Araşdırma
Antisemitizm nədir?
Son illər antisemitizm termini beynəlxalq arenada, politoloq və diplomatlar tərəfindən tez-tez istifadə olunur. Əlbəttə ki, ənənəvi “simit” çörəyinə bunun heç bir dəxli yoxdur.
“Antisemitizm” anlayışı etnik, dini və ya mədəni qrup olaraq yəhudilərə qarşı qərəz, düşmənçilik və ya ayrı-seçkilik forması olaraq istifadə olunur və bu termin 19-cu əsrdə, alman publisisti Vilhelm Marr tərəfindən ortaya qoyulmuşdu. lakin fenomen olaraq hadisənin özü daha qədim hesab edilir.
Bu sözün kökü və mənşəyini araşdırmağa çalışaq. "Antisemitizm" sözü mürəkkəb bir quruluşa malikdir və bir neçə hissədən ibarətdir: "anti-" yunan prefiksidir (ἀντί) "əleyhinə" deməkdir; "Semit" (sami) "semit xalqları" terminindəndir; "-izm" baxışlar sistemini və ya ideologiyanı bildirən şəkilçidir.
Buradakı "Semit"(sami) sözünün də mənşəyinə diqqət yetirək. "Semit" termini bibliyada adı çəkilən Sam (Nuhun oğlu) ilə əlaqələndirilir. Ənənəvi olaraq, sözdə semit(sami) xalqlarının ondan törədiyinə inanılır. Sonralar dilçilikdə bu termin bir qrup dilə - semit dillərinə (məsələn, ibrani, ərəb, arami) aid edilməyə başlanıb. "Antisemitizm" sözün əsl mənasında ümumiyyətlə "semitlərə qarşı düşmənçilik" kimi başa düşülə bilsə də, tarixən bu termin bütün semit xalqlarına deyil, yəhudilərə qarşı nifrət kimi tam şəkildə qəbul edilmişdir. Diqqəti cəlb edən odur ki, əgər anti (əleyhinə) prefeksini götürəriksə sözün kökü heç bir məna daşımır.
Hesab edilir ki, Vilhelm Marr bu sözü 19-cu əsrdə necə istifadə etməsindən irəli gələrək - onu xüsusi olaraq yəhudi əleyhinə ideologiyanı ifadə etmək üçün yaratmışdır. Hesab olunur ki, Vilhelm Marr bu mövzuda dilçi alim kimi deyil, ideoloq və publisist kimi çıxış edib. "Antisemitizm" terminini yaradanda (1870-ci illərdə) Avropada "semit dilləri" (ivrit, ərəb, aramey və s.) anlayışı artıq mövcud idi, yəni təhsilli insanlar ümumiyyətlə "semitlərin" daha geniş bir kateqoriya olduğunu başa düşürdülər və Marr da bunu bilirdi. Deməli bu, səhv deyil, terminin qəsdən ideoloji daraldılmasıdır ki, son illərdə bunu daha çox istifadə etməyə başladılar.
Buna görə də, bu gün "antisemitizm" qeyri-dəqiq (elmi baxımdan) kökü olmayan, lakin tarixən kök salmış bir sözdür. Daha dərindən araşdırsaq, bu cür "psevdoelmi" terminlərin 19-cu əsrdə necə formalaşdığını və niyə bu qədər davamlı hala gəldiyini göstərə bilərik. Eləcə də antisemitizm həm termin olaraq, həm də fenomen olaraq avropaya aid olunduğu da diqqəti cəlb edir.
Ərəblərin özləri (linqvistik mənada) "semit xalqları" hesab olunurlar, lakin "antisemitizm" termini tarixən yalnız yəhudilərə qarşı nifrətlə əlaqələndirilib. Buna görə də həm elmi, həm də məntiqi ziddiyyət hissi yaranır və bu, həqiqətən də etimoloji səviyyədə mövcuddur.
Bu terminin sionizm və anti-sionizmlə əlaqəsi olduğunu iddia edənlər də var. Burada bir əlaqə var, amma onlar tam olaraq eyni şey deyillər. Çox vacib və bugünkü dünyada olduqca mübahisəli bir fərq qarşıya çıxır.
