Siyasi
Hakimiyyətin sonu, dövlətçilik əxlaqının sınağı: İnsan və onun tarix qarşısındakı məsuliyyəti
Bəzən bir məhkəmə hökmü yalnız konkret şəxsin taleyini deyil, bütöv bir siyasi dövrün mənəvi mənzərəsini müzakirəyə çıxarır. Ramiz Mehdiyev haqqında çıxarılan hökm də məhz belə bir hadisədir. Bu hadisənin əhəmiyyəti yalnız 14 illik cəza, əmlakın müsadirəsi və ya cəzanın şərti tətbiqi ilə məhdudlaşmır. Daha dərin məsələ ondan ibarətdir ki, uzun illər dövlət idarəçiliyinin mərkəzində olmuş insanın siyasi irsi hansı meyarlarla qiymətləndirilməlidir: tutduğu vəzifələrlə, topladığı imkanlarla, yoxsa dövlət və cəmiyyət qarşısında daşıdığı məsuliyyətlə?
Bu sualın cavabı siyasi fəlsəfənin ən qədim problemlərindən birinə aparır: hakimiyyət insanın xarakterini dəyişir, yoxsa onun xarakterində əvvəldən mövcud olan cəhətləri üzə çıxarır?
Vəzifə insanı böyütmür, məsuliyyətini böyüdür
Siyasi hakimiyyət insana yalnız qərar vermək imkanı qazandırmır. O, eyni zamanda həmin insanın məsuliyyət dairəsini genişləndirir. Adi vətəndaşın səhvi ilə dövlət idarəçiliyində mühüm mövqe tutan şəxsin səhvi eyni ictimai nəticələr doğurmur. Çünki yüksək vəzifə şəxsi iradəni ümumi mənafelərə təsir göstərən qüvvəyə çevirir.
Bu baxımdan, uzun illər dövlət idarəçiliyində yüksək mövqelər tutmuş şəxsin siyasi taleyi fərdi bioqrafiyanın hüdudlarından kənara çıxır. Burada söhbət yalnız bir insanın uğur və uğursuzluğundan getmir. Məsələ etimadın mahiyyəti, hakimiyyətin mənəvi sərhədləri və dövlət vəzifəsinin hansı dəyərlərlə müşayiət edilməli olmasıdır.
Dövlət vəzifəsi şəxsi nüfuzun əbədi təminatı deyil. Əksinə, vəzifənin səviyyəsi yüksəldikcə insanın öz qərarlarına görə cavabdehliyi də artır. Hakimiyyətin ən təhlükəli illüziyası isə şəxsin özünü dövlətlə eyniləşdirməsidir. Dövlətə xidmət etmək dövlətin sahibi olmaq demək deyil. Dövlət institutlarında uzun müddət işləmək də insanı həmin institutların fövqünə qaldırmır.
Hüququn gücü və qisasın məntiqi
Ramiz Mehdiyev haqqında məhkəmə hökmünün şərti tətbiq edilən cəza hissəsi ictimai müzakirələrdə suallar doğurub. Bəziləri daha sərt yanaşmanı ədalətin zəruri şərti sayır. Lakin burada bir prinsipial fərqi unutmamalıyıq: hüquqi ədalət emosional qisasla eyni deyil.
Dövlətin gücü yalnız sərt cəza vermək qabiliyyəti ilə ölçülmür. O, həm də qanunun müəyyən etdiyi çərçivədə qərar qəbul etmək, şəxsi münasibətləri hüquqi meyarlardan ayırmaq və cəzanı fərdi vəziyyətə uyğun tətbiq etmək bacarığında görünür.
Məhkəmənin açıqlanan qərarına əsasən, Mehdiyevə 14 il azadlıqdan məhrumetmə cəzası təyin edilib, lakin yaşı və sağlamlıq vəziyyəti nəzərə alınaraq cəza şərti tətbiq olunub. Bu hüquqi nəticənin siyasi və mənəvi mənasını şişirtmədən, onun əsas prinsipini görmək lazımdır: ədalətin dəyəri yalnız cəzanın ağırlığında deyil, qərarın qanuniliyində və əsaslandırılmasındadır.
Şərti cəzanı avtomatik olaraq dövlətin mərhəmətinin nümayişi, yaxud mütləq yumşaqlıq kimi təqdim etmək də düzgün olmaz. Bunun hüquqi əsasları məhkəmə qərarı və qanunvericilik çərçivəsində qiymətləndirilməlidir. Dövlətçilik əxlaqı hüququ siyasi tamaşaya çevirməməkdən başlayır.
