28 aprel 1920-ci il: Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutu
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC) 1918-ci il mayın 28-də Tiflisdə elan edilmişdir. Bu, Müsəlman Şərqində ilk parlamentli demokratik respublika idi. Cümhuriyyət 23 ay fəaliyyət göstərmiş, bu müddətdə dövlət idarəçiliyinin əsas institutlarını — parlamenti, hökuməti və məhkəmə sistemini qurmuşdu.
Parlamentdə Azərbaycan ərazisində yaşayan müxtəlif etnik qrupların nümayəndələri təmsil olunmuş, 145 iclas keçirilmiş və 230-dan artıq qanun qəbul edilmişdir.
Hökumət əvvəlcə Tiflisdə, sonra Gəncədə, 1918-ci il sentyabrın 17-dən etibarən isə Bakıda yerləşmişdir.
AXC dövründə bir sıra mühüm addımlar atılmışdır: qadınlara seçki hüququ verilmiş, təhsilin milliləşdirilməsi istiqamətində işlər aparılmış, Bakı Dövlət Universitetinin açılması qərara alınmışdır.
Xarici siyasətdə beynəlxalq tanınma əldə edilmiş, bir sıra ölkələrlə diplomatik əlaqələr qurulmuşdur. Paris Sülh Konfransı çərçivəsində Azərbaycanın müstəqilliyi de-fakto tanınmışdır.
Hərbi sahədə milli ordu formalaşdırılmış, lakin ölkə daxili və xarici çətinliklər (o cümlədən Qarabağ və Zəngəzurda erməni silahlı qüvvələrinin fəaliyyəti) bu prosesi mürəkkəbləşdirmişdir.
1920-ci ilin əvvəllərində vəziyyət
1920-ci ilin baharında Cümhuriyyətin vəziyyəti gərgin idi. Rusiyada vətəndaş müharibəsi davam edirdi, bolşeviklər Qafqaza doğru irəliləyirdilər.
Azərbaycan daxilində iqtisadi problemlər, siyasi qütbləşmə və hərbi təhdidlər mövcud idi. Azərbaycan ordusunun əsas qüvvələri Qarabağ istiqamətində cəmləşmişdi, çünki erməni silahlı dəstələrinin fəaliyyəti davam edirdi. Şimal sərhədlərinin müdafiəsi üçün kifayət qədər qüvvə ayrılmamışdı.
Bolşevik Rusiyası (RSFSR) tərəfindən XI Qızıl Ordu Azərbaycana hücum hazırlıqlarını tamamlamışdı. Ordu zirehli qatarlar, piyada və süvari hissələri ilə gücləndirilmişdi.
Bakıdakı Azərbaycan Kommunist (bolşeviklər) Partiyası və yerli bolşevik qüvvələri də daxili çıxışlar üçün hazırlaşırdılar. Hücum planı həm xarici hərbi müdaxiləni, həm də daxili silahlı üsyanı nəzərdə tuturdu.
Hərbi müdaxilənin gedişi
1920-ci il aprelin 25-dən 26-na keçən gecə XI Qızıl Ordu Azərbaycanın şimal sərhədini keçərək hücuma başladı. Qoşunlar Xaçmaz və Yalama istiqamətində irəliləyirdi. Zirehli qatarlar (“III Beynəlmiləl”, “Qırmızı Həştərxan” və digərləri) sürətli irəliləməni təmin edirdi.
Azərbaycan tərəfindən Xudat yaxınlığında, Xaçmaz və Xırdalan-Biləcəri istiqamətində qısa müqavimət göstərilmişdir, lakin bu, hücumun qarşısını ala bilməmişdir.
Aprelin 27-də axşam saatlarında Biləcəri stansiyası tutuldu. Eyni zamanda, Bakı daxilində bolşevik qüvvələri poçt, teleqraf və digər mühüm obyektləri ələ keçirməyə çalışırdılar.
Azərbaycan İnqilab Komitəsi (sədri Nəriman Nərimanov) adından parlamentə ultimatum təqdim olundu: hakimiyyətin təhvil verilməsi tələb edilirdi.
Parlamentin son iclası
Aprelin 27-də axşam saatlarında Azərbaycan Parlamentinin fövqəladə iclası başladı. Sədr Məmməd Yusif Cəfərov idi. Müzakirələr zamanı vəziyyətin ağır olduğu, böyük qan tökülməsinin qarşısını almaq üçün təslim olmağın zəruri olduğu qeyd edilirdi.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə də daxil olmaqla bəzi deputatlar bu mövqeyi dəstəkləyirdi. İclasda hakimiyyətin Azərbaycan İnqilab Komitəsinə təhvil verilməsi qərara alındı. Bəzi şərtlər irəli sürülmüşdü (Rus ordusunun Bakıya daxil olmaması, müstəqilliyin və ərazi bütövlüyünün qorunması kimi), lakin bu şərtlər sonradan yerinə yetirilmədi.
İclas gecə saatlarında başa çatdı və aprelin 28-də parlament rəsmi olaraq fəaliyyətini dayandırdı. Həmin gün Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası (AzSSR) elan olundu.
Səhər saat 4 radələrində “III Beynəlmiləl” zirehli qatarı Bakı stansiyasına çatdı. Aprelin 28-dən sonra XI Ordunun əsas qüvvələri Bakıya daxil oldu və nəzarəti ələ keçirdi.
28 aprel 1920-ci il hadisələri nəticəsində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti 23 aylıq fəaliyyətindən sonra süquta uğradı.
Hakimiyyət Azərbaycan İnqilab Komitəsinə keçdi, ölkə RSFSR-in təsiri altına düşdü. Sonradan Azərbaycan SSR yarandı və 1922-ci ildə Zaqafqaziya Sovet Federativ Sosialist Respublikasının tərkibinə daxil oldu.
14:00 28.04.2026
Oxunuş sayı: 50
