Hassidik yəhudilər: tarixi, inancları və İsrailə münasibətləri
Hassidik yəhudilər (Hasidik yəhudilər) Ortodoks yəhudiliyin XVIII əsrdə Şərqi Avropada yaranmış mistik-ruhani cərəyanına mənsub olan dindar yəhudilərdir. “Hasidim” sözü “dindarlar”, “sədaqətlilər” mənasını verir. Bu gün onlar əsasən ABŞ-də, xüsusilə Nyu-York metropoliten ərazisində, İsraildə və digər ölkələrdə böyük icmalar təşkil edirlər.
Mənşəyi və tarixi
Hassidizm XVIII əsrin ortalarında indiki Ukrayna ərazisində, Podolye regionunda, Medjiboj şəhəri ətrafında yaranıb. Hərəkatın qurucusu Rabbi İsrael ben Eliezer (təxminən 1698/1700–1760), daha çox Baal Şem Tov (“Yaxşı Adın Sahibi”, qısaca Beşt) kimi tanınır.
O, kabbalistik mistisizmə, xalq hekayələrinə və sadə insanların emosional-ruhani həyatına əsaslanan bir yanaşmanı təbliğ edirdi. Həmin dövrdə yəhudi cəmiyyəti Çmielnitski üsyanı (1648–1657), sonrakı müharibələr və iqtisadi çətinliklər nəticəsində zəifləmişdi. Formal və elit talmudik təhsilə fokuslanmış rəhbərlikdən fərqli olaraq, Baal Şem Tov Allaha “devekut” (yaxınlaşma, bağlanma) vasitəsilə gündəlik həyatda sevincli və ehtiraslı ibadəti vurğulayırdı.
Baal Şem Tovun ölümündən sonra onun şagirdləri, xüsusilə Dov Ber Mezritşer, hərəkatı geniş şəkildə yaydılar. XIX əsrdə Hassidizm Şərqi Avropa yəhudilərinin böyük hissəsini, bəzi təxminlərə görə təxminən yarısını əhatə edirdi.
Hərəkat müxtəlif “məhkəmələrə” (courts) və ya sülalələrə (dynasties) bölündü. Hər biri öz rebbesi (ruhani lider, tsaddik) ətrafında toplanırdı.
XX əsrin fəlakətləri, o cümlədən Birinci Dünya müharibəsi, rus inqilabları və xüsusilə Holokost Şərqi Avropa Hassidizmini demək olar ki, məhv etdi. Sağ qalan rebbələr və onların ardıcılları ABŞ-ə və İsrailə köçdülər. Burada hərəkat yenidən dirçəldi və bu gün “ikinci qızıl dövr”ünü yaşayır.
Əsas inanclar və həyat tərzi
Hassidik yəhudilər Torah və Talmud qaydalarına, yəni halaxaya, ciddi şəkildə riayət edən Ortodoks yəhudilərdir. Onları digər Ortodoks yəhudilərdən, məsələn, litvak/misnagdim ənənəsindən fərqləndirən əsas cəhətlər bunlardır:
- Ruhani liderlik: Hər sülalənin rebbesi (və ya admor) var. O, yalnız müəllim deyil, həm də mistik vasitəçi, məsləhətçi və bəzən “möcüzəli” fiqur kimi qəbul edilir. Liderlik adətən irsi olur.
- Devekut və sevincli ibadət: Allaha yaxınlaşma, dua, meditasiya, mahnı və rəqs vasitəsilə emosional dini təcrübə vurğulanır. Kabbalanın, xüsusilə Lurianik Kabbalanın populyarlaşdırılması mühüm rol oynayır.
- Cəmiyyət həyatı və izolyasiya: Yüksək doğum nisbəti, erkən evlilik, cinslərin ayrı həyatı, ənənəvi geyim, o cümlədən qara kostyum, ştreimel və ya fedora papaq, peis/sidelock, qadınlarda isə baş örtüyü və ya parik istifadəsi xarakterikdir. Gündəlik danışıqda Yidiş dilindən istifadə olunur və modern cəmiyyətdən mümkün qədər uzaq qalmağa çalışılırlar.
