28 iyun 1919 – Versal Sülh Müqaviləsinin imzalanması
1919-cu il iyunun 28-də Versal Sülh Müqaviləsi Fransanın Versal şəhərində yerləşən Versal Sarayının məşhur Güzgülər zalında imzalandı. Bu müqavilə Birinci Dünya müharibəsindən sonra qalib dövlətlərlə məğlub Almaniya arasında bağlanmış ən mühüm sülh sazişi idi. Müqavilənin hazırlanmasında əsas rolu qalib dövlətlər – Fransa, Böyük Britaniya, Amerika Birləşmiş Ştatları və İtaliya oynayırdı. Danışıqlarda ümumilikdə 30-dan çox dövlət iştirak etsə də, Almaniyaya şərtlərin hazırlanmasında söz hüququ verilməmişdi.
Müqavilənin imzalanma tarixi xüsusi rəmzi məna daşıyırdı. Belə ki, düz beş il əvvəl – 28 iyun 1914-cü ildə Frans Ferdinandın Sarayevo şəhərində qətlə yetirilməsi Birinci Dünya müharibəsinin başlanmasına səbəb olmuşdu. Buna görə də qalib dövlətlər sülh müqaviləsini eyni gündə imzalamağı simvolik hesab edirdilər.
Müqaviləyə əsasən Almaniya müharibənin başlanmasına görə tam məsuliyyət daşıyan dövlət kimi tanındı. Bu müddəa tarixdə "Müharibə günahı maddəsi" adı ilə məşhur olmuşdur. Almaniya qalib dövlətlərə milyardlarla qızıl marka həcmində təzminat ödəməyə məcbur edildi. Bundan başqa, Almaniyanın ordusu 100 min nəfərlə məhdudlaşdırıldı, ümumi hərbi xidmət ləğv edildi, tank, ağır artilleriya, hərbi aviasiya və sualtı qayıqlar saxlamaq qadağan olundu. Reyn çayının qərb sahili hərbsizləşdirilmiş zona elan edildi.
Ərazi baxımından da Almaniya ciddi itkilərə məruz qaldı. Fransa Elzas-Lotaringiya bölgəsini geri aldı. Polşa yenidən müstəqillik qazandı və Baltik dənizinə çıxış əldə etmək üçün Almaniyanın bəzi torpaqları ona verildi. Dansiq (indiki Qdansk) azad şəhər statusu aldı. Almaniyanın Afrikadakı və Sakit okeandakı müstəmləkələri isə qalib dövlətlərin mandat idarəçiliyinə keçdi.
Versal Müqaviləsi yalnız Almaniyanın taleyini deyil, bütövlükdə Avropanın siyasi xəritəsini dəyişdirdi. Müharibədən sonra Millətlər Liqası yaradıldı. Bu təşkilatın əsas məqsədi dövlətlər arasında münaqişələrin sülh yolu ilə həll olunması, kollektiv təhlükəsizliyin təmin edilməsi və yeni dünya müharibəsinin qarşısının alınması idi. Lakin təşkilatın hərbi gücə malik olmaması və bəzi böyük dövlətlərin ona qoşulmaması onun fəaliyyətini zəiflətdi.
Versal müqaviləsinə münasibət müxtəlif idi. Fransa Almaniyanın gələcəkdə yenidən təhlükə yaratmaması üçün daha sərt tədbirlərin görülməsini istəyirdi. Əksinə, Vudro Vilson daha ədalətli və uzunmüddətli sülhün tərəfdarı idi. Almaniyada isə müqavilə son dərəcə alçaldıcı hesab edilirdi. Ağır iqtisadi öhdəliklər, yüksək təzminatlar və ərazi itkiləri ölkədə inflyasiyanın, işsizliyin və siyasi böhranın dərinləşməsinə səbəb oldu. Bu narazılıq sonradan radikal siyasi qüvvələrin güclənməsi üçün əlverişli şərait yaratdı.
Versal müqaviləsinin sərt şərtləri Avropada uzunmüddətli sabitlik yaratmaq əvəzinə yeni qarşıdurmaların əsasını qoydu. Bu narazılıqların nəticəsində Almaniyada revanşist ideyalar geniş yayıldı və nəticədə 1939-cu ildə İkinci Dünya müharibəsi başladı. Buna görə də Versal Sülh Müqaviləsi həm Birinci Dünya müharibəsinin rəsmi sonunu elan edən sənəd, həm də XX əsrin sonrakı siyasi hadisələrinə böyük təsir göstərən mühüm tarixi dönüş nöqtəsi hesab edilir.
Qeyd edək ki, bu müqavilə beynəlxalq hüquq, diplomatiya və müharibədən sonrakı sülh quruculuğu sahəsində ən mühüm sənədlərdən biri kimi tarixdə qalmaqdadır. Onun müsbət və mənfi nəticələri bu gün də tarixçilər və siyasətşünaslar tərəfindən geniş şəkildə araşdırılır və müzakirə olunur.
Fatimə Məmmədova
20:00 28.06.2026
Oxunuş sayı: 56
