Mədəniyyət

Heç olmasa sən möhkəm dayan – Xurşidbanu Natəvan

Qafqazın kübar ruhu

Akademik Milli Dram Teatrının repertuarında xüsusi çəkisi olan "Xurşidbanu Natəvan" tamaşası İlyas Əfəndiyevin dramaturji irsinin müasir səhnə yozumunda ən uğurlu bədii həllərindən biridir. Bu tamaşa sadəcə bioqrafik xronika deyil, o, imperiya məngənəsində sıxılan bir millətin və həmin millətin yükünü çiyinlərində daşıyan aristokrat bir qadının mənəvi müqavimət manifestidir.

Əgər Molla Pənah Vaqif Səməd Vurğunun "Vaqif"indən sonra xalqa doğmalaşdı, adı dillərə düşdüsə, Xurşidbanu Natəvan da İlyas Əfəndiyevin eyniadlı pyesinin səhnələşdirilməsindən sonra daha da məşhurlaşdı.

Təsadüfi deyil ki, Ulu Öndər Heydər Əliyev “Natəvan” tamaşasına baxdıqdan sonra demişdi:

“İlyas, mən səni ilk növbədə ona görə təbrik edirəm ki, sən Natəvanı dedi-qodudan qurtardın… Natəvanı Qarabağ xanımı və dövlət xadimi kimi göstərdiyinə görə mən sənə minnətdaram.”

Tamaşa bizi XIX əsrin mürəkkəb siyasi mühitinə – Tiflisə, Qafqaz canişinliyinə aparır. Biz Natəvanla (Məleykə Əsədova) ilk dəfə burada tanış oluruq. Onun canişin qarşısındakı dik duruşu, ötkəmliyi təkcə bir xan qızının deyil, bir millətin ləyaqətinin təzahürüdür. Canişinin (Kazım Abdullayev) "Bu qədər torpaq sənin nəyinə lazımdır?" sualına verdiyi "Mənim xalqım var..." cavabı, əslində, bütün tamaşanın qayəsini təşkil edir.

Natəvanın Qafqaz canişini ilə dialoqlarında biz müti bir təbəə yox, öz xalqının haqlarını müdafiə edən, imperiyanın soyuq simasına dik baxan "Xan qızı" nın əzəmətini görürük.

Rejissor və aktyor yozumunda Natəvan Azərbaycanın Rusiyanın əsarəti altında olduğu, idarəetmənin canişinlərin əlində cəmləşdiyi bir dövrdə siyasi oyunları oxuya bilən bir liderdir.

Dağıstanlı Knyaz Xasay bəylə (Anar Heybətov) olan izdivacın təhlili də bu baxımdan maraqlıdır. Canişinin tapşırığı ilə qurulan bu "siyasi nikah"da Natəvan passiv tərəf deyil. O, Qarabağın gələcəyi və xalqının rifahı naminə canişinə yaxın bir insanla ailə qurmaqdan imtina etmir, əksinə, bu vəziyyəti xalqının xeyrinə çevirməyə çalışır.

Tamaşanın daxili dramaturgiyası Natəvan və Xasay arasındakı ziddiyyətlər üzərində qurulub. Natəvanın təmizliyini bilsə də, onu öz amallarından ayırmaq üçün iftiralardan bəhanə kimi istifadə edən Xasay, əslində özü də bir sistem qurbanıdır.

Maraqlıdır ki, tamaşanın ən təsirli xətlərindən biri məhz Xasay bəyin daxili təkamülüdür. Onu Natəvanı yolundan döndərmək üçün göndərənlər yanılmışdılar, əksinə, Xasay bəy Natəvanın xeyirxahlığı və xalq sevgisinin təsirinə düşür.

Lakin Xasayın əmisi Qoca Knyazın (Hacı İsmayılov) səhnəyə gəlişi ilə konflikt daha da dərinləşir. Bu obrazın gəlişi fərdi deyil, milli oyanışın təzahürüdür. Öz xalqına sadiq olan Qoca Knyaz acıqlı, təhqiramiz sözləri ilə Xasayı "ayıldaraq" onu öz xalqına qaytarmağa çalışır.

Tamaşanın ən təsirli və yadda qalan səhnələrindən biri ayrılıqdan sonra Xasayın Natəvana yazdığı məktubdur. Məktubdakı sözlər faciəni və mənəvi ucalığı bir araya gətirir:

“Beləliklə, hər şey məhv olub getdi, Banu bəyim… Heç olmasa sən möhkəm dayan, Banu bəyim!”

Bu cümlələr Natəvanın mənəvi gücünü, onun təkcə bir qadın deyil, bütöv bir xalq üçün dayaq nöqtəsi olduğunu təsdiqləyir. Xasayın Dağıstana qayıtdıqdan sonra rus imperiya siyasətinin qurbanına çevrilərək intihara sürüklənməsi tamaşada faciəvi kulminasiya yaradır.

Konflikti dərinləşdirən digər mühüm xətt Natəvanın Xasaydan sonra verdiyi həyat qərarıdır. Varlı-karlı nəsillərdən və şah soyundan olan elçilərə baxmayaraq, onun kasıb Seyid Hüseynlə ailə qurması Natəvanın sosial ədalətə və insan ləyaqətinə verdiyi dəyərin bədii ifadəsidir. Bu seçim Natəvan obrazını daha da ucaldır.

Məleykə Əsədovanın ifasında Natəvanın həm zərif qadın, həm də ötkəm xanım obrazı çox təbii alınır. Kazım Abdullayevin (Canişin) soyuqqanlı təmsilçiliyi, Anar Heybətovun (Xasay) daxili çırpıntıları və Rafiq Əzimovun (Mirzə Ruhullah) müdrikliyi tamaşanın bədii keyfiyyətini tamamlayır. Dekorasiyalardan tutmuş geyimlərə qədər hər bir detal Şuşa koloritini və o dövrün ruhunu səhnəyə daşıyır.

Tamaşanın finalına doğru Hidayət xanın (Elçin Əfəndi) sağsağan quşunu vurması səhnəsi müdhiş bir metaforadır. Mirzə Ruhullahın replikası tamaşaçının qəlbinə bir ox kimi sancılır:

"Onlar elə bu dünyaya xeyir xəbərləri vurmaq üçün gəliblər". Bu, xalqın sevincini, ümidini və azadlıq xəbərlərini boğmaq istəyən irticanın rəmzidir. Lakin Natəvanın sarsılmaz iradəsi bu güllədən daha güclüdür.

Bu metafora Natəvanın bütün həyatı boyu apardığı mübarizənin xülasəsidir. Sonda Natəvanın dilindən eşidilən

"Gedin deyin ki, bu uçurumlu yolların sonunda bizi öz milli birliyini tapmış azad Azərbaycan gözləyir"cümləsi, pyesin yazıldığı dövr üçün cəsarətli bir müstəqillik bəyannaməsi idi.

“Xurşidbanu Natəvan” tamaşası milli mədəniyyətin, tarixin və ədəbiyyatın səhnə sintezidir. Bu gün səhnədən bizə baxan Natəvan sadəcə keçmişin xatirəsi deyil, o, ləyaqətin, dik duruşun və sönməz vətən sevgisinin canlı timsalıdır. "Xurşidbanu Natəvan" tamaşası sadəcə keçmişin hekayəsi deyil, bu günümüzün də mənəvi ehtiyacıdır. Çünki orada canlanan ruh – vətənə sahib çıxmaq və ləyaqəti qorumaq ruhudur.