Ermənistan Xəzər dənizini çirkləndirməyə davam edir
Transsərhəd çayların ekoloji təhlükəsizliyi son illərdə region üçün ən həssas və strateji məsələlərdən birinə çevrilib. Xüsusilə Ermənistandan başlayaraq Azərbaycan ərazisinə daxil olan su hövzələrinin çirklənməsi ilə bağlı səslənən narahatlıqlar təkcə ekoloji deyil, həm də iqtisadi, kənd təsərrüfatı və ictimai sağlamlıq baxımından ciddi müzakirə mövzusudur.
Azərbaycan tərəfi dəfələrlə bildirib ki, Ermənistanın sərhədyanı ərazilərində fəaliyyət göstərən dağ-mədən müəssisələrinin fəaliyyəti nəticəsində formalaşan tullantıların və emissiyaların transsərhəd çaylara təsiri regionun su təhlükəsizliyi üçün risk yaradır. Xüsusilə Oхçuçay üzərindən daxil olan çirklənmənin Araz və Kür hövzəsinə, son nəticədə isə Xəzər dənizinə qədər uzana biləcək ekoloji təsirlər doğura biləcəyi ilə bağlı narahatlıqlar vaxtaşırı gündəmə gətirilir.
Bu fonda əsas sual ondan ibarətdir ki, Ermənistan ərazisindən daxil olan və çay hövzələrinin çirklənməsinə səbəb olduğu iddia edilən sənaye tullantılarının qarşısının alınması üçün hansı mexanizmlər tətbiq olunmalıdır? Problemin həlli üçün regional əməkdaşlıq, beynəlxalq monitorinq və ekoloji nəzarət mexanizmləri nə dərəcədə effektiv ola bilər?
Mövzu ilə bağlı ekspertlər Crossmedia.az-a açıqlama veriblər:
Milli Məclisin deputatı Rövşən Muradov açıqlamasında qeyd edib ki, Ermənistan ərazisində fəaliyyət göstərən bəzi dağ-mədən sənayesi müəssisələrinin yaratdığı ekoloji risklər uzun illərdir Azərbaycan üçün ciddi narahatlıq mənbəyi olaraq qalır: “Xüsusilə Oxçuçay hövzəsində müşahidə edilən çirklənmə faktları göstərir ki, məsələ artıq ayrı-ayrı su obyektlərinin vəziyyəti ilə məhdudlaşmır və bütövlükdə regionun ekoloji təhlükəsizlik arxitekturasına təsir göstərən strateji problem xarakteri daşıyır. Müasir dövrdə su ehtiyatları enerji resursları qədər mühüm geosiyasi amil hesab olunur. Dünyanın müxtəlif bölgələrində müşahidə edilən iqlim dəyişiklikləri, quraqlıq proseslərinin intensivləşməsi və şirin su ehtiyatlarının azalması fonunda transsərhəd çayların qorunması milli təhlükəsizliyin ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilmişdir. Bu baxımdan Oxçuçayın çirkləndirilməsi yalnız ekoloji normanın pozulması kimi deyil, aşağı axında yerləşən dövlətlərin təbii resurslarının keyfiyyətinə və təhlükəsizliyinə təsir göstərən məsuliyyətsiz fəaliyyət kimi qiymətləndirilməlidir. Problemin ən təhlükəli tərəfi onun zəncirvari təsir mexanizmində özünü göstərir. Çünki Oxçuçaya daxil olan çirkləndirici maddələr yalnız bir çay hövzəsində qalmır. Bu proses Araz çayına, daha sonra Kür hövzəsinə və nəticə etibarilə Xəzər dənizinin ekoloji sisteminə qədər uzanan mürəkkəb təsirlər yaradır. Başqa sözlə, söhbət bir su mənbəyinin deyil, bütöv bir hidroloji sistemin ekoloji dayanıqlılığından gedir. Bu isə problemin regional miqyasını və beynəlxalq əhəmiyyətini daha aydın nümayiş etdirir”.