- Təhsil və praktika: Oğlanlar üçün yeshiva, yəni Torah təhsili prioritetdir. Qızlar üçün isə ailə və ev həyatı əsas istiqamətlərdən biridir. Dünyəvi təhsil məhdud ola bilər.
Bu gün əsas sülalələr arasında Satmar, Chabad-Lubavitch (Lubaviç), Ger (Gur), Belz, Bobov, Vizhnitz, Breslov və digərləri var. Chabad digərlərinə nisbətən daha açıq və missioner xarakterlidir. Satmar isə daha izolyasionist mövqedədir.
Hassidizm daha geniş Haredi (ultra-Ortodoks) kateqoriyasının bir hissəsidir. Lakin bütün Haredilər Hassidik deyil. Məsələn, litvak yeshiva dünyası ayrıca qolu təşkil edir.
Nə üçün bir çoxu ABŞ-də yaşayır?
Holokostdan sonra sağ qalan Hassidik icmaların böyük hissəsi ABŞ-ə, xüsusilə Nyu-Yorka köçdü. Bunun bir neçə səbəbi var.
- Dini azadlıq və təhlükəsizlik: ABŞ-də dini praktikaya dövlət müdaxiləsi minimal idi. Avropada yaşanan təqiblər və dağıntılardan sonra bu amil xüsusilə mühüm idi.
- İqtisadi və sosial imkanlar: Sağ qalan rebbələr, o cümlədən Satmarın Yoel Teitelbaum, Lubaviçin Yosef Yitzchak Schneersohn və daha sonra Menachem Mendel Schneerson Nyu-Yorkda, xüsusilə Williamsburg, Borough Park/Boro Park və Crown Heights ərazilərində icmalar qurdular. Burada öz məktəblərini, sinaqoqlarını, sosial xidmətlərini və iqtisadi şəbəkələrini yarada bildilər.
- Demoqrafik dirçəliş: Yüksək doğum nisbəti sayəsində icmalar sürətlə böyüdü. Bu gün ABŞ-dəkı Haredi əhalisinin, təxminən 500–650 min nəfərin, mühüm hissəsi Hassidikdir. Ən böyük mərkəzlər arasında Brooklyn, o cümlədən Boro Park, Williamsburg və Crown Heights, eləcə də Monsey, Kiryas Joel və digər Nyu-York və Nyu-Cersi ətrafı yaşayış məntəqələri var. Lakewood isə daha çox yeshivish icması ilə tanınır, lakin burada Hassidik elementlər də mövcuddur.
ABŞ-dəkı Hassidimlər çox vaxt öz “shtetl” (kiçik yəhudi şəhərciyi) modellərini qoruyub saxlayırlar. Yidiş dilində danışır, modern mədəniyyətdən uzaq qalır və daxili sosial nəzarəti güclü saxlayırlar.
Bəzi qruplar, xüsusilə Satmar, İsraillə müqayisədə ABŞ-i daha “neytral” və dini baxımdan daha təhlükəsiz hesab edirdilər.
İsrailə münasibət: “qarşıdırlar” demək dəqiq deyil
Hassidik və ümumiyyətlə Haredi yəhudilərin İsrailə münasibəti vahid deyil. Bu məsələdə geniş spektr mövcuddur.
Antisionist qruplar
Ən sərt antisionist qruplar arasında Satmar, ən böyük və nüfuzlu antisionist Hassidik sülalə, və daha kiçik Neturei Karta qrupu yer alır. Onlar müasir İsrail dövlətinin qurulmasını dini baxımdan qadağan hesab edirlər.
