Bakının köhnə küçə adları bizə nə danışır?
Onlar sadəcə lövhələrdə qalan, zamanın küləyi ilə silinmiş sözlər deyil. Onlar şəhərin yaddaşıdır. Daşlara, divarlara, yaşlıların dilinə hopmuş, bəzən rəsmi adlardan daha möhkəm tutunan bir yaddaş.
Gəzirsən Bakını. Nizami küçəsinə çıxırsan, amma dilin “Torqova” deyir. Füzuliyə dönürsən, amma qulağında hələ də “Basin” səslənir. İstiqlaliyyətdən keçirsən, amma ürəyində hələ “Kommunistskaya”nın soyuq, ciddi ahəngi var. Bu adlar sadəcə köhnəlik deyil. Onlar şəhərin neçə dəfə dərisini dəyişdiyini, amma ruhunu heç vaxt tam itirmədiyini göstərir.
XIX əsrin ikinci yarısı. Neftin qoxusu hələ havada yenicə gəzir. Küçələr çox vaxt sadə, funksional adlar daşıyırdı: Vokzalnaya, Telefonnaya, Bazarnaya, Torgovaya, Bolşoy Morskoy… Onlar şəhərin nə ilə yaşadığını deyirdi. Dəmir yolu gəldi — Vokzalnaya doğuldu. İlk telefon dirəkləri qalxdı — Telefonnaya adlandı. Ticarət canlandı — Torgovaya oldu. Bu adlar imperiyanın, sənayenin, praktik həyatın dilindəydi. Sonra isə Romanovlar sülaləsinin 300 illiyi gəldi və eyni küçə Romanovski prospekti oldu. Bir neçə il sonra isə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti doğuldu və o küçəyə Uilyam Lindleyin — Şollar suyunu Bakıya gətirən ingilis mühəndisin adı verildi. Bir küçənin özündə dörd dövr: sənaye, imperiya, müstəqillik, sonra isə yenidən…
1920-ci il. Hər şey dəyişdi. Adlar da. Nikolayevskaya — Kommunisticheskaya oldu. Bolşoy Morskoy — Kirov. Basin — Füzuli. Birja — Azadlıq, sonra Üzeyir Hacıbəyov. Bu dəyişikliklər sadəcə lövhə dəyişikliyi deyildi. Bu, ideologiyanın küçələrə hopması idi. Şəhər öz dilini unutdurulmaq istəyirdi. Amma xalq unutmurdu. “Paralelni”, “Kanalnı”, “Zavod”, “Sallaqxana”, “İzlivnoy”… Bu adlar rəsmi siyahılardan çıxarılanda belə, dilin altında yaşamağa davam edirdi. Çünki onlar ideologiyadan yox, həyatdan doğulmuşdu. Relyefdən, peşədən, məhəllədən, yaddaşdan.
Sonra 1991 gəldi. Yenə dəyişiklik. Kommunisticheskaya — İstiqlaliyyət. 28 Aprel — 28 May. Kirov — Bülbül. Bir çox küçə Azərbaycanın şairlərinə, bəstəkarlarına, şəhidlərinə, alimlərinə verildi. Bu dəfə adlar ideologiyanı yox, kimliyi bərpa edirdi. Amma maraqlısı odur ki, bəzi yerlərdə hələ də “köhnə ad” daha möhkəmdir. Yaşlı nəsil “Basin” deyəndə, gənc nəsil “Füzuli” başa düşür. Bu, sadəcə ad deyil. Bu, nəsillər arasında gizli bir körpüdür.
Bakının köhnə küçə adları bizə nə danışır?
Onlar deyir ki, şəhər heç vaxt tək bir dövrdə donub qalmayıb. Hər dövr öz damğasını vurub: çar Rusiyası — praktik və imperiya adları; Cümhuriyyət — qısa, amma dəyərli bir an; Sovet dövrü — ideoloji təmizləmə; müstəqillik — milli yaddaşa dönüş. Amma ən vacibi odur ki, xalqın dili bu damğaları həmişə süzgəcdən keçirib. Rəsmi ad dəyişəndə belə, “Torqova” qalıb, “Paralelni” qalıb, “Basin” qalıb.
Bu adlar bizə xəbərdarlıq da edir: yaddaş zəif olanda, ideologiya asanlıqla yerini tutur. Amma yaddaş güclü olanda, hətta ən sərt lövhələr belə, xalqın dilində əriyib gedir.
Bu gün Bakının küçələrində gəzəndə, rəsmi lövhəyə baxıb keçmək olar. Amma bir az yavaşlasan, qulağını kəsib tutsan, o köhnə adlar hələ də danışır. Onlar deyir: “Biz burada idik. Sən də varsan. Bu şəhər heç vaxt yalnız sənin gördüyün şəhər olmayıb. O, həmişə daha dərin, daha çox qatlı olub.”
Və bəlkə də məhz buna görə bu adlar hələ də yaşayır. Çünki onlar şəhərin ruhunu daşıyır — dəyişən, amma unutmayan ruhunu.
Zeynəb Həsən
19:45 28.09.2026
Oxunuş sayı: 45
