27 sentyabr: müharibədən sülh gündəliyinə — Qarabağ münaqişəsinin siyasi nəticələri və yeni regional reallıq
27 sentyabr 2020-ci il Azərbaycan və Ermənistan arasında onilliklər boyu davam edən münaqişənin tarixində dönüş nöqtəsi oldu. Həmin gün başlayan və 44 gün davam edən İkinci Qarabağ müharibəsi yalnız cəbhədə hərbi vəziyyəti dəyişmədi; Cənubi Qafqazın siyasi xəritəsini, təhlükəsizlik arxitekturasını və regiondakı güc balansını da əhəmiyyətli dərəcədə yenilədi. Bu baxımdan 27 sentyabrı yalnız hərbi əməliyyatların başlanması kimi deyil, əvvəlki status-kvonun dağılmasına aparan siyasi prosesin başlanğıcı kimi qiymətləndirmək mümkündür.
27 sentyabr 2020-ci ildə başlayan döyüşlər Azərbaycan ərazisinə atəşə tutulması fonunda baş verib və Bakı öz addımlarını ərazi bütövlüyünün və əhalinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi məqsədilə özünümüdafiə tədbirləri kimi təqdim edir. 44 günlük müharibənin nəticəsində Füzuli, Cəbrayıl, Zəngilan, Qubadlı rayonlarının, Şuşa şəhərinin və çoxsaylı yaşayış məntəqələrinin nəzarətə qaytarılması regiondakı əvvəlki hərbi-siyasi status-kvonu fundamental şəkildə dəyişdirdi.
2020-ci il: hərbi nəticədən siyasi reallığa
10 noyabr 2020-ci il üçtərəfli bəyanatı müharibənin hərbi mərhələsini dayandırdı və yeni regional reallığın hüquqi-siyasi çərçivəsini formalaşdırdı. Bununla yanaşı, 2020-ci ilin nəticələri Qarabağ məsələsinin dərhal tam həll edilməsi anlamına gəlmirdi. Əksinə, növbəti üç il ərzində regionda yeni təhlükəsizlik problemləri və qarşıdurmalar davam etdi.
Bu baxımdan 2020-ci il müharibəsinin siyasi nəticəsini iki mərhələdə nəzərdən keçirmək daha doğru olar. Birinci mərhələ Azərbaycanın 1990-cı illərdən formalaşmış status-kvonu dəyişdirməsi idi. İkinci mərhələ isə bu hərbi reallığın sonradan diplomatik proses üçün yeni başlanğıc nöqtəsinə çevrilməsi oldu.
2023-cü ilin sentyabrında keçirilən hərbi əməliyyatlardan sonra isə Qarabağdakı separatçı hərbi-siyasi struktur faktiki olaraq aradan qalxdı və Azərbaycan bütün ərazisi üzərində nəzarətini bərpa etdiyini elan etdi. Beləliklə, 27 sentyabr 2020-ci ildən başlayan proses 2023-cü ilin sentyabrında yeni mərhələyə keçdi. Azərbaycan mediasında da 27 sentyabr ilə 19–20 sentyabr 2023-cü il hadisələri eyni tarixi prosesin iki mühüm mərhələsi kimi təqdim edilir.
Qarabağ məsələsindən Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinə
Ən mühüm siyasi dəyişikliklərdən biri də bundan ibarətdir ki, danışıqların predmetində fundamental dəyişiklik baş verdi.
Əvvəllər danışıqların mərkəzində Qarabağın statusu, ərazi mübahisəsi və təhlükəsizlik məsələləri dayanırdı. 2023-cü ildən sonra isə gündəliyin əsas elementləri Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh müqaviləsi, sərhədlərin delimitasiyası, qarşılıqlı ərazi bütövlüyünün tanınması, kommunikasiyaların açılması və dövlətlərarası münasibətlərin normallaşdırılması oldu.