Onların əsas arqumentləri bunlardır:
- Talmudik “Üç and” (Shalosh Shevuot): Yəhudilər qüvvə ilə Kənan torpağına qayıtmamalı, millətlərə qarşı qalxmamalı və “sonu” tələsdirməməlidirlər.
- Sionizmə münasibət: Sionizm dünyəvi milli ideologiya kimi Torahı əvəz edir və dini həyatı zəiflədir.
- Satmarın dini mövqeyi: Satmar rebbesi Yoel Teitelbaumın əsərləri, xüsusilə Vayoel Moshe və digər yazıları bu mövqeni sistemləşdirib.
Onlar İsrail hökumətini, seçkiləri və bəzi hallarda dövlət yardımını rədd edir, lakin torpağın özünü müqəddəs sayır və orada yaşaya bilərlər.
Neturei Karta isə bəzən İsrailin düşmənləri ilə açıq əməkdaşlıq edir. Satmar isə bunu rədd edir və yəhudi qanının tökülməsinə qarşıdır.
Qeyri-sionist və praqmatik qruplar
Əksər Hassidik sülalələr, o cümlədən Ger, Belz, Vizhnitz və Bobov, sionizmi ideoloji baxımdan qəbul etmir, lakin İsrail dövlətinin reallığını tanıyır.
Onlar İsraildə yaşayır, siyasi partiyalarda, o cümlədən Agudat Yisrael və United Torah Judaism-də iştirak edir, dövlət büdcəsindən yararlanır və bəzi hallarda ordudan azadlıq üçün lobbi aparırlar.
Onlar “sionist” deyillər, lakin “anti-yəhudi” və ya İsrail dövlətinin məhvini istəyən qüvvələr kimi də təqdim edilə bilməzlər.
Daha müsbət münasibət
Chabad-Lubavitch İsrailə daha isti yanaşır, orada aktiv fəaliyyət göstərir və bəzi messianik elementlər daşıyır.
Bir çox Hassidim İsrail torpağını müqəddəs sayır, onu ziyarət edir və yəhudi həyatının qorunmasına dəstək verir. Bununla yanaşı, dünyəvi sionizmi tənqid edə bilərlər.
Beləliklə, “Hassidik yəhudilər İsrailə qarşıdır” ümumiləşdirməsi yanlışdır. Yalnız müəyyən sülalələr, əsasən Satmar və ona bənzər sərt antisionist qruplar, açıq şəkildə antisionist mövqedədir. Digərləri isə praqmatik və ya neytral münasibət sərgiləyirlər.
Bir çox Hassidik yəhudi İsraildə yaşayır və burada demoqrafik baxımdan böyüyür. Məsələn, Ger İsraildə ən böyük Hassidik sülalələrdən biridir.
Onların mövqeyi əsasən siyasi deyil, teoloji-dini əsaslara söykənir və yəhudilərə qarşı nifrətlə qarışdırılmamalıdır.
Hassidik yəhudilər XVIII əsrdə Şərqi Avropada yaranmış ruhani oyanışın mirasçılarıdır. Onlar müasir dünyada ənənəvi, mistik və cəmiyyət mərkəzli yəhudi həyatını qoruyub saxlamağa çalışırlar.
ABŞ-də məskunlaşmaları Holokostdan sonrakı sağ qalma və dini azadlıq axtarışının nəticəsidir. İsrailə münasibətləri isə sülalədən sülaləyə dəyişir və antisionist mövqedən praqmatik qəbula qədər uzanır.
Bu icmalar yüksək doğum nisbəti və daxili birlik sayəsində böyüməyə davam edir və müasir yəhudiliyin ən görünən, eyni zamanda ən izolyasionist hissələrindən birini təşkil edirlər.
Onların həyat tərzi, inancları və siyasi mövqeləri mürəkkəbdir və sadə stereotiplərlə izah oluna bilməz.
Nigar Xəlilli
20:50 12.09.2026
Oxunuş sayı: 53