Siyasi etimadın görünməyən tərəfi
Siyasi münasibətlərdə etimad çox vaxt şəxsin peşəkarlığı, təcrübəsi və dövlət idarəçiliyində qazandığı mövqe əsasında formalaşır. Lakin etimadın ən çətin tərəfi onun böhran anında üzə çıxmasıdır. İnsan öz maraqları ilə ictimai məsuliyyət arasında seçim etməli olduqda hansı prinsiplərə sadiq qalır?
Bu sual yalnız Ramiz Mehdiyevin siyasi taleyinə aid deyil. O, bütövlükdə idarəetmə sistemləri üçün əhəmiyyətlidir. Çünki hər hansı siyasi sistemin dayanıqlığı yalnız güclü rəhbərlərin mövcudluğundan deyil, dövlətə sədaqətin şəxsi ambisiyadan üstün tutulmasını təmin edən institusional və mənəvi mexanizmlərdən asılıdır.
Dövlətçilik şəxslərin dəyişməzliyi üzərində deyil, prinsiplərin davamlılığı üzərində qurulmalıdır. Əgər bir insanın uzunmüddətli fəaliyyəti cəmiyyətin gözündə yalnız vəzifələri ilə ölçülürsə, bu, siyasi mədəniyyətin məhdudluğudur. Əgər onun fəaliyyəti hüquq, məsuliyyət və ictimai mənafe meyarları ilə qiymətləndirilirsə, deməli, cəmiyyət şəxslərdən daha uzunömürlü siyasi düşüncə formalaşdırmağa başlayır.
Tarix insanın özünə verdiyi qiyməti qəbul etmir
İnsan həyatı boyu özünü müəyyən obrazda təqdim edə bilər. Vəzifə, nüfuz, sərvət və ictimai əlaqələr həmin obrazı uzun müddət qoruyub saxlamağa kömək edə bilər. Lakin siyasi mövqe dəyişəndə bu vasitələrin heç biri tarixi qiymətləndirməyə zəmanət vermir.
Tarix yalnız insanın nə qədər yüksək vəzifədə olduğunu deyil, həmin vəzifədən hansı məqsədlər üçün istifadə etdiyini də soruşur. Bununla belə, tarixi hökmü ani emosiyalarla eyniləşdirmək olmaz. Konkret şəxsin siyasi irsi sənədlər, təsdiqlənmiş faktlar, məhkəmə qərarları və onun fəaliyyətinin ictimai nəticələri əsasında qiymətləndirilməlidir.
Ən böyük məğlubiyyət insanın öz irsini itirməsidir
İnsanın ömrü sona çatır, vəzifələr dəyişir, siyasi sistemlər yenilənir. Lakin insanın fəaliyyəti haqqında suallar qalır: O, hansı institutları gücləndirdi? Hansı dəyərləri qorudu? Ona göstərilən etimadı necə daşıdı? Öz şəxsi maraqları ilə ictimai mənafe arasında seçim etməli olduqda hansı mövqedə dayandı?
Bu sualların cavabları yalnız bir şəxsin keçmişini qiymətləndirmək üçün deyil, gələcək nəsillərin siyasi düşüncəsini formalaşdırmaq üçün də vacibdir.
Ramiz Mehdiyev haqqında çıxarılan hökmün doğurduğu müzakirələrdən çıxarılmalı olan əsas nəticə də budur: dövlətin taleyi ayrı-ayrı şəxslərin siyasi bioqrafiyalarından daha böyükdür. Heç kəsin uzun müddət yüksək vəzifədə olması ona tarix qarşısında toxunulmazlıq vermir. Eyni zamanda, heç bir siyasi mühakimə hüququn, sübutun və fərdi məsuliyyət prinsipinin yerini tutmamalıdır.
İnsanın həqiqi siyasi irsi tutduğu vəzifələrin sayı ilə deyil, həmin vəzifələrdə hansı dəyərlərə xidmət etməsi ilə ölçülür. Hakimiyyət müvəqqətidir, sərvət dəyişkəndir, nüfuz itirilə bilər. Dövlətçilik isə şəxslərdən daha uzunömürlü olmalıdır.
Bəlkə də bu hadisənin ən mühüm fəlsəfi dərsi budur: insanın ən böyük sınağı hakimiyyətə gəlmək deyil, hakimiyyət sahibi olduğu müddətdə özünü onun sahibi hesab etməməkdir. Çünki vəzifə insana imkan verir, tarix isə onun həmin imkanlardan necə istifadə etdiyini soruşur.
16:55 31.10.2026
Oxunuş sayı: 61