Bu dəyişiklik 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda keçirilən Azərbaycan-Ermənistan sammitində daha aydın institusional çərçivə qazandı. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın iştirakı ilə sülh sazişinin razılaşdırılmış mətninin ilkin paraflanması baş verdi. Eyni zamanda ATƏT-in Minsk prosesi və əlaqəli strukturlarının bağlanması ilə bağlı birgə müraciət imzalandı. Tərəflər kommunikasiyaların açılmasının, o cümlədən Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında Ermənistan ərazisindən keçən bağlantının yaradılmasının vacibliyini də təsdiqlədilər.
Bu məqam xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki Minsk prosesinin ləğvi 1990-cı illərdən bəri mövcud olmuş vasitəçilik modelinin başa çatmasını rəsmiləşdirir. Bununla münaqişənin əvvəlki formatda beynəlxalq vasitəçilik predmetinə çevrilməsi əvəzinə, iki dövlət arasında birbaşa münasibətlərin normallaşdırılması əsas istiqamətə çevrilir.
2026-cı ildə sülh prosesi hansı mərhələdədir?
2026-cı ilin sentyabrına olan mənzərə göstərir ki, Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində əvvəlki illərlə müqayisədə daha sabit mərhələ yaranıb, lakin sülh prosesinin bütün hüquqi və siyasi elementləri hələ tamamlanmayıb.
2026-cı ilin iyulunda Reuters-ə danışan Azərbaycan Prezidentinin xarici siyasət məsələləri üzrə köməkçisi Hikmət Hacıyev iki ölkə arasında faktiki olaraq sülh şəraitinin yarandığını və ticarət əlaqələrinin inkişaf etdiyini bildirib. Bununla belə, Bakı Ermənistan Konstitusiyasında Azərbaycana qarşı ərazi iddiası kimi qiymətləndirdiyi müddəaların aradan qaldırılmasını yekun sülh sazişinin imzalanması üçün əsas məsələlərdən biri hesab edir.
Ermənistan tərəfi isə 2026-cı ilin avqustunda bəyan edib ki, Vaşinqtonda paraflanmış sülh sazişinin imzalanması və ratifikasiyası hələ qarşıda duran məsələlərdəndir. Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyan həmçinin sərhədlərin delimitasiyasının tam başa çatmadığını vurğulayıb.
Deməli, prosesin hazırkı vəziyyətini “müharibədən sülh müqaviləsinə keçid” mərhələsi kimi xarakterizə etmək olar. Burada mühüm fərq var: siyasi və praktiki baxımdan qarşıdurmanın intensivliyi əhəmiyyətli dərəcədə azalıb, lakin sülhün bütün hüquqi mexanizmlərinin tamamlanması ayrıca prosesdir.
Kommunikasiyalar: sülhün iqtisadi ölçüsü
Sülh prosesinin digər mühüm istiqaməti nəqliyyat və kommunikasiya layihələridir. 2025-ci il Vaşinqton deklarasiyası Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında Ermənistan ərazisindən keçəcək bağlantının yaradılmasını və bu istiqamətdə “TRIPP” layihəsi çərçivəsində işlərin aparılmasını nəzərdə tutur.
2026-cı ilin avqustunda yayılan ABŞ-Ermənistan-Azərbaycan birgə bəyanatında isə TRIPP layihəsinin artıq ilkin ideya mərhələsindən icra mərhələsinə keçdiyi, Ermənistan ərazisində mühəndislik araşdırmalarının başladığı və layihənin inkişafı üçün ABŞ-Ermənistan mexanizmlərinin formalaşdırıldığı bildirilib. Həmin sənəddə həmçinin Azərbaycan və Ermənistan arasında ticarət əlaqələrinin genişləndiyi və Azərbaycan tərəfindən Ermənistana neft məhsullarının tədarük edildiyi qeyd olunur.
Bu, sülhün yalnız siyasi sənədlər üzərində qurulmaması baxımından əhəmiyyətlidir. Əgər iki ölkə arasında iqtisadi və nəqliyyat əlaqələri genişlənirsə, qarşılıqlı asılılığın artması uzunmüddətli sabitliyə əlavə stimul yarada bilər.