Deputat əlavə edib ki, məsələyə iqtisadi aspektdən yanaşdıqda risklərin miqyası daha aydın görünür: “Çünki su ehtiyatlarının çirklənməsi kənd təsərrüfatında məhsuldarlığın azalmasına, torpaq fondunun deqradasiyasına, içməli suyun təmizlənməsi xərclərinin artmasına və biomüxtəlifliyin zəifləməsinə səbəb olur. Nəticədə dövlət əlavə maliyyə yükü ilə üzləşir, ekoloji zərərin kompensasiyası üçün daha çox resurs sərf etməli olur. Bu mənada ekoloji çirklənmə təkcə təbiətə vurulan zərər deyil, həm də iqtisadi potensialın aşınması və milli inkişaf imkanlarının məhdudlaşması deməkdir. Hesab edirəm ki, Azərbaycan bu məsələni yalnız ekoloji müstəvidə deyil, beynəlxalq hüquq və regional təhlükəsizlik kontekstində də davamlı şəkildə gündəmdə saxlamalıdır. Transsərhəd suların çirkləndirilməsi ilə bağlı beynəlxalq konvensiyaların müddəaları əsasında monitorinq mexanizmləri gücləndirilməli, beynəlxalq ekspert qurumlarının iştirakı ilə müstəqil qiymətləndirmələr aparılmalı və ekoloji məsuliyyət prinsiplərinin tətbiqi istiqamətində ardıcıl diplomatik fəaliyyət davam etdirilməlidir. Əslində Oxçuçay ətrafında baş verənlər XXI əsrin ən mühüm çağırışlarından birini xatırladır: gələcəyin mübarizəsi təkcə enerji resursları uğrunda deyil, həm də sağlam ekosistemlərin, təmiz su ehtiyatlarının və ekoloji dayanıqlılığın qorunması uğrunda olacaq. Buna görə də Azərbaycanın qaldırdığı bu məsələ yalnız milli maraqların müdafiəsi deyil, bütövlükdə regionun ekoloji gələcəyinin qorunmasına yönəlmiş məsuliyyətli və uzaqgörən dövlət mövqeyinin ifadəsidir”.
Ekoloq Sadiq Həsənov isə açıqlamasında qeyd edib ki, belə bir vəziyyətlə biz dəfələrlə qarşılaşmışıq: “Çünki dağ-mədən sənayesi həddindən artıq su tələb edən sahələrdən biridir. Məsələn, 1 qram qızılın digər metallardan ayrılaraq təmizlənməsi üçün təxminən 2000–3000 litr su tələb olunur. Yəni bu, çox böyük su potensialı tələb edən bir sahədir. Həmin sular da filizin tərkibində olan qarışıq maddələrlə çirkləndirilir, həddindən artıq çirklənməyə məruz qalır. Sonradan isə bu çirklənmiş sular çaylara axıdılır. Ümumiyyətlə, mədən sənayesi təkcə Ermənistanda deyil, bir çox ölkələrdə ətraf mühitə kifayət qədər ciddi zərər verən sahələrdən hesab olunur. Ermənistanda isə son dövrlərdə vəziyyət müəyyən qədər stabilləşmişdi. Belə ki, mədən sənayesində istifadə olunan suların təkrar istifadəsi və dövriyyəyə qaytarılması istiqamətində müəyyən addımlar atılırdı. Amma görünür ki, bu hallar yenidən baş veribsə, deməli orada çirklənmə səviyyəsi yenidən yüksəlib”.
Ekoloq əlavə edib ki, bu isə Oхçuçayın çirkləndirilməsi deməkdir və burada bir sıra təhlükəli maddələrdən söhbət gedir: “Ağır metallar – arsen, civə, qurğuşun, mis, kadmium kimi zəhərli maddələr mövcuddur. Xüsusilə kadmium, qurğuşun və civə qadağan olunmuş və yüksək təhlükə yaradan ağır metallardır. Onların çox az miqdarı belə suda ciddi çirklənməyə səbəb ola bilir. Əgər bu proses yenidən yaranıbsa, Oхçuçay təbii ki, yenidən çirklənə bilər. Oхçuçay da sonradan Araz çayına axır və Araz hövzəsinə daxil olduqdan sonra nəticə etibarilə həmin sular Xəzər dənizinə qovuşur. Bu isə daha geniş ekoloji təsirlərə səbəb ola bilər. Bu mövzunu biz dəfələrlə müzakirə etmişik. Hətta torpaqlarımız işğal altında olduğu dövrdə belə, İranda da bu proseslə bağlı ciddi narahatlıqlar yaranmışdı. Dövlət səviyyəsində və ictimaiyyət arasında narahatlıqlar var idi ki, Oхçuçaydan gələn çirklənmiş sular həmin ərazilərdə torpaqları həddindən artıq çirkləndirir. Düşünürəm ki, əgər vəziyyət həqiqətən belədirsə, bu məsələni beynəlxalq müstəvidə və Ermənistanla müvafiq platformalarda müzakirə etmək lazımdır. Orada monitorinqlər təşkil olunmalıdır və bizim Ekologiya və Təbii Sərvətlər istiqaməti üzrə nümayəndələrimizin də həmin prosesdə iştirakı təmin olunmalıdır. Əgər nümayəndələr iştirak edə bilsələr, bu daha düzgün olar ki, vəziyyəti yerində müşahidə etmək, ölçmələr aparmaq və real nəticələri qiymətləndirmək mümkün olsun. Bu istiqamətdə addımlar atılarsa, düşünürəm ki, müəyyən effektiv nəticələr əldə etmək mümkün ola bilər”.
Ayhan
11:07 20.06.2026
Oxunuş sayı: 67
