Sosium

15 İyun — Milli Qurtuluş Günü

Azərbaycan xalqının müasir dövlətçilik tarixində 15 İyun — Milli Qurtuluş Günü xüsusi siyasi, tarixi və mənəvi əhəmiyyətə malikdir. Bu tarix yalnız müəyyən bir siyasi hadisənin qeyd olunması deyil, həm də Azərbaycan dövlətçiliyinin böhranlı vəziyyətdən xilas edilməsi, ölkədə siyasi sabitliyin bərpası və müstəqil dövlət quruculuğunun yeni mərhələyə daxil olması baxımından mühüm dönüş nöqtəsidir. 1993-cü ilin iyun hadisələri göstərdi ki, müstəqilliyin elan olunması dövlətin tam formalaşması üçün kifayət etmir; onu qorumaq və möhkəmləndirmək üçün güclü idarəçilik, milli birlik və siyasi iradə tələb olunur.

Azərbaycan Respublikası 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra mürəkkəb siyasi və sosial-iqtisadi şəraitlə üzləşdi. Sovet İttifaqının süqutu nəticəsində yeni dövlət institutlarının yaradılması zərurəti meydana çıxmışdı. Lakin həmin dövrdə Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü, Qarabağ münaqişəsinin genişlənməsi, torpaqların işğalı, qaçqın və məcburi köçkün probleminin kəskinləşməsi ölkədə ağır vəziyyət yaratmışdı. Bununla yanaşı, daxili siyasi qarşıdurmalar, hakimiyyət böhranı, idarəçilikdə təcrübəsizlik və vahid dövlət strategiyasının zəifliyi Azərbaycanın müstəqilliyini ciddi təhlükə qarşısında qoyurdu.

1992–1993-cü illərdə ölkədə böhran daha da dərinləşdi. Cəbhədə uğursuzluqların davam etməsi, ordunun tam formalaşmaması, ayrı-ayrı silahlı dəstələrin siyasi proseslərə təsiri və dövlət hakimiyyətinin zəifləməsi ölkədə xaotik vəziyyət yaratmışdı. Mərkəzi hakimiyyətin bölgələr üzərində nəzarət imkanlarının məhdudlaşması, separatçı meyillərin güclənməsi və siyasi qüvvələr arasında qarşıdurmanın artması Azərbaycanı vətəndaş müharibəsi təhlükəsi ilə üz-üzə qoydu. Belə bir şəraitdə dövlətin mövcudluğu, ərazi bütövlüyü və müstəqilliyin gələcək taleyi ciddi sual altında idi.

1993-cü ilin iyununda Gəncədə baş verən hadisələr mövcud böhranın ən kəskin mərhələsi oldu. Silahlı qarşıdurmanın genişlənməsi dövlət hakimiyyətinin zəifliyini açıq şəkildə göstərdi və ölkədə vətəndaş qarşıdurması təhlükəsini daha da reallaşdırdı. Bu hadisələr artıq yalnız siyasi hakimiyyət böhranı deyil, bütövlükdə Azərbaycan dövlətçiliyinin taleyi məsələsinə çevrilmişdi. Belə bir tarixi məqamda xalqın və siyasi qüvvələrin tələbi ilə Heydər Əliyevin Bakıya dəvət olunması zərurətə çevrildi.

Heydər Əliyevin 1993-cü ilin iyununda Bakıya qayıdışı Azərbaycan siyasi tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. O, mürəkkəb və gərgin şəraitdə hadisələrə siyasi təcrübə, dövlətçilik düşüncəsi və strateji yanaşma ilə münasibət bildirdi. Onun əsas məqsədi hakimiyyət uğrunda mübarizə aparmaq deyil, ölkəni parçalanmadan, xaosdan və dövlətçiliyin süqutu təhlükəsindən xilas etmək idi. Xalq arasında böyük nüfuza malik olması, uzun illər ərzində formalaşmış idarəçilik təcrübəsi və siyasi iradəsi Heydər Əliyevi həmin dövrdə böhrandan çıxış üçün ən mühüm fiqura çevirdi.

1993-cü il iyunun 15-də Heydər Əliyevin Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri seçilməsi ölkədə siyasi sabitliyin bərpası istiqamətində həlledici addım oldu. Bu hadisə sonradan Milli Qurtuluş Günü kimi Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşına daxil oldu. Çünki məhz həmin tarixdən etibarən ölkədə hakimiyyət böhranının aradan qaldırılması, dövlət institutlarının fəaliyyətinin bərpası və idarəçilik sisteminin möhkəmləndirilməsi istiqamətində ardıcıl proses başlandı. 15 İyun sadəcə siyasi rəhbərliyin dəyişməsi deyil, dövlətçilik kursunun yenidən müəyyənləşdirilməsi idi.

Milli Qurtuluş Gününün mahiyyəti ondan ibarətdir ki, Azərbaycan həmin dövrdə müstəqilliyini itirmək təhlükəsindən uzaqlaşdı. Ölkədə ictimai-siyasi sabitliyin təmin olunması, qanunçuluğun gücləndirilməsi və dövlət idarəçiliyinin vahid mərkəzdən həyata keçirilməsi üçün real zəmin yarandı. Bu sabitlik sonrakı illərdə ordu quruculuğunun möhkəmləndirilməsi, iqtisadi islahatların həyata keçirilməsi, Azərbaycanın beynəlxalq əlaqələrinin genişləndirilməsi və xarici siyasətdə balanslı kursun formalaşdırılması üçün əsas oldu.

15 İyun hadisələrinin təhlili göstərir ki, bu tarix Azərbaycan dövlətçiliyinin qorunması baxımından həlledici mərhələ idi. 1991-ci ildə müstəqillik hüquqi və siyasi akt kimi bərpa olunmuşdu, lakin 1993-cü ildə bu müstəqilliyin real təhlükə qarşısında olduğu aydın görünürdü. Buna görə də 15 İyun müstəqilliyin sadəcə elan olunması deyil, onun qorunması və dövlətçilik sisteminə çevrilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Bu gün həm də milli birlik ideyası ilə sıx bağlıdır. 1993-cü ildə Azərbaycan cəmiyyəti böhranlı vəziyyətdə dövlətçilik təcrübəsinə malik lider ətrafında birləşməyin zəruriliyini dərk etdi. Bu baxımdan Milli Qurtuluş Günü xalqın siyasi yetkinliyinin, dövlətçiliyə bağlılığının və müstəqilliyi qorumaq iradəsinin ifadəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Həmin dövrdə xalq üçün əsas məsələ siyasi ambisiyalar deyil, dövlətin xilası və ölkənin gələcək taleyi idi.

Nəticə etibarilə, 15 İyun — Milli Qurtuluş Günü Azərbaycanın müasir tarixində dönüş nöqtəsi kimi dəyərləndirilməlidir. Bu tarix ölkənin parçalanma təhlükəsindən xilas edilməsi, vətəndaş qarşıdurmasının qarşısının alınması, siyasi sabitliyin bərpası və müstəqil dövlət quruculuğunun möhkəmləndirilməsi ilə bağlıdır. Hadisələrin təhlili göstərir ki, 15 İyun yalnız keçmişə aid tarixi hadisə deyil, həm də müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin siyasi və ideoloji əsaslarından biridir. Bu gün Azərbaycan xalqının dövlətçilik yaddaşında müstəqilliyin qorunması, milli birliyin təmin edilməsi və güclü dövlət quruculuğuna keçid mərhələsi kimi yaşayır.