Üzeyir bəyin “Müdhiş etiraz”ı: 1907-ci ildən 2026-ya qədər uzanan tarixi əks-səda
1907-ci il mayın 17-də “İrşad” qəzetində dərc olunmuş “Müdhiş etiraz” yazısı XX əsrin əvvəllərində Rusiya imperiyasının sərhədləri daxilində və bütövlükdə dünyada baş verən sosial-siyasi təlatümlərin dərin siyasi diaqnozudur. Üzeyir Hacıbəyovun qələmindən çıxan bu mətn, sadəcə dövrün hadisələrini təsvir etmir; o, tarixin dialektikasını, köhnəlmiş sistemlərin məhvə məhkumluğunu və xalqların kollektiv etirazının qarşısıalınmaz gücünü açıq şəkildə ifadə edir.
Yazının əsas tezisi aydındır: dünya “ümumi bir qələyən, hərçayi bir həyəcan” içindədir. Mədəni və “vəhşi” cəmiyyətlərin hamısı “şuriş və iğtişaşa” sarılıb. Bu mübarizənin məqsədi isə “çürümüş, köhnəlmiş, əməldən düşmüş qayda və nizamlar”a qarşı qəti etirazdır. XX əsr keçmiş əsrlərin bərpa etdiyi nizamları qəbul etmir, çünki onlar “həyati-bəşəriyyənin asayiş və intizamını təmin edə bilməz”. Bir ovuc “köhnəpərəst və irtica-pəsənd” qüvvələrin bu etiraz sədalarını boğmaq cəhdləri uğursuzluğa məhkumdur. Etiraz seli “gurultulu bir zərbə ilə” bütün maneələri nist-nabud edəcək.
1905–1907-ci illər Rusiya imperiyasında Birinci Rusiya İnqilabı, Qafqazda erməni-müsəlman qırğınları, konstitusiya və azadlıq tələblərinin yüksəlişi dövrü idi. “İrşad” qəzeti (1905–1908) məhz bu atmosferdə Əhməd bəy Ağaoğlunun təsisçiliyi ilə yaranmış, Üzeyir Hacıbəyov, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və digər ziyalıların fəal iştirakı ilə “hürriyyət, müsavat, ədalət” şüarı altında çıxmışdı. Üzeyir bəy bu qəzetdə yüzlərlə publisistik məqalə və felyeton yazmış, hətta onun bəzi yazıları qəzetin müvəqqəti bağlanmasına səbəb olmuşdu. “Müdhiş etiraz” məhz bu inqilabi ruhun, köhnə feodal-bürokratik və müstəmləkəçi nizamın iflasını elan edən bir manifestdir.
Üzeyir bəy burada sadəcə müşahidəçi deyil; o, tarixin axarının geri çevrilməzliyini dərk edən siyasət filosofudur. Köhnə qaydalar “yenilənmək və təzələnməyə meyəl olan” insan həyatına uyğun gəlmir. Bu, marksist “tarixi materializm”dən daha çox, maarifçi və milli-demokratik bir baxışdır: cəmiyyət təkamül edir, köhnə strukturlar isə bu təkamülə mane olur.
Bu gün, 119 il sonra, Üzeyir bəyin diaqnozu heyrətamiz dərəcədə aktualdır. 2020-ci illərin ikinci yarısı, xüsusilə 2024–2026-cı illər qlobal miqyasda “Gen Z” nəslinin başçılığı ilə yeni etiraz dalğasına şahidlik edir. Carnegie Endowment-un Global Protest Tracker-inə görə, son 12 ayda 57-dən çox ölkədə 100-dən artıq əhəmiyyətli anti-hökumət etirazı qeydə alınıb. Bu etirazların əsas sürücüləri korrupsiya, iqtisadi bərabərsizlik, elitərin özünü təmin etməsi və “köhnəlmiş” siyasi-iqtisadi nizamın gənclərə perspektiv verməməsidir.
