Azov dənizizində əslində nə baş verib?- Kiyevin Bakıya təzminat ödəməsi məsələsi gündəmdədir
Azov dənizində hücuma məruz qalmış gəmilərdəki Azərbaycan vətəndaşlarının cənazələri ölkəyə gətirilib. Artıq məlum olduğu kimi, iyunun 5-də Azov dənizində dron hücumları nəticəsində "Natra" və "Zirkon" yük gəmilərində olan 25 nəfər Azərbaycan vətəndaşından 4-ü yaralanıb, 4-ü isə həlak olub. Həmçinin bildirilib ki, sözügedən gəmilər Azərbaycan dövlətinə məxsus deyil. Bu hadisə ciddi müzakirələrə səbəb olub. Hadisənin coğrafi baxımdan Ukrayna ərazisində baş verməsi məsuliyyət və hüquqi yanaşmalarla bağlı sualları yenidən gündəmə gətirib. Ukrayna hansısa konpensassiya ödəməlidirmi?Bəs bu halda yanaşma necə olmalıdır? Hadisənin müharibə şəraitində və mübahisəli ərazidə baş verməsi Ukraynanın diplomatik səviyyədə üzrxahlıq etməsini və ya kompensasiya ödəməsini zəruri edirmi?
Mövzu ilə bağlı Milli Məclisin deputatı Bəhruz Məhərrəmov Crossmedia.az-a açıqlama verib:
“Azov dənizində baş verən və həmvətənlərimizin ölümü ilə nəticələnən faciə, həqiqətən, hər birimizi dərindən sarsıdan və beynəlxalq hüququn ən həssas məqamlarına toxunan bir hadisədir. Mülki dənizçilərin münaqişə zonasında hədəfə çevrilməsi həm insani, həm də hüquqi baxımdan böyük bir faciədir.
Beynəlxalq hüquqa, xüsusilə 1949-cu il Cenevrə konvensiyalarına görə, münaqişə tərəfləri mülki obyektləri və mülki şəxsləri hədəf almamalıdır. Təbii ki, araşdırmaların nəticəsini gözləmək lazımdır. Lakin əgər hücum bilərəkdən mülki gəmiyə edilibsə, bu, beynəlxalq hüququn pozulmasıdır və dövlətin məsuliyyətini yaradır.
Aydındır ki, müharibə aparan tərəf gəmini hərbi təyinatlı obyekt, məsələn, silah daşıyan və ya rəqibə logistik dəstək verən vasitə kimi identifikasiya etdiyini və ya bunun bir koordinat səhvi olduğunu iddia edə bilər, yaxud reallıqda da belə ola bilər. Lakin bu, mülki şəxslərin ölümünə görə mənəvi və hüquqi məsuliyyəti tamamilə aradan qaldırmır".
O bildirib ki, dəniz hüququnda ən kritik məqamlardan biri gəminin hansı ölkənin bayrağı altında üzməsidir: "Azərbaycan vətəndaşları fərdi müqavilə ilə, yəni muzdlu dənizçi kimi xarici gəmidə çalışıblar. Gəmi hansı ölkənin bayrağı altında hərəkət edirdisə, hüquqi baxımdan həmin gəmi həmin dövlətin "təbəəsi" və ərazisi sayılır. Bu halda Ukrayna tərəfi haqlı olaraq iddia edə bilər ki, onun hədəfi birbaşa Azərbaycan vətəndaşları deyil, müharibə apardığı tərəfin gəmisi və ya logistikası olub. Aydındır ki, Ukrayna-Azərbaycan münasibətlərinin inkişaf tendensiyası da xeyli dərəcədə əminlik ifadə edir ki, soydaşlarımız məhz azərbaycanlı olduğuna görə hədəfə alınmayıb. Yəni, hücum birbaşa Azərbaycan dövlətinə qarşı deyil, gəminin mənsub olduğu dövlətə qarşı bir hərbi akt statusu daşıyır".