Sionizm nədir - Hesab edilir ki, Sionist hərəkatı yəhudi xalqının milli öz müqəddəratını təyin etməsi və öz dövlətlərinin yaradılması uğrunda siyasi hərəkat kimi yaranmışdır. Tarixən Teodor Herzl (1860-1904) ilə əlaqələndirilir. Bu şəxsiyyət son dərəcə maraqlıdır. Yaşadığı 44 ildə ciddi bir hərəkatın əsasını qoydu və çox sayda ardıcılları meydana gəldi. Teodor Herzlin həyatı və ideyaları haqqında ayrıca bir araşdırmaya ehtiyac var.
Anti-Sionizm nədir: Hesab edilir ki, Anti-Sionizm Sionizm ideologiyasına və ya İsrail Dövlətinin mövcudluğu və xarakteri ilə bağlı siyasətlərə qarşı çıxmaqdır. Diqqəti cəlb edən odur ki, İsrail dövləti 1949-cu ildə elan olunmamışdan çox-çox qabaq artıq antisionizm var idi. XX əsrin əvvəllərində və xüsusilə də birinci dünya müharibəsindən sonra, böyük imperiyaların dağılması ilə öz dövlətçiliyini quran kiçik-kiçik xalqlar uğur əldə etdilər. Lakin böyük dünya gücünə malik, yəhudi maliyyəçiləri, sənayeçiləri, formalaşmış siyasi təşkilatlara malik sionistlər dövlət qura bilmədilər. Bu fenomen də son dərəcə maraqlıdır və ayrıca araşdırmanın mövzusudur.
Beynəlxalq təriflər (məsələn, Beynəlxalq Holokost Anma Alyansı) İsrailin tənqidinin, hər hansı digər ölkənin tənqidinə bənzər şəkildə, özlüyündə antisemitizm olmadığını vurğulayır. Lakin bəzi hallarda hesab edilir ki, antisionizm antisemitizmə çevrilə bilər.
Bu qarışıq bir mənzərə yaradır. Terminologiya ilə bağlı bir müəyyənlik yaradaq: Antisemitizm bir qrup olaraq yəhudilərə nifrət mənasında istifadə olunur, Antisionizm bir ideologiyaya, eyni zamanda dövlətə qarşı siyasi mövqe olaraq anlaşılır. "Semitizm" sözü ciddi elmi mənada "antisemitizm"dən fərqli olaraq, müəyyən bir termin deyil.
"Semit" (Nuhun oğlu Samdan) başlanğıc alır. Bu zaman "Semitizm" aşağıdakı mənaları ifadə edə bilər: semit xalqlarına mənsub olmaq və ya onların mədəni və linqvistik xüsusiyyətlərinin cəmi. Bəzən dilçilikdə bu söz dar mənada istifadə olunur, məsələn, semit (sami) dillərinin xüsusiyyətləri (qrammatik strukturlar) və s.
Niyə bu termin demək olar ki, heç vaxt istifadə edilmir? Problem ondadır ki: vahid "semit ideologiyası" yoxdur, "Semitlər" çox müxtəlif qruplardır (ərəblər, yəhudilər, assuriyalılar və s.) və buna görə də, ardıcıl bir anlayış kimi "semitizm" termin olaraq inkişaf etməyib.
Bu, qəribə bir fenomenə səbəb oldu ki, "Antisemitizm" sözü geniş istifadə olunur, halbuki sözün əsas hissəsi "Semitizm" sözü demək olar ki, heç vaxt istifadə edilmir. Bu, bir daha göstərir ki, "antisemitizm" tarixən qurulmuş bir termindir, məntiqi olaraq qurulmuş anlayışlar sistemi deyil. Deməli "Semitizm" ya nadir elmi termin (dilçilikdə), ya da nəzəri cəhətdən mümkün olan və heç vaxt həqiqətən qəbul edilməmiş bir anlayışdır.
14:05 23.04.2026
Oxunuş sayı: 1383