• Nepal (2025-ci il sentyabr): Sosial media qadağası və siyasi elitələrin uşaqlarının lüks həyat tərzini nümayiş etdirən postlar gəncləri küçələrə çıxardı. Hərəkat tezliklə korrupsiya və nepotizmə qarşı ümummilli üsyana çevrildi; hökumət istefa verdi.
• Madaqaskar (2025-ci il oktyabr): “Gen Z Mada” hərəkatı elektrik və su kəsintiləri, korrupsiya və iqtisadi iflasa qarşı ayağa qalxdı. Prezident Andry Rajoelina hakimiyyətdən uzaqlaşdırıldı.
• İndoneziya (2025-ci il avqust): Parlament üzvlərinə verilən 3000 dollarlıq mənzil müavinəti (paytaxtın minimum əmək haqqından 10 dəfə çox) gəncləri ayağa qaldırdı. Etirazlar ölkə miqyasında yayıldı, nazirlər dəyişdirildi.
• Mərakeş (“Gen Z 212”), Peru, Filippin, Timor-Leste, Keniya və digər ölkələrdə eyni motivlər: elitlərin imtiyazları, yüksək yaşayış xərcləri, işsizlik və “köhnə” siyasi sinfin gənclərin gələcəyini oğurlaması.
Bunlar Üzeyir bəyin “bir ovuc köhnəpərəst” təsvirinin müasir versiyasıdır. Bu gün “köhnəpərəstlik” artıq sadəcə monarxiya və ya feodalizm deyil; o, oligarxik siyasi-iqtisadi sistemlər, nepotizm, karbon iqtisadiyyatı və demokratik formalara bürünmüş avtoritar praktikalar şəklindədir.
İqlim ədaləti hərəkatları da eyni məntiqlə irəliləyir. 2026-cı ildə Greenpeace-in qlobal aksiyaları fosil yanacaq şirkətlərinin “çürümüş” biznes modelinə qarşı yönəlib. İqlim fəlakətlərinin (daşqınlar, yanğınlar) qurbanları neft nəhənglərinə “ödəniş edin” tələbi ilə çıxış edirlər. Bu, Üzeyir bəyin “həyati-bəşəriyyənin asayişini təmin edə bilməyən” nizamlar haqqında dediklərinin ekoloji versiyasıdır: köhnə enerji və istehlak modeli planetin yaşayışını təhdid edir.
Üzeyir bəyin yazısının gücü ondadır ki, o, etirazı “anarxiya” kimi yox, tarixi zərurət kimi görür. Köhnə sistemlər özlərini islah edə bilmədikdə, xalq onları dağıdır. 1905–1907-ci illərdə bu, konstitusiya və milli hüquqlar uğrunda mübarizə idi; bu gün isə hesabatlılıq, iqtisadi ədalət, iqlim ədaləti və gələcək nəsillərin hüquqları uğrunda mübarizədir.
Müasir dövrdə “irtica-pəsənd” qüvvələr sosial media qadağaları, polis zorakılığı və “təhlükəsizlik” adı altında repressiya ilə cavab versələr də, etiraz “get-gedə çoxalıb, artıb” davam edir. Gen Z hərəkatları liderisiz, rəqəmsal və sərhədlərarasıdır — bu, 1907-ci ildə mümkün olmayan bir sürət və miqyasdır. Lakin mahiyyət dəyişməyib: köhnəlmiş nizamlar “sədd olub davam edə bilməz”.
Üzeyir bəy 1907-ci ildə yazırdı ki, bu etiraz seli qarşısında heç bir maneə dayana bilməz. 2026-cı ildə biz bunun canlı şahidiyik. Tarix təkrarlanmır, amma qafiyələşir. “Müdhiş etiraz” isə bu qafiyənin ən parlaq sətirlərindən biri olaraq qalır — həm xəbərdarlıq, həm də ümid kimi. Köhnənin dağılması yeni həyatın başlanğıcıdır.
Ayhan
20:30 08.10.2026
Oxunuş sayı: 50
