictimai problemlər yaradıb.
Dezinformasiyanın geniş yayılmasının bir neçə əsas səbəbi var. İlk növbədə, müasir media mühitində iqtisadi maraqların üstünlük təşkil etməsi diqqəti cəlb edir. Bir çox media qurumu üçün əsas məqsəd ictimai maraqları qorumaqdan daha çox auditoriya qazanmaq, reklam gəlirlərini artırmaq və kommersiya uğuru əldə etməkdir. Sensasiya doğuran başlıqlar, emosional məzmun və yoxlanılmamış xəbərlər qısa müddətdə daha çox oxucu cəlb etdiyi üçün bəzən peşə prinsipləri ikinci plana keçir. Belə şəraitdə informasiyanın dəqiqliyi deyil, onun diqqət çəkməsi əsas meyara çevrilir.
Digər mühüm səbəb media subyektləri arasında sürət rəqabətidir. İnternet və sosial şəbəkələr xəbər dövriyyəsini saniyələr içərisində həyata keçirdiyi üçün bir çox redaksiyalar məlumatı ilk təqdim edən olmaq naminə onun doğruluğunu tam yoxlamadan yayımlayır. Sonradan düzəliş edilsə belə, ilkin yanlış informasiya artıq geniş auditoriyaya çatır. Psixoloji baxımdan insanlar ilk eşitdikləri məlumata daha çox inanmağa meyilli olduqları üçün sonrakı təkziblər çox zaman əvvəlki təsiri aradan qaldıra bilmir.
Problemin digər tərəfi peşəkarlıq məsələsi ilə bağlıdır. Müasir texnologiyalar hər bir istifadəçiyə informasiya istehsalçısına çevrilmək imkanı verib. Sadəcə mobil telefon və internet bağlantısı ilə milyonlarla insana məlumat ötürmək mümkündür. Bu isə jurnalistikanın klassik peşə standartlarını bilməyən şəxslərin də informasiya axınında fəal iştirak etməsinə səbəb olur. Mənbələrin yoxlanılmaması, fakt və rəyin qarışdırılması, emosional təqdimat və manipulyativ başlıqlar qeyri-peşəkar informasiya istehsalının əsas xüsusiyyətlərinə çevrilib.
İnformasiya boşluğu da dezinformasiyanın yayılmasını sürətləndirən amillərdəndir. Hər hansı fövqəladə hadisə zamanı rəsmi məlumatların gecikməsi və ya cəmiyyətin kifayət qədər məlumatlandırılmaması müxtəlif şayiələrin yaranmasına səbəb olur. İnsanlar cavab tapa bilmədikləri suallara sosial şəbəkələrdə və ya etibarsız mənbələrdə cavab axtarmağa başlayırlar. Belə vəziyyət dezinformasiyanın sürətlə yayılması üçün əlverişli mühit yaradır və informasiya vakuumu məqsədli manipulyasiyaların əsas vasitəsinə çevrilir.
Dezinformasiyanın tamamilə aradan qaldırılması praktiki baxımdan mümkün görünmür. İnformasiya axınının qlobal xarakter alması, rəqəmsal platformaların sərhəd tanımaması və süni intellekt texnologiyalarının inkişafı saxta məzmunun hazırlanmasını daha da asanlaşdırıb. Bundan əlavə, kiberməkanda həyata keçirilən hücumlar və informasiya əməliyyatları dünya iqtisadiyyatına hər il milyardlarla dollar ziyan vurur. Buna görə də müasir yanaşma dezinformasiyanı tam yox etməkdən daha çox onun təsirini minimuma endirməyə və cəmiyyətin müqavimətini artırmağa yönəlir.
Bu istiqamətdə beynəlxalq təcrübə iki əsas yanaşmanı ön plana çıxarır. Birinci istiqamət media fəaliyyətinin hüquqi və etik normalarla tənzimlənməsidir. Beynəlxalq jurnalist təşkilatlarının etik kodekslərində həqiqətə sadiqlik, mənbələrin yoxlanılması, qərəzsizlik və ictimai maraqların qorunması jurnalist fəaliyyətinin əsas prinsipləri kimi müəyyən olunub. Azərbaycan Respublikasının "Media haqqında" Qanununda da faktların obyektiv, qərəzsiz və dəqiq təqdim olunması media subyektlərinin əsas vəzifələrindən biri kimi qeyd olunub.
İkinci istiqamət isə media savadlılığının inkişaf etdirilməsidir. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, yalnız hüquqi mexanizmlər dezinformasiyanın qarşısını almaq üçün kifayət etmir. Cəmiyyət informasiyanı təhlil etməyi, mənbələrin etibarlılığını qiymətləndirməyi və manipulyasiya üsullarını tanımağı bacarmalıdır. Bu məqsədlə vətəndaşlara xəbərin ilkin mənbəyini araşdırmaq, faktı şəxsi şərhdən ayırmaq, alternativ mövqelərlə tanış olmaq, rəqəmlərin və faktların doğruluğunu yoxlamaq, müəllifi məlum olmayan materiallara ehtiyatla yanaşmaq kimi vərdişlər aşılanmalıdır.
Azərbaycan da son illərdə dezinformasiya ilə mübarizəni informasiya təhlükəsizliyinin əsas istiqamətlərindən birinə çevirib. Xüsusilə 44 günlük Vətən müharibəsi dövründə operativ rəsmi məlumatların ictimaiyyətə vaxtında çatdırılması, sosial şəbəkələr üzərindən informasiya siyasətinin həyata keçirilməsi və beynəlxalq media ilə aktiv kommunikasiya yanlış məlumatların təsirini əhəmiyyətli dərəcədə azaldıb. Paralel olaraq xarici media nümayəndələrinin bölgəyə səfərləri təşkil olunub, beynəlxalq platformalarda Azərbaycanın mövqeyi birbaşa təqdim olunub və ictimaiyyət davamlı şəkildə məlumatlandırılıb. Bu təcrübə göstərib ki, informasiya təhlükəsizliyi yalnız texniki vasitələrlə deyil, düzgün kommunikasiya strategiyası və operativ informasiya siyasəti ilə də təmin olunur.
Rəqəmsal dövrdə hər bir insan gündə yüzlərlə informasiya ilə qarşılaşır. Bu qədər böyük məlumat axını içərisində doğru ilə yalanı ayırd etmək əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha çətinləşib. Dezinformasiya təkcə yanlış xəbər deyil, ictimai şüura, dövlətlərin təhlükəsizliyinə və insanların davranışına təsir göstərən mürəkkəb kommunikasiya mexanizmidir. Buna görə də onunla mübarizə yalnız jurnalistlərin və ya dövlət qurumlarının deyil, bütövlükdə cəmiyyətin ortaq məsuliyyətidir. Peşəkar media, güclü hüquqi baza, yüksək media savadlılığı və operativ informasiya siyasəti birlikdə tətbiq olunduğu halda dezinformasiyanın təsirini minimuma endirmək mümkündür. İnformasiyanın ən qiymətli resurslardan birinə çevrildiyi müasir dünyada onun etibarlılığı yalnız jurnalistikanın deyil, həm də cəmiyyətin davamlı inkişafının əsas şərtlərindən biridir.
Nurlan Cəbrayılzadə
BDU-nun Jurnalistika fakültəsinin IV kurs tələbəsi
09:47 09.07.2026
Oxunuş sayı: 89