Deputat əlavə edib ki, kompensasiya və üzrxahlıq presedentləri baxımından yanaşsaq, insidentdə aktiv müharibə zonasından və rəsmi dövlət missiyası daşımayan mülki şəxslərdən söhbət gedir: “Ukrayna rəsmi olaraq bu zərbəni tamamilə hərbi hədəfə yönəlmiş qanuni aksiya kimi qələmə verərsə, kompensasiya və ya üzrxahlıq tələbini rədd etməyə çalışacaq. Aydındır ki, Azərbaycan Konstitusiyasının 53-cü maddəsinin III hissəsinə uyğun olaraq, dövlət xaricdəki vətəndaşlarının hüquqi müdafiəsinə təminat verir və bu hadisədə Bakı müəyyən hüquqi mexanizmləri işə salmaq, məsələn, Azərbaycan XİN Ukrayna tərəfindən hadisənin şəraitinin tam və şəffaf şəkildə araşdırılmasını və rəsmi izahat verilməsini tələb etmək hüququna malikdir. Həmçinin, ex-gratia baxımından kompensasiya təcrübəsi mümkündür. Daha aydın formada desək, Ukrayna hüquqi məsuliyyəti tam boynuna almasa belə, diplomatik münasibətlərin ruhuna uyğun olaraq, həlak olanların ailələrinə təqsiri rəsmən boynuna almadan – humanitar əsaslarla təzminat ödəyə bilər. Beynəlxalq praktikada tamamilə könüllü və humanitar əsaslarla qarşı tərəfə edilən bu tip xoşməramlı ödənişlərə tez-tez rast gəlinir. Həmçinin, həlak olanların ailələri və ya gəmi sahibi beynəlxalq məhkəmələrdə, məsələn, İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsi və ya müvafiq arbitrajlarda Ukrayna dövlətinə qarşı iddia qaldıra bilərlər. Aydındır ki, bu proseslərin aydınlaşması üçün zaman və ciddi araşdırma zəruridir və baxış rakursu gəminin statusu və hücumun şəraitinin rəsmi istintaqla sübuta yetirilməsindən asılı olacaq. Lakin dəyişməyən bir reallıq var ki, bu faciə rəsmi Bakı və Kiyev arasındakı münasibətlərin pisləşməsi və ya düşmənçilik kontekstində deyil, aktiv müharibə zonasının yaratdığı acı bir hərbi-logistik reallıq kimi qiymətləndirilməlidir. Tərəflər arasında hər hansı siyasi ziddiyyət yoxdur və hadisə iki ölkənin diplomatik tərəfdaşlığına kölgə salmamalıdır. Məsələ sırf beynəlxalq humanitar hüquq çərçivəsində, mülki şəxslərin mühafizəsi və humanitar kompensasiya müstəvisində həllini tapmalıdır. Həmçinin bu acı təcrübə vətəndaşlarımızın riskli zonalar barədə xəbərdarlıqlara daha ciddi yanaşmasının zəruriliyini ortaya qoyur”.
Politoloq Elxan Şahinoğlunun fikrincə isə nəzərə almaq lazımdır ki, Azov dənizi hazırda müharibə və təhlükə riski yüksək olan bölgələrdən biridir: "Rusiya tərəfindən işğal altında olan ərazilərdə Ukrayna öz hərbi hədəflərinə qarşı əməliyyatlar həyata keçirir, o cümlədən həmin istiqamətdə hərəkət edən hərbi obyektlərə zərbələr endirilir. Belə təhlükəli zonalara mülki şəxslərin və xüsusilə Azərbaycan vətəndaşlarının getməməsi daha məqsədəuyğun hesab olunur. Rusiya ordusunda xidmət edən və ya həmin ərazilərdə olan şəxslər üçün də risk yüksəkdir və bu kimi acı xəbərlər ortaya çıxır. Eyni zamanda, kompensasiya və məsuliyyət məsələləri beynəlxalq hüquq normaları və hadisənin konkret şəraiti əsasında qiymətləndirilməlidir. Çünki söhbət Ukrayna ərazisində, lakin müharibə şəraitində və işğal faktoru olan bir zonada baş verən hadisələrdən gedir".
Ayhan
16:36 11.06.2026
Oxunuş sayı: 63
