Ağlamağın fəlsəfəsi: Vidadinin dünyasına baxış
Çərxi-fələk, mən ha köçdüm yurdumdan,
Ayrı düşdüm qoşunumdan, ordumdan,
Vidadiyəm, aləm tanır dərdimdən,
Əgər ağlamanam, əgər ağlaram.
Martın 17-də anadan olmuş Molla Vəli Vidadi Azərbaycan ədəbiyyatının XVIII əsrdə yetişdirdiyi ən dərin və təsirli söz ustalarından biri kimi yadda qalıb.
Onun yaradıcılığı yalnız poeziya nümunəsi deyil, həm də dövrünün ictimai, mənəvi və psixoloji mənzərəsini əks etdirən bir aynadır.
1709-cu ildə Şəmkirdə dünyaya gələn Vidadi savadlı və nüfuzlu bir ailədə böyüdü. Uşaqlıqdan aldığı ciddi təhsil onun formalaşmasında mühüm rol oynadı. Ərəb və fars dillərini mükəmməl bilməsi ona klassik Şərq ədəbiyyatına dərindən bələd olmaq imkanı verdi. Həyatının müəyyən dövrlərində müxtəlif bölgələrdə yaşasa da, onun əsas ömür yolu Qazax mahalının Şıxlı kəndi ilə bağlı oldu.
Vidadi yalnız şair deyildi. O, həm də müəllimlik və katiblik kimi fəaliyyətlərlə məşğul olmuş, dövrünün savadlı ziyalılarından biri kimi tanınırdı. Onun “molla” adı ilə tanınması da məhz bu maarifçilik fəaliyyəti ilə bağlıdır.
Şairin yaradıcılığına nəzər saldıqda ilk diqqət çəkən cəhət onun duyğularının səmimiliyi və həyat hadisələrinə realist yanaşmasıdır.
O, yaşadığı dövrün çətinliklərini - feodal zülmünü, siyasi qarışıqlığı və insanların mənəvi sıxıntılarını şeirlərində açıq şəkildə əks etdirirdi. Bu səbəbdən onun poeziyasında kədər, tənhalıq və ümidsizlik motivləri tez-tez ön plana çıxır.
Bununla yanaşı, Vidadinin şeirlərində insan sevgisi, vətənə bağlılıq və sadə insanlara qarşı dərin rəğbət də aydın hiss olunur. O, yalnız dərd və iztirabdan yazan şair deyil, eyni zamanda insanın daxili aləmini, sevgi və həsrət hisslərini incə şəkildə ifadə edən lirik sənətkardır.
Onun yaradıcılığında xüsusi yer tutan əsərlərdən biri “Müsibətnamə”dir. Bu əsər təkcə bədii baxımdan deyil, həm də ideya yükü baxımından seçilir və dövrün ictimai problemlərinə işıq salır.
Molla Pənah Vaqif ilə dostluğu isə Vidadinin həyatının maraqlı məqamlarından biridir. Bu iki böyük şair arasında həm səmimi münasibət, həm də ədəbi mübahisələr olmuşdur. Onların qarşılıqlı şeirləri Azərbaycan ədəbiyyatında nadir poetik dialoq nümunəsi kimi qiymətləndirilir.
Vidadi uzun ömür yaşamış, təxminən bir əsrə yaxın həyat sürmüşdür. Ömrünün son illərini doğma torpağında keçirərək, 1809-cu ildə vəfat etmişdir. Onun həyatı sadə olsa da, düşüncələri və söz dünyası olduqca zəngin idi.
Bu gün Vidadinin irsi Azərbaycan ədəbiyyatının qiymətli xəzinəsi kimi qorunur. Onun şeirləri təkcə keçmişin deyil, həm də bu günün insanına xitab edir. Çünki Vidadinin qələmə aldığı hisslər sevgi, dərd, ümid və tənhalıq, zaman və məkan tanımayan, hər dövrdə insan ruhuna toxunan mövzulardır.
Vaqif:
Ey Vidadi, sənin bu puç dünyada
Nə dərdin var ki, zar-zar ağlarsan?
Ağlamalı günün axirətdədir,
Hələ indi səndə nə var, ağlarsan?
Vidadi:
Vaqif, nə çox yan baş-ayaq atarsan,
Mənə dersən: nə bu qədər ağlarsan?
Sənin də başında məhəbbət beyni-
Əgər olsa, eylər əsər, ağlarsan!
Vaqif:
Ta cəsədin cüda olmayıb candan,
Bil özünü artıq sultandan, xandan,
Habelə ayrılıq nədir ki, ondan
Bu qədər çəkibən azar, ağlarsan?
Vidadi:
Ağlamaq ki, vardır, məhəbbətdəndir,
Şikəstəxatirlik mərhəmətdəndir,
Əsil bunlar cümlə mürüvvətdəndir,
Olsa ürəyində, betər ağlarsan!
Vaqif:
Say qənimət diriliyin dəmini,
Keçən həmdəmlərin çəkmə qəmini,
Ağlın olsun, sil gözünün nəmini,
Dəxi geri gəlməz onlar ağlarsan!
Vidadi:
Oxumadın "fəlyəzhəku" ayətin,
Çəkməyibsən yarü həmdəm firqətin,
Bilsən əgər ağlamağın ləzzətin,
Ta gedincə nuri-bəsər ağlarsan
Vaqif:
Kimdi indi bu dövrdə ol adəm,
Pərisi yanından heç olmaya kəm.
Qaralırsan bulut kimi dəmadəm,
Ağ yağış tək yaşın yağar, ağlarsan.
Vidadi:
Billəm çox uşaqsan, ürəyin toxdur,
Ləhvü ləəb ilə həvəsin çoxdur,
Qocalıq əsəri könlündə yoxdur,
Hələ sonra əqlin kəsər, ağlarsan!
Fatimə
14:03 17.03.2026
Oxunuş sayı: 52