Regionda geosiyasi balans da dəyişir
27 sentyabrdan başlayan prosesin nəticələri yalnız Bakı və İrəvan münasibətləri ilə məhdudlaşmır. Qarabağ münaqişəsinin hərbi mərhələsinin başa çatması Cənubi Qafqazda Rusiya, Türkiyə, İran, Avropa İttifaqı və ABŞ kimi aktorların roluna da təsir göstərib.
2020-ci ildən sonra Rusiya regionda sülhməramlı kontingent yerləşdirdi, lakin 2024-cü ildə həmin kontingentin Qarabağdan çıxarılması ilə regiondakı əvvəlki təhlükəsizlik modeli dəyişdi. ABŞ-ın 2025-ci il Vaşinqton sammitində daha fəal vasitəçi kimi çıxış etməsi isə sülh prosesinin geosiyasi çəkisini artırdı.
Beləliklə, Cənubi Qafqaz tədricən “münaqişənin həlli” modelindən “regional inteqrasiya və bağlantıların qurulması” modelinə doğru hərəkət edir. Bu prosesin gələcək nəticəsi həm Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərindən, həm də böyük regional aktorların yeni reallığa necə uyğunlaşacağından asılı olacaq.
27 sentyabrın siyasi mənası
Bu gün 27 sentyabrı yalnız 2020-ci ildə başlayan müharibənin ildönümü kimi qəbul etmək kifayət etmir. Onun siyasi əhəmiyyəti daha geniş tarixi ardıcıllıqda görünür.
1990-cı illərdə formalaşmış status-kvo 2020-ci ildə dağıldı. 2020-ci ilin nəticələri 2023-cü ildə Qarabağ üzərində Azərbaycanın tam suverenliyinin bərpasına aparan prosesi sürətləndirdi. 2023-cü ildən sonra isə əsas məsələ artıq Qarabağın statusu deyil, Azərbaycan və Ermənistan arasında dövlətlərarası münasibətlərin necə qurulacağı oldu. 2025-ci ildə Vaşinqtonda sülh sazişinin ilkin razılaşdırılması bu transformasiyanın diplomatik ifadəsinə çevrildi. 2026-cı ildə isə əsas məsələ həmin razılaşmanın tam hüquqi-siyasi mexanizmlərinin həyata keçirilməsidir.
Bu mənada 27 sentyabr 2020-ci il Azərbaycan üçün yalnız hərbi tarix deyil, siyasi transformasiyanın başlanğıc tarixidir. Həmin tarixdən başlayan proses Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində əvvəlki status-kvonun dəyişməsi ilə nəticələndi və nəticədə Cənubi Qafqazın gündəliyi münaqişədən sonrakı quruculuq, sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi, kommunikasiyaların açılması və sülh müqaviləsinə keçid məsələləri üzərində cəmləşdi.
Lakin yeni mərhələnin əsas sınağı artıq müharibəni dayandırmaq deyil, sülhü institusionallaşdırmaqdır. Sülh müqaviləsinin imzalanması və ratifikasiyası, sərhədlərin delimitasiya və demarkasiyasının tamamlanması, kommunikasiyaların işlək mexanizmə çevrilməsi və qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi bundan sonrakı mərhələnin əsas məsələləri olaraq qalır. 2026-cı ilin sentyabrına olan məlumatlar prosesdə ciddi irəliləyiş olduğunu, amma bütün bu məsələlərin hələ tam başa çatmadığını göstərir.
Nəticə etibarilə, 27 sentyabr 2020-ci ildən 2026-cı ilin sülh gündəliyinə qədər uzanan yol Cənubi Qafqazda hərbi qarşıdurmadan siyasi-diplomatik normallaşmaya keçidin mürəkkəb tarixidir. İndi əsas sual müharibənin kimin xeyrinə başa çatmasından daha çox, onun yaratdığı yeni reallığın necə dayanıqlı regional sülh və əməkdaşlıq sisteminə çevriləcəyidir.
Müşahidəçi
11:10 25.09.2026
Oxunuş sayı: 49
Siyasətin pərdəarxası
Rubrika Crossmedia.az Analitik İnformasiya Portalının "Yaradıcı layihələr" departamentinə daxildir.
